Ê-đi-xơn

Adams 

Tom xuống ga, trong túi không một đồng xu nhỏ. Có đồng nào anh đã phải ăn tiêu dọc đường hết cả rồi, mà tương lai thì mù mịt. Lại những ngày ăn cầm chừng. Với chuyện đó, anh quen rồi, đâu có sợ. Nhưng còn công việc? Làm sao kiếm ra việc bây giờ, nhất thời thôi cũng được, miễn sao sống được qua ngày? Lúc ấy trời chưa sáng rõ, Tom cứ đi vì anh đã đến thành phố này bao giờ đâu. Vừa đi qua vừa nhìn xung quanh. Đằng sau anh, một thanh niên trạc tuổi anh cũng đang rảo bước. Tom định qua đường. Một chiếc xe tải từ phía sau ầm ầm lao tới. Vốn bị điếc một bên tai vì cái tát của lão Nelson, anh không nghe thấy tiếng xe cứ thản nhiên bước. Người thanh niên đi sau Tom vội túm lấy anh kéo giật lại, mạnh đến nỗi cả hai cùng ngã lăn xuống hè đường. Tom tưởng bị cướp giật nhưng khi chiếc ô tô ầm ầm lao qua anh mới biết “tên cướp” ấy lại là ân nhân của mình. 

– Anh không thấy ô tô đến hay sao mà cứ cắm đầu đi như thế?

Tom mỉm cười: 

– Không, anh ạ, tôi không nghe rõ. May quá, có anh; nếu không thì… 

Người vừa cứu anh mỉm cười: 

– Vâng, anh định nói là tôi đã cứu anh chứ gì, miễn là cái cuộc đời được cứu ấy sẽ có ích cho anh và anh không coi đó là một gánh nặng. 

– Còn trẻ, ai mà chẳng muốn sống. Có thể sau này có lúc tôi sẽ mang lại ý nghĩa cho cuộc đời đấy. Này, thế anh cũng đang lang thang như tôi đấy à? 

– Có lẽ thế đấy. Tôi sống nay chẳng biết mai, như chim trời vậy… tự do lang thang… Tên tôi là Milton Adams. Còn anh?

– Tôi là Thomas Alva Edison.

– Edison à? Hình như tôi có nghe thấy tên anh rồi thì phải… Có phải anh là người điện báo… 

– Đúng, đúng đấy… 

– Rất hân hạnh được biết anh. Tôi làm báo… 

– Thế nào? Báo à… Hay quá! Ngày trước, đã có lúc tôi cũng làm báo đấy. Anh làm ở báo nào? 

– Báo “Khoa học Mỹ”, tám mươi đô-la một tháng. Anh có muốn vào làm ở đấy không? Họ đang cần điện báo viên giỏi đấy.

Tom mừng quá, reo lên: 

– Tuyệt quá, chính đó là điều tôi đang tìm kiếm. Thật không biết cảm ơn anh thế nào. 

Người bạn mới mỉm cười, thân mật: 

– Sao lại cảm ơn mình, cậu cảm ơn cái may mắn ấy chứ. Trông cậu có vẻ người đứng đắn, mình rất mến. 

– Thực ra mình là một người rủi ro có một không hai đấy…

– Này Tom ạ, nếu mình đoán không nhầm thì dạ dày cậu cũng đang lép kẹp đấy. Chúng mình vào chỗ nào đó tìm gì ăn tạm đi?

Tom cười vui vẻ: 

– Cậu còn hỏi mình nữa ư? Cậu biết không, cái may mắn được ăn này đã làm tăng thêm hạnh phúc cho mình đấy. 

Hai người bạn khoác tay nhau đi. họ vào một hàng bánh mì gặp đầu tiên. Sau khi ăn xong, Adams đưa Edison về căn phòng nghèo nàn, một thân một mình của anh. Hai người bàn tính với nhau về chuyện làm ăn. Chắc chắn tòa báo sẽ nhận Edison. Điều đó thật đáng mừng. Adams cho biết thêm là ở đó đang tìm cách làm sao một lúc nhận được nhiều tin. Nhận từng tin một như bây giờ chậm quá. Thêm nữa các tin ấy lại chậm và ngắn ngủi. Nếu ta có phương tiện tốt hơn, sẽ kiếm được nhiều tiền hơn. 

Edison trả lời: 

– Lâu nay mình vẫn đang nghĩ đến điều ấy đấy. Mình muốn chế tạo một cái máy một lúc có thể phát đi nhiều tin. Nhưng mình chưa có điều kiện làm thí nghiệm. Đó mới chỉ là đồ án trong óc mình thôi.

Adams khuyến khích: 

– Biết đâu đấy, chắc là cậu sẽ sáng chế ra cái máy đó và toà báo sẽ mua của cậu cái phát minh ấy… 

Tom Edison im lặng suy nghĩ. Anh không thích bàn quá nhiều về cái anh chỉ mới đang có ý định làm. 

Đúng như Adams nói, tòa báo nhận ngay Edison vào làm. Chỉ trong một thời gian ngắn, các ông chủ tỏ ra hài lòng về công việc của anh và rất quý anh. Đồ án về một cái máy mới cũng đang hình thành dần trong óc Tom. Càng ngày càng thêm rõ ràng từng chi tiết. Edison liền làm chiếc máy điện tải hai. Với chiếc máy mới này, người ta có thể cùng một lúc phát đi hai tin. Chỉ ít lâu sau, chiếc máy đó lại được Edison cải tiến thành tải ba, tải tư rồi đa tải. Chủ báo tìm cách sử dụng sáng chế của Edison mà anh không được hưởng chút gì. Biết chúng như thế nên Edison cũng sẽ chơi lại cho bọn chúng một vố. Anh đặt trong tòa soạn một cái máy điện báo chỉ nhận được từ hai mươi đến ba mươi chữ một phút, nhưng anh đặt cho riêng anh và Adams một máy khác nhận được từ bốn mươi đến năm mươi chữ một phút. Bằng cách đó, bao giờ tin của Edison và Adams chuyển đi cũng nhiều nhất và trên cơ sở tính toán cứ một phút nhận từ hai mươi đến ba mươi chữ mà tòa báo trả tiền. Như vậy là họ kiếm được nhiều tiền hơn. 

Edison bảo bạn: 

– Cho đáng đời cái quân chỉ chuyên ăn chặn! 

– Nhưng nếu chúng phát hiện ra thì sao? 

– Thì chúng sẽ hiểu rằng chúng ta chẳng phải là những thằng ngu để mặc chúng hớt tay trên của ta như chúng vẫn tưởng.

Cuối cùng, việc ấy bị lộ. Giám đốc gọi Edison lên văn phòng bảo anh: 

– Chúng tôi không ngờ là anh có thể tệ như thế đấy.

– Vâng, ngay cả tôi cũng không ngờ là các ông có thể cứ sử dụng phát minh của tôi mà chẳng trả cho tôi một đồng nào cả. Ở nơi khác, chắc chắn là tôi sẽ được coi trọng hơn. – Tom trả lời rắn rỏi như vậy.

– Ở nơi khác, anh không được trả lương cao như ở đây đâu.

– Trái lại, tôi nghĩ rằng ở nơi khác tôi sẽ được đối xử xứng đáng hơn với những cái mà tôi đã làm. 

Tom ngắt lời viên giám đốc và bỏ ra khỏi văn phòng. Từ hôm ấy, Tom không đến tòa báo nữa. Mọi người đều thấy thiếu Tom vì chẳng ai biết sử dụng cái máy mới cả. 

Chờ Adams về, Tom bảo bạn: 

– Mình đành phải bỏ cậu thôi, Adams ạ. Mình sẽ đi Louisville. Mình chán ngấy Cincinnati rồi. 

Nghĩ đến việc phải xa rời một người bạn tốt như Tom, lòng Adams thấy buồn vô hạn. Anh tìm cách giữ bạn ở lại: 

– Tom ạ, có lẽ kỳ này thì cậu chưa nên đi vội đâu. Ở đây sắp có bầu cử rồi đấy. Tàu sẽ đầy ắp người. Mà cậu chắc cũng không tưởng tượng nổi kỳ bầu cử này hay như thế nào đâu. 

– Chịu, mình không biết thật. Nhưng khi nào thì bầu?

– Khoảng ba ngày nữa thôi. 

– Cậu cho rằng sẽ vui lắm à? 

– Sẽ rất vui. Nhất là cái trò gian lận phiếu. 

Adams cất cao giọng và cười lớn. Tom gật đầu, cay đắng bảo bạn: 

– Gian lận phiếu à? Thật bẩn thỉu! Bất cứ nơi nào ngó đến, người ta cũng đều thấy có cái gì gian lận ở đấy. Ở quán cà phê thì bài bạc gian, ở cuộc bầu cử thì là phiếu lậu. À này, mình chợt nảy ra một ý nghĩ! 

– Ý nghĩ gì? 

– Hay ta làm một cái máy đếm phiếu? Bằng cách này, chúng mình sẽ chấm dứt cái trò gian lận của họ. Cậu thấy thế nào?

Adams reo lên: 

– Hay đấy! Nhưng mình thấy khó lắm. 

– “Ông” bạn ạ, đối với mình mỗi một ý nghĩ tốt là đều có thể thực hiện được. Với lòng kiên nhẫn và quyết tâm, người ta đều có thể thực hiện bất cứ gì. Cậu bảo còn ba ngày nữa phải không?

– Ừ, ba ngày. 

– Thế cũng đủ nếu tính cả thì giờ ban đêm nữa… 

Thế là từ lúc ấy, Adams thấy bạn hết sức bận rộn, thậm chí quên cả ăn và ngủ. Adams hiểu rằng bạn đang để hết tâm trí vào cái máy đó, vì thế cậu lo hết mọi việc vặt khác cho Tom. Đến bữa ăn, Adams mang cơm cho bạn và nửa đêm vào nhắc Tom ngủ để lấy sức. 

Đúng ngày bầu cử, chiếc máy hoàn thành. Chỉ còn phải đem đi trình, lấy giấy chứng nhận nữa thôi. 

Adams đưa ý kiến: 

– Chúng mình đem đến ông chủ tịch hội đồng đi. Ông ta không thể nào không vui mừng đón nhận cái phát minh tuyệt diệu này của cậu được! 

Edison mỉm cười pha chút mỉa mai. Anh yêu Adams vì lòng nhiệt thành của Adams đối với bạn bè đã đành mà còn quý vì tấm lòng rất nhân hậu của Adams nữa. Nhưng Tom biết rõ người đời hơn Adams:

– Cậu tin là họ sẽ nhận cái máy của ta à? 

Adams tin tưởng nói như reo: 

– Sao lại không nhận cơ chứ! Không những nhận mà họ sẽ còn trả cho cậu cả một gia tài nữa ấy chứ, vì họ sẽ thấy rằng chiếc máy này vô cùng ưu việt. Nó sẽ không cho người ta có thể gian lận phiếu được mà còn tiết kiệm bao nhiêu thì giờ ngồi đếm phiếu nữa. 

Tom phân vân, nửa tin, nửa lo: 

– Được, chúng ta cứ thử xem… 

Ngay hôm ấy, đôi bạn mang cái máy đến trình ông chủ tịch hội đồng bầu cử. Ông ta xem xét cái máy rất kỹ, nghe cẩn thận những lời giải thích của Tom nói về sáng chế của mình. Sau đó, ông cố hết sức bình tĩnh bảo Edison: 

– Cậu thanh niên ạ, nếu như trên đời này có một cái máy nào đó mà chúng tôi không cần đến thì chính là cái máy này đấy. Với cái máy của cậu thì không thể nào gian lận phiếu được, mà như thế thì, cậu hiểu chứ, thật là một tai họa. Nếu như cậu hao tâm tổn trí về một cái gì khác thì chắc là sẽ có lợi cho cậu nhiều hơn.

Adams ngạc nhiên, còn Edison thì cười. Thế đấy! Anh sẽ còn cười bất kể lúc nào mà sự ngu dốt và vô liêm sỉ của con người còn cản bước anh đi… 

– Chiều nay, mình đi Louisville. – Tom quyết định. - Ở đây, mình có cảm giác ngạt thở. 

– Cả mình nữa, Tom ạ. Ta cùng đi. 

Một cuộc hành trình mới được chuẩn bị, nhưng lần này là hai người cùng đi. 

– Vĩnh biệt Cincinnati. 

* 

Họ xuống ga Nashville, một thành phố công nghiệp ồn ào đầy sức sống. Nếu Tom, với nghề điện báo của mình chỗ nào anh cũng kiếm được việc làm, thì trái lại, Adams với nghề phóng viên chỗ nào anh cũng bị chối từ. Họ quá thừa phóng viên và không cần cả nhân viên văn phòng nữa. Adams buồn rầu bảo bạn: 

– Làm thế nào bây giờ, Tom? Hay cậu ở lại đây nhé, mình sẽ đi nơi khác kiếm việc làm! 

– Không, bạn ạ, chúng ta lại cùng nhau đi xa hơn nữa.

Cả hai lại đi Memphis. Nhưng họ ở lại đó cũng chẳng lâu. Adams vào làm phóng viên phụ cho một tờ báo địa phương. Suốt ngày anh ở ngoài đường đi nhặt tin mà đồng lương thật rẻ mạt. Edison kiếm được chân điện báo viên ở một công sở nọ và lại chuyên làm đêm. Đêm làm việc, còn ban ngày Tom đọc sách và làm thí nghiệm. Anh không ngừng học, học tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha, tham khảo sách ở thư viện, lục lọi ở các hàng sách cũ. Anh đọc không ngừng mọi loại sách, sách khoa học, sách lịch sử, triết học, tiểu sử các danh nhân. Trong các sách đọc thời kỳ này, anh thích nhất cuốn “Cuộc đời Thomas Jefferson”, tác giả “Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ”; các truyện khoa học viễn tưởng của Jules Verne, những cuộc phiêu lưu của “Ba chàng ngự lâm pháo thủ” của Dumas cha, “Những người khốn khổ” của Victor Hugo, những học thuyết triết học của Descartes, Bacon, Humboldt. Anh cũng rất thích Shakespear. Anh vui sướng bảo bạn: 

– Mê thật! Thật tuyệt diệu! Thật là những ý nghĩ sâu sắc! Thật vĩ đại! Những hư cấu thật tuyệt vời! Shakespear thấu hiểu tận cùng tâm hồn con người, nắm chắc được và sờ mó được vào tận mọi ngóc ngách của tâm hồn con người. Nếu Shakespear không là một nhà văn vĩ đại thì chắc chắn ông ta, với cái thiên tài ấy, sẽ trở thành một nhà phát minh khoa học vĩ đại! 

Nhưng ở Memphis - một thành phố lớn bên bờ sông Mississippi – đôi bạn cũng chẳng dừng lại lâu. Hợp đồng của Adams chỉ kéo dài được năm tuần lễ. Lại ra đi. Nhằm thẳng hướng miền Kentucky, họ lên đường…