Bị chôn hai lần - Quan tài ở trong vườn Nhà máy - Khai quật khám nghiệm tử thi nói lên điều gì - bị người mình bắn - về những lời thần thoại - diễn biến theo hướng nào - Ai có lợi vì cái chết của anh ta.
Người quản trang phát hiện ra chẳng biết ai đã vào trong cái nhà xiêu vẹo bằng gỗ tồi tàn này lục soát từ lúc nào, một số thực phẩm của gia đình người chết đưa cho để ở trong đó cũng biến mất. Những người nhà của người chết muốn người quản trang tìm cho người thân của họ một miếng đất tương đối cao ráo một chút, để người thân của họ được an nghỉ mãi mãi. Trong thời kỳ bạo loạn, năm 1919 cuộc chiến tranh tàn sát lẫn nhau diễn biến rất căng thẳng, làm cho biết bao người phải bỏ nhà cửa ruộng vườn ly tán khắp nơi. Ai còn có thể nghĩ được là còn có thể quay trở lại để cúi đầu trước những nấm mộ để cầu cho cha mẹ, anh, chị, em, chồng con được an nghỉ.
Người quản trang không từ chối bất cứ một ai, theo phương thức Cơ đốc giáo, ông ta chia sẻ nỗi thống khổ của những gia đình có người chết. Ngay những người vì hoàn cảnh nào đó chôn trộm, chưa được phép của nhà đương cục địa phương, thì người quản trang điếc dở này cũng cứ lờ đi để họ chôn, chứ không cản trở, ông cho rằng, sau khi chết mọi người đều bình đẳng, không nên vì người đó, khi còn sống có quan điểm tư tưởng nào đó, nên đến khi chết lại chôn họ ở dưới rãnh nước hoặc nơi tồi tàn. Người quản trang không quan tâm tới quyết định của nhà đương Cục thành phố về việc không cho những người thuộc giai cấp bóc lột, được chôn trong nghĩa trang, vì thế người quản trang được nhiều người trao cho những đồ ăn thức uống. Trong những năm đói kém, thì những món quà này quả là một phần thưởng đáng giá.
Cánh cửa của nhà người quản trang ít khi đóng, do đó có người lợi dụng sự nhẹ dạ này, khi thì đến lấy trộm mẩu bánh mì, lúc thì lấy trộm xâu cá khô, lúc lấy khúc xúc xích. Cuối cùng người quản trang lại mới bị mất một số thức ăn, ông tức quá quyết định rình bắt cho được kẻ ăn trộm. Nhưng chẳng hiểu sao ông lại cho rằng, có lẽ những người lính trốn trại đến ẩn náu ở gần đây thôi. Chứ còn nhân dân cả thành phố này đều biết ông, không ai nỡ mà cũng không ai dám đến nhà ông mà lấy bánh mì.
Một hôm, cái người đứng trước mặt ông không phải là một người lính trốn trại lưu lạc như ông dự đoán mà là một đứa bé khoảng 12-14 tuổi, thấp bé, đầu tóc bù xù, đói khát chỉ còn da bọc xương. Ông quản trang và những người giúp việc tỏ ý kinh ngạc. Thằng bé mồ côi cả cha mẹ, phải đi ăn mày trên đường phố, để có một chút thức ăn, có khi ăn xin không được phải ăn cắp. Người quản trang điếc dở cô đơn này nghĩ thương tình đã giữ thằng bé lại - chia sẻ cho nó một phần thức ăn nhỏ nhoi của mình, và lâu dần nó cũng giúp ông được một số việc.
Mọi việc trong nghĩa trang đều được cậu bé chú ý, ngay cả những phương thức mai táng khác nhau của mỗi nấm mồ cũng được hằn sâu trong đầu óc cậu. Có một lần một bà mẹ đau đớn đến tuyệt vọng đã nhảy xuống huyệt để được chôn cùng với đứa con thân yêu đã chết của mình, biết bao cảnh thương tâm thường diễn ra trước mắt cậu, mỗi lần mở cửa nghĩa trang lại nhìn thấy những cảnh tang tóc bi thương. Ở đây chôn cất đủ các loại người - Người già có, trẻ có, chiến sỹ Hồng quân, trẻ con, thủ trưởng có, và người nông dân chất phác có... đủ cả. Nhưng có một đám tang đã hằn sâu trong ký ức của cậu.
Đó là đám tang tháng 9 năm 1919, vào khoảng trưa hôm đó một số chiến sỹ Hồng quân vác xẻng cuốc tới nghĩa trang, sau khi lựa chọn một mảnh đất họ bắt đầu đào, cậu bé quản trang đi đi lại lại gần đó và nghe thấy các chiến sỹ Hồng quân nói chuyện với nhau là Người chỉ huy Hồng quân bị đánh chết sẽ được chở đến bằng tàu hoả, dự định tối nay sẽ tới.
Nhiều chiến sỹ tỏ ý bất mãn lấy cái công việc không lấy gì làm vui vẻ này để xì xào chê trách người chỉ huy hiện nay là: Tàu chở khách thường đến từ sáng, tầu đến buổi tối phần nhiều là tầu chở hàng. Gì thì gì cũng không nên chở thi hài của thủ trưởng quân sự bằng tầu chở hàng, hơn nữa từ trước tới nay việc đưa tang người của đơn vị thường dùng xe của chính đơn vị mình cơ mà. Qua đó đủ biết những chiến sỹ Hồng quân này đều là những người phục vụ trong một cơ quan cao cấp nào đó vì thế họ biết đối với người chết nào thì phải làm thế nào.
Thế rồi chiếc xe chở hàng tối hôm đó chở tới một chiếc quan tài đựng thi thể người chỉ huy, xe vừa tới là cử hành tang lễ ngay. Điều khiến người quản trang chú ý là quan tài được làm bằng kẽm. Những quân nhân hộ tống quan tài khênh đặt ngay xuống huyệt, mà những cảnh vệ đã đào, với một lễ truy điệu ngắn gọn, chỉ có vài người khách nói lời cáo biệt, không có người nào ở địa phương lên phát biểu gì, mấy khẩu súng lục bắn ba phát để tỏ ý từ biệt người đã khuất, cuối cùng một tấm bia mộ bằng gỗ ghi tên người đã khuất được cắm trên mộ.
Người quản trang và cậu bé thấy tên khắc trên bia mộ bằng gỗ cảm thấy khó hiểu, tên này không phải là một tên bình thường. Sống bên cạnh người quản trang đã lâu nhưng cậu bé chưa hề nghe thấy tên này bao giờ. Vì cậu đã quen với những tên của người, Hungari, người Đức, người Slavơ, người Trung Quốc. Vì thế tên hiếm có của người chỉ huy này đã khắc sâu trong ký ức của cậu bé và chiếc quan tài bằng kẽm cũng là những điều suốt đời cậu không thể quên. Bất kể trước kia hay sau này cậu cũng không thể nào có dịp được trông thấy loại quan tài như thế, vì nói chung người ta thường làm quan tài bằng gỗ.
Thằng bé này cũng không ngờ rằng mình đã trở thành một chứng nhân của việc an táng một vị anh hùng nổi tiếng của Liên Xô trong thời kỳ nội chiến. Về nguyên nhân cái chết của vị anh hùng này đến nay vẫn còn có những tranh luận gay gắt. Nếu cậu bé hồi đó có được cái tính tò mò của người thường, thì cũng bớt đi được một số khoảng trống trong lịch sử.
Lúc đó mọi cái đều khiến người ta nghi hoặc : Ở đây người ta chưa từng nhìn thấy quan tài làm bằng kẽm từ xa mấy ngàn cây số đến, mà xe chở quan tài tới lại là xe chở hàng tồi tàn, không khớp với cấp bậc của người chết, những người hộ tống đến thì vội vội vàng vàng tang lễ quá đơn giản.v.v... Nhưng lịch sử không thừa nhận giả định, hiện thực khách quan như sau:
Mười lăm năm sau, cứ mỗi lần chiếu bộ phim cùng tên, khi cả nước đều theo đó mà ca ngợi người anh hùng, thì cậu bé con nuôi của người quản trang đã lớn tuổi nghĩ tới tên của người chỉ huy Hồng quân được mai táng trong quan tài bằng kẽm. Cậu bé lúc đó đã lớn lên tuy không còn thương cảm như khi còn đi lang thang nữa, lúc này cậu đã thường xuyên đi sửa sang lại những ngôi mộ cùng với cha nuôi, theo phương thức người xưa rót rượu để truy điệu vong hồn người chết. Qua đó người ta nghĩ tới những điều sâu xa hơn, thương cảm, đồng thời cũng khiến người ta nghĩ tới những cái gì gọi là vĩnh hằng. Anh ta lặng lẽ đảo mắt nhìn những nấm mộ mà anh tự tay tham gia vun đắp, anh ngồi xuống bên nấm mộ của người chỉ huy Hồng quân nổi tiếng. Đây là người chỉ huy Hồng quân mà các đội viên thiếu niên tiền phong đã hết lòng ca ngợi và viết thành những ca khúc đẹp đẽ bất hủ: "Đầu quấn băng, cánh tay máu chảy ròng ròng, mặt đất Tổ quốc thấm đẫm những giọt máu của anh". Người đã yên nghỉ tại đây, trên một mô đất nhỏ không làm mọi người để ý, hầu như đã bằng phẳng và không còn bia mộ nữa rồi.
Độc giả tinh tường, các người đã đoán đúng rồi, người đó tên là Vasi, còn đứa bé lang thang năm 1919 đến ở với người quản trang đó tên là Phêlaphăntop.
Đây quả thật là một sự thực đau khổ tàn khốc. Trong ba mươi năm đằng đẵng không một người nào đến thăm Nicôlai Alêchsantôvic Vasi, mộ của người anh hùng bị bắn, chôn tại nghĩa trang thành phố Sammala. Kể cả vợ, người thân và bạn bè của anh cũng chưa ai đến thăm. Nhưng điều làm người ta kinh ngạc và lại là sự thật đó là khi đội thiếu niên tiền phong của thành phố Quibisep, hát bài ca ngợi đoàn tiến quân dưới ngọn cờ Hồng, chân thành ca ngợi công đức của người anh hùng và mường tượng tới hình ảnh của người anh hùng một cách trừu tượng, với đầy cảm tình lãng mạn thì lại không biết rằng thi hài của người anh hùng, mà mình đang ca ngợi đã nằm ở địa điểm cách nơi đoàn tổ chức những ngày hội chỉ vài trăm mét, không chỉ các em mà nhiều người lớn tuổi cũng không biết điều này. Vì thế yêu cầu của chúng ta đối với người công dân quen biết Phêlaphăngtop cũng không nên quá khắt khe. Khi anh dùng một chén rượu khao để tưởng nhớ tới người đã thu nhận anh cùng làm quản trang thì anh nghĩ ngay tới những cái gì đó ở trên đời này rất ngắn ngủi và dễ mất đi. Nhưng khi anh nhìn thấy nấm mộ của người anh hùng được nhân dân cả nước Liên Xô yêu mến đã bị quên lãng, anh lại dùng một chén rượu khác để khống chế niềm tư duy đang cồn cào trong lòng. Đó là phương pháp thường dùng của người Nga để quên đi những gánh nặng tư tưởng, nhưng đó chỉ là sự giải thoát tạm thời.
Khi anh xem "Báo tin tức" đưa tin, do không xác định được địa điểm nơi mai táng Vasi, nên công tác tìm kiếm phần mộ của Vasi, đành phải ngừng, Phêlaphăngtop nhậy bén của chúng ta nghĩ sao về việc này, đã là mệnh lệnh của Mátxcơva đưa ra, thì bảo sao phải làm vậy. Bản tin này được đăng trên báo "Tin tức" ngày 13 tháng 3 năm 1937. Như người ta thường nói, cẩn thận vẫn hơn, tốt nhất là hãy yên lặng, nếu không sẽ tự rước vạ vào mình. Ngừng tìm, có nghĩa là công việc tìm kiếm phải ngừng lại, nhưng họ đã tìm ở những đâu? Chưa thấy ai đến tìm ở nghĩa trang này, nếu cần họ phải đến chứ, nhẽ nào những người bạn chiến đấu của Vasi lại không biết người chỉ huy của mình đã chôn ở thành phố nào, không thể có.
Phêlaphăngtop nói rất đúng, 12 năm sau, những người bạn của Vasi, tức tháng 6 năm 1949 họ mời Phêlaphăngtop đến Ban chấp hành Xô Viết, họ lễ phép hỏi Phêlaphăngtop xem có biết người anh hùng trong cuộc nội chiến chôn ở đâu không. Phêlaphăngtop nghĩ một lúc rồi trả lời để thử xem sao.
Câu trả lời có tính lưỡng lự đó, không phải là sự khiêm tốn vẫn có của Phêlaphăngtop, theo tác giả thì đây là một biện pháp khôn khéo để tránh gặp khó khăn. Sự việc lại diễn ra một cách thuận lợi hơn dự kiến nhiều. Tôi cần phải cảnh tỉnh ngay các độc giả là: Nếu là người suy nhược thần kinh, hoặc là người bảo vệ thần thánh và là người quá tin vào lý tưởng, thì tốt nhất không nên đọc câu chuyện kể ở chương này. Thực ra, kể lại cái sự thực khiến người ta đau buồn này, cũng không thể làm chúng ta vui lên được, nhưng người bị chỉ trích không phải là chúng ta, độc giả là những người bạn, nhưng chân lý lại càng có giá trị.
Nay chúng ta hãy nói về những gì mà người công dân Phêlaphăngtop mà chúng ta quen biết và có cảm tình đã phải trải qua.
Phêlaphăngtop đã dẫn những đồng chí Ban chấp hành Xô Viết thành phố đến cửa nhà máy... Trước mặt các thành viên Ban chấp hành kính mến là Nhà máy cáp điện Quybisep. Sau khi đứng một lúc ở trước cửa nhà máy, các thành viên trong Ban chấp hành đi về phía nhà máy. Phêlaphăngtop người dẫn đường cùng mọi người đang rảo bước đi về phía Nhà máy bỗng chậm lại, hình như có vẻ không tin tưởng lắm, Phêlaphăngtop hơi luống cuống.
"Đây chỗ này" Phêlaphăngtop ngừng lại chỉ xuống lớp đá vụn dưới chân mình nói. Có thể là lệch sang phải hay sang trái một chút...nhưng thế nào cũng chỉ ở một vị trí nào đó trong khoảng đất này thôi...
Công dân Phêlaphăngtop có trí nhớ không tốt lắm đang bối rối đi đi lại lại ở chỗ cách các thành viên Ban chấp hành đứng khoảng ba mét nơi bức tường của phân xưởng điện lực của Nhà máy cáp điện Quybisep nơi mà người anh hùng N.A.Vasi kính yêu của Nhi đồng Liên Xô năm 1919 đã chôn tại nghĩa trang Đông chính giáo, nơi sau này biến thành Nhà máy cáp điện Quybisep. Trên mộ của Sư trưởng đã rải một lớp đá dầy nửa mét, được lèn kỹ, phải đào sáu, bảy cái mộ cuối cùng mới tìm thấy cái mộ của người anh hùng. Đêm khuya đèn trong vườn Nhà máy sáng trưng, khi nghe thấy Phêlaphăngtop reo lên "Đấy, đấy ông ấy đấy"' Giám đốc Nhà máy trực đêm đó mới thở phào, lấy tay lau mồ hôi trán. May quá nếu mộ này nằm sát chân tường hoặc dưới chân tường thì...
Phêlaphăngtop đã nhận đúng đây là mộ của Vasi, tất cả khu nghĩa trang chỉ có một ngôi mộ này có quan tài bằng kẽm. Hãy cho phép tôi được lấy báo cáo biên bản kiểm nghiệm tử thi để chứng minh. Đó là một văn kiện chính thức đề ngày 5 tháng 7 năm 1949. "Tổ chấp hành Xô Viết thành phố quyết định... đã tìm thấy mộ của N.A.Vasi chôn tháng 9 năm 1919 tại một địa điểm cách ba mét bên phải phân xưởng điện lực trong Nhà máy cáp điện Quybisep (nguyên là nghĩa trang Đông chính giáo)...
Bên trên mộ là một lớp đất đá, xi măng dầy 1,5m x 1,43m, quan tài đã được đưa lên chuyển đến giám định pháp y để nghiên cứu y học...".
Trước khi tìm hiểu kết quả giám định pháp y lần đầu trong hồ sơ đã được ghi lại trong cuốn tiểu thuyết do nhà báo Ucrcaina Uri Salphunop và là người bạn chiến đấu của Vasi, tôi đề nghị độc giả chú ý tới một chi tiết quan trọng mà trên đây đã trích dẫn. Trong văn kiện ghi nói tới mộ của Vasi lại dùng một từ "đã tìm thấy" mà không phải là một từ nào khác, khiến những người có thái độ phê phán đối với việc di chuyển phần mộ của Vasi và xoá bỏ cái nghĩa trang của thành phố cổ kính này năm 1949 là có căn cứ. Nhưng Nhà máy cáp điện này xây dựng từ năm 1941 đó là theo lời nói của những người địa phương. Ngay dù có muốn tránh không để người ta bàn tán, thì văn kiện trên đây cũng chứng tỏ rằng Ban chấp hành Xô Viết thành phố không biết hoặc không muốn biết ở đây có mộ của Vasi. Nếu không thì sẽ giải thích ra sao, khi trên mộ của Vasi lại rải một lớp đá dầy tới nửa mét, một việc làm không có lý trí như vậy mà không một ai có ý kiến gì? Tại sao? Khó mà có thể làm cho người ta tin được rằng phần mộ của người anh hùng trong nội chiến, lại biến thành vườn của Nhà máy mà lại có thể tiến hành một cách âm thầm lặng lẽ được... Nếu để một số công nhân biết được việc này, thì tình hình sẽ khác.
Cũng có nghĩa là, lại phải đi tìm mộ của Vasi. Và tức là ở Mátxcơva đã có người không vừa ý với việc tìm kiếm không có kết quả của năm 1936-1937. Vì thế mới lại bắt đầu tìm về địa điểm mai táng trước đây đã bị xoá bỏ. Vậy người đó là ai. Mục đích của việc làm này là gì?
Theo lời của cô em Vasi là Vasia Alêchxantova (cô đã tham gia việc di chuyển hài cốt của Vasi năm 1949) thì do một số tình hình quốc tế nào đó khiến Mátxcơva phải làm như vậy. Vasia Alêchxantova vẫn ở Xôsi mãi tới ngày qua đời năm 1985, cô đã từng nói chuyện với một trong những tác giả của cuốn tiểu thuyết mô tả về cái chết thần bí của Vasi là Uri Sanpgunop, rằng có người (có thể là Slovelsia, cũng có thể là người Slave) đã viết thư cho Mátxcơva đề nghị cho họ được kỷ niệm người chỉ huy chiến đấu của họ. Vì có sự lãnh đạo của Vasi, mà họ cảm thụ được tư tưởng cách mạng hoà bình, khi còn rất trẻ đã biết chiến đấu vì chính quyền Xô Viết Ucraina. Về phía Mátxcơva cũng muốn biết Vasi mai táng ở đâu? Vì thế mới tìm ở Quybisep. Ý kiến của Vasia Alêchxantova xem ra có vẻ hợp lý. Vì trong Sư đoàn của Vasi gồm người của nhiều dân tộc. Trong đó có người Đức, người Ba Lan, người Slave, người Tiệp, người Rumanie, người Hungari, người Triều Tiên... Một người bạn chiến đấu cũ của Vasi thường nhắc tới một đại đội hoàn toàn là người Trung Quốc trong Trung đoàn 2 Paccôp.
Nhưng cũng có một ý kiến khác đó là một số ít người ngay từ đầu đã không đồng ý với cách giải thích về cái chết của người Sư đoàn trưởng của họ. Sau khi Vasi chết đã phát sinh một số sự kiện khiến người ta càng thêm khó hiểu. Tại sao phải đem Vasi đến chôn tại Samala cách xa hàng mấy trăm cây số ? Có phải vì ai đó muốn những người ở quê hương Vasi chóng quên Vasi không? Đã quên tên Vasi thì cũng quên luôn những bí mật về cái chết của Vasi? Tại sao lại phải dùng quan tài bằng kẽm? Thời đó việc làm như vậy khiến người ta càng thêm nghi ngờ. Có phải là để sửa chữa những sai lầm về y tế khi chưa thỉnh thị mà đã vội vàng tẩm thuốc chống thối vào thi hài Vasi, cũng có thể là ngâm vào trong cồn hoặc trong nước muối hay không? Tại sao không dùng cái xe mà Vasi tận cuối đời vẫn dùng để chở quan tài của Vasi, mà lại chở bằng tầu hàng? Tại sao trong hồ sơ của phòng hồ sơ ở Samala không nói gì tới việc an táng người anh hùng trong cuộc nội chiến này?
Những người bạn chiến đấu của Vasi vẫn chưa tìm thấy bất cứ một lời giải đáp nào cho những thắc mắc này, họ đã liên tục phản ánh vấn đề này với Mátxcơva. Trước ngày kỷ niệm ngày mất của người Sư đoàn trưởng (cũng đúng vào kỷ niệm lần thứ ba mươi ngày mất của Vasi, 1949 nguyện vọng của họ muốn tìm cho bằng được phần mộ của Vasi càng nóng bỏng. Những chiến sỹ lão thành Paccôp trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại đã may mắn thoát nạn, trước năm 1941 chưa kịp dở rói: Những tin đồn về phần mộ của Vasi ở Quybisep không còn nữa. Mãi tới khi Mátxcơva hỏi tới, Quybisep mới thành lập một ban, tìm tới người chứng nhân duy nhất khi chôn cất Sư trưởng - Phêlaphăngtop.
Ban chấp hành Quybisep bị lúng túng, một mặt cố gắng chứng minh với Trung ương là mình không có tội, một mặt cố tìm cách sớm kết thúc chuyện này bằng cách, chuyển quan tài có đặt thi hài của Vasi đến một nghĩa trang khác, mộ được làm bằng đá hoa cương, trên có gắn bia kỷ niệm bằng đá hoa cương cao lớn, cứ mỗi dịp kỷ niệm cách mạng, người ta mang vòng hoa đến đặt trước bia kỷ niệm này. Những sự kiện không vui cũng quên dần. Ngày nay người lớn tuổi ở thành phố này, không phải ai cũng biết đến sự kiện không hay này, còn những người trẻ tuổi, thì có tới 100% họ đều tin là mộ của Vasi đã có ở đây từ năm 1919.
Nếu không có những làn sóng mạnh có tính công khai xô đổ những con đê cấm đoán và hạn chế, thì không chỉ người dân Quybisep mà cả những người dân của các thành phố khác ở Liên Xô kể cả nhân dân của những thành phố lấy tên là Vasi cũng bị bưng bít mãi. Phải mất đúng ba mươi năm mới tìm thấy mộ của người anh hùng đã bị chôn lại lần thứ hai dưới một lớp đá dầy nửa mét, và còn phải chờ thêm bốn mươi năm nữa, mới có thể biết đến cái bí mật của việc vận dụng các phương pháp khéo léo để lừa dối nhân dân.
Đã lừa được một người, thì cũng có thể lừa được nhiều người, trong một giai đoạn nào đó, còn có thể làm cho nhân dân cả nước, thậm chí toàn nhân loại bị nhầm lẫn nữa. Nhưng mà lịch sử thì không thể lừa được. Những văn kiện của phòng hồ sơ đặc biệt, nó thay đổi triệt để nhận thức của chúng ta về cái chết của Vasi. Ở đây nói tới kết quả kiểm định pháp y đối với thi hài của Vasi sau khi tìm thấy ở Nhà máy cáp điện Quybisep tháng 7 tháng 1949.
Năm 1919 quan tài bằng kẽm đựng thi hài Vasi được hàn kỹ, mục đích của việc làm này là gì chưa rõ, nhưng bất kể là thế nào, thì cách làm có tính chất bảo vệ như thế, thì bất kể là cố ý hay không cố ý, nhưng ba mươi năm sau, nó đã có tác dụng giúp các chuyên gia pháp y. Vì quan tài được hàn kỹ, không khí không lọt vào được, vì thế thi hài hầu như còn nguyên vẹn. Trong báo cáo giám định pháp y viết: "Khi mở nắp quan tài, thi hài vẫn còn nguyên vẹn, râu tóc vẫn còn nguyên, trên trán vẫn còn hằn rõ vết băng bó, một vết lõm rộng từ trán xuống má. Sau khi mở nắp quan tài vì không khí tràn vào nên những gì đặc trưng vừa hiện ra trước mắt mọi người cũng bị thay đổi nhanh chóng, hình dạng của thi hài không còn rõ nét nữa, sau đó một lúc thì biến thành một đống..
Việc nghiên cứu xương cốt và đo lường được tiến hành một cách rất kỹ. Người ta phát hiện thấy xương sọ bị thương, vết đạn bắn từ phía sau bên phải ra phía trước bên trái...
Theo số liệu về khám nghiệm tử thi và nghiên cứu y học, Tổ công tác của Ban chấp hành Thành phố cho rằng thi hài của ngôi mộ đúng là đồng chí N.A. Vasi anh hùng trong thời kỳ nội chiến".
Nhưng vấn đề chủ yếu là, không biết tại sao bản báo cáo kiểm định này, lại phải nằm trong hồ sơ đặc biệt. Các chuyên gia đã chứng thực những lời bàn tán ngấm ngầm của mọi người là: “Xương sọ bị thương là do bị viên đạn bắn từ phía sau bên phải xuyên về phía trước bên trái... cũng có nghĩa là đường đạn đi từ sau ra trước và từ phải sang trái... còn về vết đạn thì đó là vết của đạn súng lục cối, cự ly bắn chỉ 5 đến 10 bước chân".
Như vậy là có mâu thuẫn rồi. Vì theo cách nói ở trong một số sách và trong những bộ phim nổi tiếng của Tôsencôp thì Sư trưởng Vasi bị chết trong khi chiến đấu. Ông bị bọn phỉ Pêtonac phục kích ở bên cạnh đường sắt bắn bị thương, nhưng bọn phỉ Pêtonac không thể dùng súng máy ở khoảng cách chỉ có 5 đến 10 bước để bắn được. Như vậy có nghĩa là Vasi bị người đứng ở bên cạnh bắn, mà người ở bên cạnh, thì như mọi người đều rõ chỉ có thể là người mình.
Lúc đó không ai đứng ra để lý giải điều bí mật này, vì làm như vậy chẳng có lợi gì.
Cần phải biết, Vasi là một người anh hùng trong cuộc nội chiến do Stalin tự chọn, tên của ông đã được ghi vào "Giáo trình Sơ lược lịch sử Đảng Cộng sản Bônsêvích". Trong thời kỳ tan băng của Khơrútsôp, những cuốn sách xuất bản đã được thận trọng thử đưa ra những giải đáp về những bí mật về cái chết của Vasi, nhưng chưa có tiến triển. Trong thời đại Brêgiênép, những người xung quanh Sulôp "phủ định việc tô vẽ hình tượng người anh hùng”, thậm chí cả những người không thuộc loại ưu tú và lịch sử không có liên quan gì tới những nhân vật ưu tú, cũng bị liệt vào trong số những người "phủ định tô vẽ hình tượng người anh hùng".
Che giấu sự thật chỉ có thể dẫn đến những tin đồn không thể tưởng tưởng được và những sự đoán mò không có căn cứ.
Ví dụ, năm 1991 tờ Tuần san Thông tục đăng bài “Người nói chuyện” đãlàm xôn xao dư luận: Hóa ra căn bản không có người Sư trưởng Vasi này! Nghe nói tất cả chỉ vì Stalin khi tiếp những người làm công tác văn hoá Liên Xô, trong đó có cả những người làm công tác điện ảnh mà ra. Năm 1935, một lần sau khi kết thúc cuộc gặp Stalin đột nhiên quay lại hỏi Tôsencôp: "Tại sao nhân dân Nga có anh hùng Sabaep, và người anh hùng đó được chiếu lên phim, còn nhân dân Ucraina tại sao lại không có người anh hùng như vậy?” Tôsencôp hiểu được hàm ý của Stalin nên đã lập tức bắt tay làm phim về người anh hùng. Người chiến sỹ Hồng quân Vasi không có tiếng tăm gì đã được làm thành anh hùng, kết quả đặt tên bộ phim là "Vasi", và kịch bản điện ảnh thành bài dân ca "Mảnh đất Tổ quốc thấm đẫm máu người”. Tờ Tuần san này phát hành không lâu thì thực tế trên thân thể Vasi đã không còn dính một tí máu nào nữa. Anh ta chỉ huy một đội quân với số lượng không nhiều, trong một lần câu kết với bọn lừa đảo có liên quan tới vấn đề lương thực bị phát hiện (Cho bọn Pêtonac đang chết đói một xe lương thực lại ghi vào khoản thu nhập và đã bị chết trận, giống như đã nói trong các loại sách bách khoa toàn thư, anh đã chết năm 1919. Nhưng lại không phải là chết trận, mà chết do cướp vợ của một chiến sỹ của mình, nên đã bị người chiến sỹ bắn vào bụng chết. Về việc này tờ tuần báo chứng thực rằng, các nhà sử học đã nắm được chứng cớ xác thực. Nếu đã như vậy, thì có lẽ đã không còn những truyền thuyết nào khác nữa.
Người ta thường nói, chỉ là phong phanh, chứ không nắm chắc thực tình. Trong mẩu tin này của tuần báo "Người kể chuyện", có cái gì có thể đồng ý vô điều kiện? Đồng ý là chỉ đúng cái giới tuyến lịch sử mà tiếng tăm không bình thường của Vasi lên tới đỉnh cao?
Đúng vậy giới tuyến này phải là năm 1935, cũng là lúc nhà đạo diễn điện ảnh nổi. tiếng Tôsencôp tiếp nhận nhiệm vụ quay bộ phim truyện "Ucrain Sabaep", nhưng giọng nói của Stalin với Tôsencôp có hơi khác. Đúng như báo "Tin tức" năm 1935 đã viết: Khi A.P.Tôsencôp lên Chủ tịch đoàn Trung ương Đảng Cộng sản nhận huân chương Lênin, quay lại chỗ ngồi của mình thì Stalin đã chêm vào một câu : Chức trách của anh là làm bộ phim về Ucrain Sabaep. Một lúc sau, cũng tại hội nghị này đồng chí Stalin lại nêu thêm một vấn đề với Tôsencôp: “Anh có biết Vasi không?”. "Có" Tôsencốp đáp. “Tốt, tốt suy nghĩ, suy nghĩ”. Đồng chí Stalin nói tiếp.
Tôsencôp không nói huênh hoang, anh đã trả lời Stalin một cách thiết thực. Còn tác giả của bài viết đăng trên tuần san "Người kể chuyện” lại tương đối ranh mãnh nói là Vasi người chiến sỹ Hồng quân không có tiếng tăm gì mà trong phim lại trở thành anh hùng, như vậy là không có căn cứ. Vấn đề ở chỗ là Tôsencôp là đồng hương với Vasi, đương nhiên ông phải nghe thấy được một số những gì có liên quan tới Vasi.
Luận cứ chủ yếu của tác giả bài báo, đăng trên tuần san "Người kể chuyện" là Vasi chỉ nổi tiếng sau khi Stalin đặt tên cho bộ phim cùng tên, bộ phim này có tác dựng tuyên truyền cho ông ta. Nào là lãnh tụ cần một số anh hùng tuổi trẻ có cống hiến đột xuất, để lấy đó làm gương bồi dưỡng cho một thế hệ kiểu Stalin. Vì thế Stalin mới cho anh ta dùng một người mà anh ta nắm được đóng vai trò ấy. Thật vậy Stalin đã từng có lúc làm ủy viên Ban quân sự cách mạng của Tập đoàn Phương diện quân Cuốcsơ (thực tế là Phương diện quân Ucraina). Ông không thể không nghe nói nhiều điều có liên quan tới con người Vasi này. Nhưng bất kể là như thế nào cũng không thể đồng ý với ý kiến cho là trước năm 1935 cái tên Vasi này chưa ai biết tới. Đúng thế cái tên Vasi trong các sách báo của toàn Liên Xô thì không nhắc tới thường xuyên, nhưng nhân dân Ucraina thì không thể quên tên anh ta. Vì thế khi nghe Stalin nói tới tên Vasi, thì Tôsencôp đã nhận ra ngay.
Ngày nay, chúng ta không hoàn toàn biết rõ là trước khi nói chuyện với Stalin, Tôsencôp có xem cuốn "Sư đoàn 44 Kiép với Vasi" do Nhà xuất bản Kiép xuất bản năm 1923 hay không. Nhưng năm 1936 khi viết kịch bản điện ảnh, thì Tôsencôp có sử dụng cuốn sách này. Về điểm này nhật ký của Tôsencôp viết. Cuốn sách này là sách riêng của ông ta, vì thời đó xuất bản với số lượng rất hạn chế. Cuốn sách này xuất bản 12 năm trước ngày Stalin gặp Tôsencôp. B.Venepky viết trên báo “Sự thật", lược chuyện Vasi của tác giả trong hai kịch bản nổi tiếng "Đoàn kỵ binh số 1" và "Bi kịch lạc quan" đã xuất bản từ trước đó. Cuốn sách này đã tập hợp những hồi ký của các chiến sỹ đã từng ở trong hàng ngũ của Vasi, cũng là cuốn sách xuất bản có tính văn hiến, để kỷ niệm toàn thể các chiến sỹ, chỉ huy, những người làm công tác chính trị, những người sáng lập và lãnh tụ Vasi của Sư đoàn 44 (nguyên Sư đoàn số 1 Xô Viết Ucraina). Lời nói đầu của cuốn sách này do Phòng chính trị của Sư đoàn viết như sau: "Lịch sử của Sư đoàn 44 từ đầu đến cuối đều do các chiến sỹ lão thành, các chỉ huy, các người làm công tác chính trị của Sư đoàn này viết ra... không có một chút hư cấu nào, tất cả đều là những sinh hoạt trực tiếp, hàng ngày trong thực tế chiến đấu của sư đoàn".
Trong sách có viết: "Người chỉ huy Hồng quân tài tình, người sáng lập Binh đoàn số 1, sư đoàn số 1 của cuộc khởi nghĩa Xô Viết Ucraina, đồng chí Vasi người Sư trưởng thần kỳ... Chính anh vai vác ba lô, tham gia đội du kích trở thành một đội viên chiến đấu, anh đã tổ chức đội ngũ, lãnh đạo đội ngũ chiến đấu chống bọn bóc lột công nhân, nông dân. Chính anh là một đội viên du kích đỏ dũng cảm vô hạn và có tinh thần chông đối cao và có đầu óc sáng suốt, lý tính của người lãnh tụ, cũng chính anh trong những ngày nội chiến gian khổ, anh đã hiến cuộc đời mình cho cách mạng. Các bạn chiến đấu của Sư đoàn 44 và những người chiến sỹ lão thành vô cùng quyến luyến chuyển những tác phẩm của tập thể chúng tôi, làm ra gửi tới tay độc giả". Đó là những người bạn chiến đấu còn sống của Vasi đánh giá về anh. Còn bài viết đăng trên tuần san "Người kể chuyện" không đề tên tác giả, lại có dụng ý không tốt nói người chiến sỹ Hồng quân, không có tiếng tăm Vasi được làm anh hùng trên phim ảnh. Vậy năm 1932 (trước năm 1935, chứ không phải là sau tháng 3 năm 1935) tại Gitômic đã lập bia để tưởng niệm ai? Trong hồ sơ có ghi: Tiền làm bia tưởng niệm Vasi là tiền của các chiến sỹ lão thành của Sư đoàn Vasi và của nhân dân lao động ở các xí nghiệp ở Kiep.
Nay chúng ta hãy xem một số quan điểm của một số người nghiên cứu mà họ đã nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Đó là ý kiến nói trước năm 1935 trong các sách sử học, văn học, chính luận không thấy nói tới tên Vasi. Có thể đồng ý với ý kiến này, nhưng chỉ đồng ý một phần thôi. Chúng tôi đã giới thiệu những tác phẩm lịch sử Sư đoàn 44 do Kiép xuất bản, ngoài ra còn bổ sung một số lớn đã được đăng trong các tạp chí "sử sách cách mạng", tập san này do Đảng Ucraina và Sở nghiên cứu lịch sử Cách mạng tháng Mười xuất bản trước năm 1933, mà đây cũng không phải là tài liệu duy nhất mà còn có nhiều tài liệu khác nữa. Đáng tiếc là các nhà sử học lại không có những tài liệu đó. Vì những tác giả của nhiều tác phẩm có liên quan tới lịch sử cuộc nội chiến là những thủ trưởng quân sự bị trấn áp trong thập kỷ ba mươi, hoặc trong những tác phẩm ấy có nói tới tên của họ nên đã bị cho vào kho hồ sơ đặc biệt, hoặc đã bị thiêu hủy hết. Nhiều bản hồi ký đã viết xong và những hồ sơ cá nhân hoàn thiện nhất cũng bị tịch thu khi bị bắt.
Ngày nay những tài liệu đó, có thể sử dụng công khai rồi. Không còn nghi ngờ gì nữa, tình hình này không chỉ xảy ra ở trong phạm vi ở cấp Nước Cộng Hoà hoặc Châu Quận. Vì thế nhà địa phương học, A.Phêsecôp cho rằng ý kiến nói là cuốn sách nói về Vasi sớm nhất và trong những sách sử có tính toàn quốc công bố sơ lược lịch sử Xôsi là năm 1935 thì cần phải bàn thêm. Cuốn sách mà A.Phêsencôp nói tới là cuốn C. Lapinôpky tái bản năm 1935 là cuốn "Lịch sử cuộc nội chiến" đã được sửa đổi bổ sung. Những người nghiên cứu cho rằng đó là cuốn sách lần đầu tiên nói tới Vasi trong phạm vi cả nước. Quả thực chúng tôi đọc trang 142 của cuốn sách này có đoạn như sau: "Đúng là ở đây đồng chí Bônsêvich Nicôlai Alêchsantôvic Vasi kiên định đã thành lập Lữ đoàn Paccôp, sau đó lại thành lập Sư đoàn 1 Ucraina (sau đó đổi tên thành Sư đoàn 44) Vasi đảm nhiệm chức Sư trưởng Sư đoàn này cho đến lúc trận vong ngày 30 tháng 8 năm 1919".
Trong một đoạn văn ngắn ngủi này Phêsencôp đã phát hiện nhiều vấn đề không đúng sự thực. "Sự thực" thì ông ta viết: Ngày 22 tháng 9 năm 1918, ủy ban quân sự cách mạng Trung ương Ucraina ra lệnh bổ nhiệm Vasi làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn Paccôp (tên đầy đủ là lấy tên của đồng chí Paccôp đặt cho Trung đoàn cách mạng Ucraina), tháng 10 được bổ nhiệm làm Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn hai do Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa hợp thành. Cuối tháng 11, Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Nêgin bợp thành Lữ đoàn 1 còn Trung đoàn Talasa và Trung đoàn Sênhitky hợp thành Lữ đoàn 2. Lúc này Vasi không còn làm Lữ đoàn trưởng nữa. Bắt đầu từ tháng 4 năm 1919 thành lập Lữ đoàn Paccôp, Lữ đoàn Talasa và Lữ đoàn Nôpcarôtơ Sêviky. Vasi lúc này mới đảm nhiệm chức Sư đoàn trưởng thay N.C. Nôkhôtôp. Ngày 15 tháng 8 Sư đoàn biên phòng số 1 và Số 44 (Sư trưởng là Tupôsi) hợp nhất thành Sư đoàn bộ binh 44. Ngày 21 tháng 8, Vasi đảm nhiệm chức Sư đoàn trưởng của Sư đoàn này (vì Tupôsi bị ốm). Nhà địa phương học Phêsencôp đã sử dụng nhiều tư liệu trong các tác phẩm lịch sử để đưa ra kết luận là Vasi làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn Paccôp chỉ khoảng một tháng, còn làm Sư đoàn trưởng Sư đoàn 44 chỉ có mười ngày. Như vậy đủ biết là cuốn sách của C. Napinôvic xuất bản lần thứ hai đã bắt đầu thay đổi cuộc sống và công tác của Vasi. Phêsencôp khi so sánh hai cuốn sách đã phát hiện, cuốn thứ nhất xuất bản năm 1933 không nói tới Vasi, nhà nghiên cứu này đưa ra kết luận, là những câu nói về công lao của Vasi đã được vội vàng nhét vào ba tháng sau khi Stalin nói chuyện với Tôsencôp.
Tháng 8 tháng 1989, Phêsencôp có bài "Thần thoại về Sabasep Ucraina được bào chế như thế nào" đăng trên báo "Văn học Ucraina" một Tờ báo cấp nước cộng hoà. Trong bài viết này Phêsencôp thử nêu ra những ý kiến thắc mắc đối với Vasi một người anh hùng kiểu thần kỳ trong cuộc nội chiến, ông ta cho rằng Vasi chỉ là một người chỉ huy Hồng quân rất bình thường, lúc đó Stalin cũng không nói tới anh ta thì chúng ta ngày nay cũng không ai biết tới tên anh. Nay chúng ta hãy xem ý kiến của Phêsencôp nói trước năm 1935, trong phạm vi cả nước không có ai biết đến Vasi có đúng hay không.
Chúng tôi đã nói về những tư liệu có liên quan của nước cộng hoà, nay lại thêm những tư liệu quốc gia có liên quan khác. Các học giả cho rằng bốn cuốn “hồi ký” của B.A.Andônôp-Aophuzencô do Nhà xuất bản Quân sự quốc gia xuất bản có kèm theo cả những bản địa đồ và chỉ dẫn những trận chiến đấu là một tác phẩm lịch sử chiến tranh nội chiến có giá trị. Xuất bản từ 1932 năm 1933, qua đó đủ biết không có lý do để chỉ trích tác giả đã phục tùng ý chí của lãnh tụ. Trong 10 năm đằng đẵng, bốn cuốn "hồi ký” này vẫn nằm trong tủ hồ sơ đặc biệt, khiến các nhà sử học chưa có dịp được xem tác phẩm này.
Trong cuốn ba của tác phẩm này với tiêu đề "Những điều tai nghe mắt thấy trong cuộc nội chiến” xuất bản năm 1932, chúng tôi đọc thấy hàng chữ: Sớm ngày thứ tư (sự kiện phát sinh vào tháng 2 năm 1919 tác giả đoàn quân xuất phá đi Pôlovalê, dọc đường thấy trang bị quân sự vứt bừa bãi, trong đó có cả pháo 9 inch. Ở Pôlovalê chúng tôi đã đi thăm các đơn vị của Trung đoàn 1, do tình hình khó khăn, tình trạng sức khoẻ của các chiến sỹ Hồng quân sút kém, người nào cũng rét run cầm cập, tiếng ho át cả tiếng nói ngắn gọn của Tư lệnh Tập đoàn quân Ucraina. Nhưng tới khi Tư lệnh tập đoàn ngỏ ý: Chúng ta nhất định phải chiếm lại Kiép, phải thể hiện tinh thần anh dũng của người Xô Viết chân chính, lời nói của ông đã bị chìm trong tiếng "ura" sôi động. Giới thiệu chúng tôi đến gặp người chỉ huy Sư đoàn - Vasi Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1 (nguyên thượng úy bộ binh) có phần khô khan, quần áo chỉnh tề, ánh mắt cương nghị, động tác thô lỗ. Ông quan tâm tới đồng chí, dũng cảm, mạnh dạn, các chiến sỹ Hồng quân đều mến phục, đồng thời ông cũng năng nổ, có sức thuyết phục, có thể tuỳ cơ ứng biến, những người chỉ huy đều tôn trọng ông.
Mấy câu ngắn ngủi đó đã bổ sung một cách chính xác tính cách, vẻ mặt, vai trò của người Trung đoàn trưởng trẻ tuổi, ông tỏ ra nổi trội hơn Pôsencôp, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 2 Talasa. Andonôp- Aophuzencô mô tả Pôsencôp như một lãnh tụ đội du kích võ trang Ucraina thời nước Nga cũ, một nhân vật đầu mục phản cách mạng trong cuộc nội chiến. Đó là một người chắc mập béo lùn, chậm chạp nhưng lại xảo quyệt mua chuộc lòng người, những chiến sỹ Hồng quân dưới quyền ông ta đều được ăn no mặc ấm. Bộ đội của ông ta kỷ luật đều tương đối nghiêm, nhưng bản thân ông ta lại không được nghiêm, ông ta chưa được học qua lớp huấn luyện quân sự nào, ngay cả địa đồ cũng không biết xem, không nắm được diễn biến tình hình, vì thế Trung đoàn của ông ta làm việc có tính tự phát, khó tránh khỏi có những việc làm vô ích.
Không cần phải mất nhiều công sức để làm rõ viên Tư lệnh phương diện quân này trước khi tấn công Kiép do bọn phỉ Pêtonac chiếm đóng rút cục có cảm tình với ai. Andonôp Aophuzencô với con mắt kinh nghiệm đã nhìn thấy ngay Vasi là một người thông minh được việc, rất có khả năng tổ chức. Sư trưởng Lokhơtop cũng cảm thấy Trung đoàn trưởng Trung đoàn 1 là "nhân vật đại biểu điển hình của giới quân sự”. Vì thế sau khi chiếm được Kiép đảm nhiệm chức vụ chỉ huy ở Kiép, ông đã trao ngay quyền bảo vệ Kiép cho Vasi, không phải là không có nguyên nhân.
Ngày 6 tháng 2 chủ lực của Sư đoàn 1 vào Kiép. Hai ngày sau Ban chấp hành Thị ủy Kiép triệu tập cuộc họp ở Clanta. Tham dự hội nghị có Chủ nhiệm Ban chấp hành Thị ủy Bunepnôp, các cán bộ chỉ huy và các thành viên Chính phủ lâm thời Ucraina Siphunikơ, Chatosit, Khosibinky và Piatacôp, ngoài ra còn có giới quân sự như Tư lệnh Phương diện quân Andonôp Aophuzencô, Tư lệnh Tập đoàn quân Ucraina Sachenkô, Sư trưởng Sư đoàn 1 Nôkhôtôp, Tư lệnh phòng thủ Kiép Vasi, ủy viên chính trị Sư đoàn 1 Panaphikin. Nếu nói Vasi là "một chiến sỹ Hồng quân không ai biết tên", thì vị tất ông đã được ngồi cùng bàn họp với các nhà lãnh đạo của Ucraina và các vị chỉ huy cao cấp của phương diện quân.
Andonôp Aophuzencô viết, ngày hôm đó Kiép nhận được một bức điện báo, ông đã phấn khởi đọc bức điện trước mặt các chiến sỹ Hồng quân. Tư lệnh phương diện quân trích dẫn một đoạn như sau: "Theo quyết định ngày 7 tháng 2 tặng Cờ đỏ cho Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa để biểu dương tinh thần dũng cảm trong chiến đấu của họ chống kẻ thù của công nhân và nông dân, tặng thưởng vũ khí bằng vàng cho hai Trung đoàn trưởng của hai Trung đoàn này để biểu dương sự lãnh đạo tài tình của họ và sự giữ gìn kỷ luật cách mạng của quân đội. Hy vọng Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa tiếp tục giữ vững danh hiệu cao quý này". Như chúng ta đã biết Trung đoàn Paccôp là Trung đoàn do Nicôlai Vasi đã từng chỉ huy.
Cuốn "Những điều mắt thấy tai nghe trong cuộc nội chiến” của Anđônốp là một cuốn sách đúng đắn độc nhất vô nhị giá trị của cuốn sách là nó đã tái hiện được những văn hiến rất hiếm hoi mà bản nháp của nó đã hầu như vĩnh viễn mất rồi. Cái tên Vasi được nhắc thường xuyên trong cuốn hồi ký này. Ví dụ Tư lệnh Tập đoàn quân Kiép ngày 27 tháng 3 năm 1919 có mệnh lệnh số 9 lệnh cho Vasi người chỉ huy chiến đấu ở Lônôp bất kể là như thế nào cũng phải giữ bằng được Pêchiep để chờ bộ đội Pôcôt đến thì chuyển sang tấn công, chiếm đầu mối đường sắt Sêphêtôp. Qua báo cáo của Sư đoàn trưởng Sư đoàn 1 Nôcôp thì đủ biết nhiệm vụ này khó khăn to lớn biết chừng nào: "Tình hình phía Pêchiep rất tồi tệ, hôm qua còn chiến thắng vang dội, hôm nay đã hoang mang tan rã, đặc biệt là Trung đoàn 21, hiện nay Trung đoàn này đã bị tan rã giải thể, toàn bộ Phương diện quân hầu như hoang vắng, mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp, như trừng phạt, bắn bỏ. Nhưng mấy Trung đoàn vẫn cứ tháo chạy khỏi Phương diện quân, dưới làn mưa đạn bắt buộc phải cử mấy thể đội đi Pêchiep. Đề nghị áp dụng biện pháp hoặc cho chỉ thị: Chúng tôi biết làm thế nào. Những người làm công tác chính trị rất ít... trong tình hình như vậy, chỉ còn cách bỏ Pêchiep". Đương nhiên cuối cùng Pêchiep cũng được xoay chuyển tốt hơn.
Trong thư trả lời Pêtonac. Có chữ ký của những người chỉ huy Hồng quân...Vasi, Pôsencôp, Kkơduyatơ đại diện cho người Talasa, người Paccôp và những người Ucraina khác. Tên của Vasi được ghi lên hàng đầu chứng tỏ rằng Vasi có uy tín rất cao.
Trong cuốn bốn của "Những điều tai nghe mắt thấy trong nội chiến” xuất bản năm 1933 cũng thường nhắc tới tên Vasi, đây là điều có từ trước rất lâu trước khi Stalin ra lệnh đưa Vasi lên làm người anh hùng của cuộc nội chiến. Ađônôp viết ngày 1 tháng 4 năm 1919 khi thay đổi tổ chức của Tập đoàn quân Kiép, Sư đoàn 1 do Vasi chỉ huy là hạt nhân của tập đoàn này, nó là đơn vị có sức chiến đấu tốt nhất trong tập đoàn. Sư đoàn 1 với quân số đông, thực lực hùng hậu, 11.500 người, 225 thanh kiếm, 224 súng máy, 18 khẩu pháo, 10 khẩu bích kích pháo, 3 khẩu phóng lựu tầm gần, 1 xe bọc thép. Sư đoàn này có riêng một chi đội máy bay, một Trung đoàn thông tin và một tiểu đoàn tăng cường. Binh lực gồm 4 trung đoàn: Trung đoàn Paccôp số 1- Trung đoàn trưởng là Khơduyatơ; Trung đoàn Talasa - Trung đoàn trưởng Pôsencôp; Trung đoàn Nêgin số 3, Trung đoàn trưởng là Sêniakhơ; Trung đoàn thứ 4 Trung đoàn trưởng là Andôniukhơ. Hãy so sánh ngay Sư đoàn Goocki số 2 cũng là một trong những thành viên của Tập đoàn quân Kiép mà số quân của Sư đoàn này cũng chỉ là 9572 người, khoảng 200 thanh kiếm, 99 súng máy, 8 khẩu pháo. Còn thực lực của các Sư đoàn khác lại càng không đáng kể.
Còn về tình hình chính trị của Sư đoàn 1, lại càng có ý nghĩa. Trong Sư đoàn có tổ chức cơ sở Đảng cộng sản, có môi trường hoạt động, có thư viện, có câu lạc bộ Hồng quân, có phòng đọc sách; có lớp dạy học. Chỉ huy phần nhiều là đảng viên, có tinh thần chiến đấu cao. Còn tình hình của các đơn vị khác trong Tập đoàn quân thì rất không ổn định. Trong tình hình như vậy thì sư đoàn của Vasi rõ ràng là nổi trội, vì thế Anđônôp đã rất hài lòng.
Trong cuốn "Những điều tai nghe mắt thấy trong cuộc nội chiến” Anđônốp đã mô tả Vasi là một người bình tĩnh, một người chỉ huy trong những tình huống cực kỳ phức tạp vẫn vững tin, ông không có một chút nhân tố tự phát nào và cũng không có cái thói của kẻ du kích và cũng không có cái bệnh vốn có của những đầu lĩnh thời bấy giờ, căn bệnh khó bảo. Vasi không thích hành động khinh suất, ông đề xướng kỷ luật, phục tùng vô điều kiện của lãnh đạo cấp trên, chống tình cảm cá nhân và phóng túng bừa bãi. Ví dụ dưới đây chứng minh điều này: Đầu tháng 4 năm 1919 tình hình của Kiép rất nguy kịch. Lúc đó để tiêu diệt bọn phỉ tấn công vào Kiép, đã phải động viên tới đơn vị cuối cùng ngay cả những thành viên chính phủ Vôrôsilôp, Piatacôp, Bregiênép cũng đều phải đến Pôtua lãnh đạo các chi đội cộng sản, giữ vững tinh thần.
Trong khi bộ đội đang hỗn loạn, thì Anđônôp đang phòng thủ ở Kiép nhận được tin: "Chúng tôi vừa nhận được một mật điện của Vasi gởi tới. Bản mật điện này trước hết Pôsencô gửi cho Vasi, trong mật điện nói: "Vợ tôi là người của Đảng xã hội, 23 tuổi bị Ban tiễu phản Kiép giết hại. Đề nghị điện báo cho tôi biết ngay kết quả điều tra nguyên nhân cái chết của vợ. Đề nghị sau ba ngày phải trả lời, chúng tôi sẽ trừng phạt Ban tiễu phản. Đề nghị điện trả lời, nếu không tôi không thể sống được nữa. Đã bắt được 44 nhà tư bản, Ban tiễu phản sẽ bị tiêu diệt". Vasi bổ sung thêm "Đề nghị hỏi đồng chí Lagit Chủ tịch Ban tiễu phản về tình hình cái chết của vợ Pôsencôp và báo cho chúng tôi biết trước 10 giờ sáng, để chúng tôi có thể tránh lại xảy ra một cuộc bi thảm lớn nữa".
Pôsencôp, vị "đầu lĩnh" của người Talasa đã từ mặt trận kéo quân về Kiép, để uy hiếp để báo thù cho người vợ bị giết hại. Có gian kế nói với người chỉ huy của người Talasa, là việc giết hại này là do "Xê-ca" làm, mục đích làm cho Pôsencôp trừng phạt cơ quan chiến đấu của Xô Viết. Vasi khó khăn lắm mới có thể làm cho vị "đầu lĩnh” thô bạo này bình tĩnh lại. Vasi đã chứng tỏ mình là người chỉ huy có tính nhẫn nại, bình tĩnh.
Đầu tháng 6 năm 1919, Trôtxki đến Kiép, cuộc nội chiến đang đến lúc cực kỳ căng thẳng, mà kết cục còn tuỳ thuộc vào tình hình của Phương diện quân phương Nam, trong khi đó, ở đó tình hình lại xoay chuyển theo chiều hướng xấu, ở Xô Viết Ucraina thì tất cả đều vì một nhiệm vụ là giúp Phương diện quân phương Nam, vì vậy cần phải cải tổ Phương diện quân Ucraina. Trôtxki Chủ tịch ủy ban quân sự cách mạng Nước cộng hoà, Tổng Tư lệnh Vasi và Alanôp, ủy viên ủy ban Quân sự cách mạng Nước cộng hoà, lúc đó đều có mặt tại Kiép. Họ ký lệnh sát nhập Tập đoàn quân số 1 và số 3 Ucraina thành Tập đoàn quân số 12 Liên bang Nga trực thuộc ủy ban quân sự cách mạng Phương diện quân miền Tây. Sư đoàn Vasi một thành viên của Tập đoàn quân số 1 Ucraina trở thành lực lượng nòng cốt của Tập đoàn quân 12 mới được thành lập. Cơ quan kiểm tra quân sự chuyên ngành của Phương diện quân phương Tây, khi tiếp nhận bộ đội mới này đã tỏ ý rất vừa lòng đối với Sư đoàn Vasi. (Sư đoàn Vasi là một trong số ít những đơn vị chiến đấu không bị đưa về hậu phương "để tẩy rửa và cải biên"). Việc đánh giá cao đối với Trung đoàn Paccôp, Trung đoàn Talasa và Trung đoàn Nôpcasêvicky, coi những Trung đoàn này có những đội ngũ "cán bộ kiên định, những cán bộ này sẽ bổ sung cho 3 Lữ đoàn của sư đoàn, cần phải lấy những bộ đội dư thừa ở địa phương này để bổ sung lực lượng cho những Lữ đoàn này". Đồng thời trong Sư đoàn Vasi cần mở lớp huấn luyện sĩ quan chỉ huy ưu tú trẻ tuổi.
Trong cuốn. "Những điều tai nghe mắt thấy trong nội chiến” của Ađônôp chỉ viết tới tháng 6 năm 1919, không thấy nói gì về cái chết của Vasi. Nhưng chỉ với những tư liệu đã dẫn chứng trên đây cũng đã hoàn toàn đầy đủ kết luận là Vasi rất có uy tín. Đúng vậy, uy tín của Vasi chủ yếu là ở Ucraina . Trước năm 1935 những tài liệu lịch sử chỉ coi Vasi là nhân vật địa phương, chỉ trong phạm vi Nước cộng hoà mà thôi. Những sách báo ở Trung ương ít nói về Vasi, vì những sách báo đó sau này bị cấm lưu hành nên nhiều người không có ấn tượng về Vasi. Đương nhiên cũng cần phải thừa nhận một sự thực đã được công nhận là mệnh lệnh của Stalin điều Vasi từ chức vụ cấp nước cộng hoà lên chức vụ cấp toàn quốc là một bước ngoặt. Từ đó toàn bộ hoạt động của Vasi đã sang một hướng khác.
Thế nhưng, lúc đó Vasi đã không gặp may, trong các sách báo xuất bản năm 1935-1937 có nói tới một số thống soái đã từng tham gia cuộc nội chiến trước đây, bị đàn áp, nhưng những sách báo đó đã phải nằm trong tủ hồ sơ đặc biệt. Bản thân Vasi cũng bị chôn hai lần. Lần thứ nhất chôn ở nghĩa trang, sau đó tức hai mươi năm sau lại bị đem chôn trong vườn của nhà máy, nằm sâu dưới lớp đất đá.
Hồi đó trong một thời gian rất ngắn (Chỉ có 4 tháng) vừa chuẩn bị và phát hành tập luận văn và hồi ký với số lượng 40.000 cuốn với nhan đề "Người Sư trưởng thần kỳ" Tổng biên tập là nguyên Chủ nhiệm Ban chính trị Sư đoàn Ucraina 1 Xô Viết và Chính ủy ban huấn luyện chỉ huy Đỏ của Sư đoàn K. Chanepky. Cuốn sánh này xuất bản tháng 9 năm 1935 , hai năm sau bị tịch thu và bị đưa vào cục quản lý cải tạo lao động. Nguyên nhân không phải vì người anh hùng của cuộc nội chiến quang vinh người Sư trưởng thần kỳ (tác giả gọi như thế), mà là ở chỗ những người viết hồi ký. Một trong những tác giả của cuốn hồi ký này là B.Primacôp nguyên là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Côdắc đỏ, ông này đã cùng Vasi ký tên vào bức thư trả lời Pêtônac, trong khi xuất bản cuốn hồi ký này ông đang làm trợ lý Tư lệnh quân khu Lêningrát. Trong những năm tháng khủng bố đến cao độ, làn sóng đàn áp vô tình đã lôi cuốn ông ta vào vòng xoáy đáng sợ. Để hoàn toàn xoá nhoà cái tên Primacôp đã bị tuyên bố là kẻ thù của nhân dân thì cần phải xoá bỏ tất cả những gì có liên quan tới cái tên đó, bất kể là những tập sách độc nhất vô nhị hay những tác phẩm nổi tiếng khác mà ông ta biên tập cũng không thể tránh khỏi. Mặc dù các tác giả đã hoàn thành một cách xuất sắc nhiệm vụ của họ, họ đã mô tả một cách thành công hình tượng sinh động của người bạn chiến đấu của mình, nhưng lại không được bảo hộ.
Mấy ngày cuối cùng của cuộc đời Vasi ra sao, Primacôp không nói tới, vì tháng 5 năm 1919 Trung đoàn Côdắc đỏ điều đi phương diện quân Denikin nên họ đã chia tay nhau. Trong số báo "Sự thật" ngày 27 tháng 3 năm 1935 đăng bài lược truyện của tác giả Sêvôepki có câu : “Ngày 30 tháng8 năm 1919, Vasi bị phần tử Pêtonac bắn trúng đầu chết tại tiểu đoàn 1 Paccôp”.
Trước đó đã xảy ra một sự kiện có kịch tính và được Sêvôepki mô tả, rất khái quát với những từ ngữ bay bướm, thậm chí còn pha chút tình cảm lãng mạn không thực tế nữa. Tháng 7 bộ đội Denikin sau khi đột phá phương diện quân Nam của Hồng quân, bắt đầu tiến về phía bắc, di chuyển theo hướng Mátxcơva. Vasi dần dần bị bao vây bốn phía: Phía Tây là quân Ba Lan, phía Tây Nam là quân Pêtonac, phía Nam chút nữa là quân Macknôp, phía Đông là quân Denikin. Kiép không thể giữ nổi nữa, con đường rút lui duy nhất là xuyên Côloxi đến Comênin. Gitômin đã được sơ tán, cơ quan chỉ huy của Vasi và bộ đội hậu cần được rút lui, trong thời gian ngắn ngủi đó, mặt ông ta trắng bệch, mệt mỏi vô chừng, nhưng không một lời ca thán, mặc dù đang bị sốt cao, ông vẫn mạnh dạn bước lên thềm nhà ga xe lửa Gitômin.
Bộ đội của Akye và Phêchikôp (hai người này cũng bị tuyên bố là "kẻ 'thù của nhân dân"). Trong khi đột phá ở gần Ôđétsa thì điện đài ở một vùng nào đó hỏi Vasi đang ở đâu và đang làm gì. Vasi lúc đó đang bị vây ở Khônôpsy và đang có kế hoạch chống lại các đợt tấn công của địch. Các học viên của lớp huấn luyện của Vasi cũng được sử dụng, những học viên này có thể đảm nhiệm chức đại đội, thậm chí cả chức tiểu đoàn. Vasi ở và nơi tiếp giáp Phương diện quân phương Nam với phương diện quân phương Tây, bộ đội của phía Nam thì vội vàng dựa vào ngày càng sát, còn phương diện quân phía Tây và Phương diện quân bạch Nga cũng đều dựa cả vào khu này. Bọn bạch phỉ tuy đã chiếm được Kiép, nhưng vẫn sợ không dám tiếp tục tấn công Vasi. Sư đoàn Vasi đã trấn giữ được toàn bộ mặt Nam, Tập đoàn quân Blôngtai (do Sư đoàn Natovic và Sư đoàn Côdắc đỏ hợp thành) trấn giữ con đường đi tới Mátxcơva. Chếch về phía trái một chút, có Quân đoàn kỵ binh Punhinnhi và Vôrôsilôp, thêm về phía trái một chút nữa có Hải quân Volga và biển. Họ đã giữ chặt được Alatthơlahan. Đó là chủ lực của Phương diện quân phương Nam do Stalin lãnh đạo.
Vênepky đã mô tả toàn bộ tình hình, nhưng không chú ý tới những chi tiết. Vasi liên tục đi kiểm tra toàn bộ trung đoàn, mấy Trung đoàn của Pêtonac nhiều lần đột kích hòng phá vỡ chiến tuyến của Trung đoàn Vasi, nhưng họ đã bố trí cứ cách 7 đến 8 dặm lại có một đơn vị. Đúng như đã được thể hiện trong phim ảnh, Vasi tay cầm súng xuất hiện vào lúc có tính quyết định, nên đã động viên được người Paccôp và Talasa làm theo.
Trong phim mô tả Vasi rất hùng dũng: Tay cầm súng máy, vung kiếm, thắt lưng bên phải, giắt khẩu súng ngắn, thắt lưng bên trái giắt khẩu súng lục ổ quay. Chiến sĩ của Vasi tay đeo băng đỏ và cũng là những hình tượng rất sinh động - nay mới biết Vasi không mang kiếm và các chiến sĩ của Vasi cũng không đeo băng đỏ, chẳng qua là nhà đạo diễn nổi tiếng, đã tô vẽ như vậy thôi. Ví dụ cảnh quân nhân tuyên thệ, thực ra chỉ là hư cấu, thời đó không có chuyện tuyên thệ, mỗi chiến sĩ chỉ việc ký vào một tờ giấy đã được in sẵn. Với nội dung là tự nguyện tham gia vào Trung đoàn này, thời hạn 6 tháng. Điều kiện của bản "hợp đồng” phục dịch trong Sư đoàn của Vasi rất nghiêm khắc: Không phục tùng mệnh lệnh của chỉ huy, cướp bóc, bạo lực, say rượu thì cũng bị xử bắn.
Ngày nay chúng ta mới biết thực tế là như thế nào. Xem ra trong số những thư tín của Vinepky thì thủ pháp lãng mạn, giả hiệu đã có ảnh hưởng tới Tôsencôp. Ví dụ: "Trong những ngày tháng 8 nóng bức mọi người đang chán cảnh chiến đấu liên miên mệt mỏi. Để phản công một cách nhẹ nhàng thoải mái hơn người ta đã vứt bỏ những đôi ủng và hô lớn "Lênin muôn năm"! "Đệ tam quốc tế muôn năm"! Xông lên phía trước. Đội quân nhạc của Pêtonac đang ngủ dưới làn pháo đạn. Vasi lại gân cổ lên nói “diễn tấu đi, tiến lên!”, đội quân nhạc bắt dầu diễn tấu bài "ca ngợi". Vasi đã hát bài "quốc tế ca" với đội quân nhạc. Đội quân nhạc vừa tiến lên vừa diễn tấu, kết quả là đã đi theo thủ trưởng mới..." Cách viết như vậy là có ý nghĩa gì?
Trong cuốn "Người Sư trưởng thần kỳ" của tập luận văn và hồi ký còn có cả đoạn hồi ký của vợ Vasi là Phênôma Haginanôpva.
Theo một số tư liệu thì Phênôma đã từng là một chiến sĩ của Trung đoàn Paccôp và theo một số tư liệu khác thì bà ta đã từng làm công tác tiễu phản trong Trung đoàn Vasi. Không ai biết rõ sự thực về bà này, còn những thông tin liên quan đến bà ta lại rất ít và mâu thuẫn nhau. Chỉ biết Vasi và bà ta gặp nhau lần đầu, trong lúc chiến đấu. Theo bà ta nói: Lúc đó chi đội của Vasi đang giao chiến với địch. Ở vùng Khalincôvic Cômêni, bà ta là trinh sát của chi đội, một lần quân địch lợi dụng rừng rú bao vây chi đội của Vasi. Để nắm tình hình trong rừng Vasi đã gọi một người thợ săn. Trong chi đội lúc này đã hỗn loạn, vì muốn đi ra khỏi rừng phải đi qua tầm pháo đạn của địch. Lúc đó Phênôma đã dũng cảm đứng ra nhận nhiệm vụ, Vasi nói với những người trinh sát: Các anh hãy xem, người ta là một đồng chí nữ không sợ, dám đứng ra, còn các anh? Sau đó những người khác cũng bắt chước xin đi. Nhưng Phênôma không quay lại đơn vị nữa vì bị bắt, sau đó ít lâu được đánh đổi bằng một sĩ quan phỉ. Phênôma gặp Vasi lần thứ hai vào năm 1918. Năm đó có hai đoàn người đi về hai hướng, một đoàn đi về hướng Nga Xô Viết còn một đoàn đi về phía biên giới Ucraina đang bị quân Đức chiếm đóng. Một đoàn người gồm những người giàu có chạy trốn sự đàn áp của chính quyền đỏ tìm đến sự giúp đỡ của chính quyền bù nhìn Sikhôlôbatky, do Đức dựng lên, họ điên cuồng đi về phía biên giới, còn đoàn người kia là những người nghèo khổ, họ là đội quân khởi nghĩa bảo vệ chính quyền Xô Viết. Trong số người này Vasi sau khi đã thành lập được mấy tiểu đoàn ban đầu thì đột nhiên được biết Phênôma vốn là nữ trinh sát của chi đội của mình lại là Chủ tịch Ban tiễu phản tại địa phương. Khi nói tới vấn đề cá nhân, Phênôma chỉ nói duy nhất có một câu: "Như vậy là chúng tôi đã kề vai nhau chiến đấu trên mặt trận đấu tranh giai cấp".
Hồi ký của Phênôma viết khô khan, vô vị, hành văn lủng củng, không có chút khích lệ nào, và cũng không có tính bi thương đáng có của người con gái. Bà ta gọi chồng là đồng chí một cách lạnh lùng, thậm chí ngay cả khi giới thiệu về tang lễ của chồng, bà ta cũng nói: "Chúng tôi khênh quan tài của đồng chí đó lên". Trong hồi ký của bà còn sử dụng một số từ người khác nữa ví dụ như: "thủ trưởng”, "Người chỉ huy" để chỉ chồng mình như người dưng nước lã vậy. Trong hồi ký của bà ta, chúng tôi đã gặp một câu khó đoán là: Bộ chính trị Tập đoàn quân không cho phép chôn Vasi ở địa điểm gần nơi tử trận. Một số người cho rằng điều bí mật về cái chết của Vasi là ở câu nói này, đó là để tiêu tan vết tích. Đúng vậy, Phênôma đã giải thích về quyết định của Bộ chính trị Tập đoàn quân 12: "Bộ chính trị Tập đoàn quân cảm thấy kẻ địch sắp tới ngày diệt vong, chúng còn giẫy dụa tới giờ phút cuối cùng, bọn phỉ điên cuồng không chỉ trừng phạt tàn nhẫn đối với những chiến sĩ còn sống, chúng còn hủy hoại thi thể của người đã chết, vì thế bộ chỉ huy không thể để Vasi lại để cho kẻ thù giày xéo được. Còn việc tại sao lại chọn Samala làm địa điểm để chôn Vasi, thì Phênôma hầu như đã dự đoán là sau này sẽ có người nói về vấn đề này, để giải đáp những thắc mắc bà ta đã giải đáp." Samala là thành phố cách mạng vinh quang, nó có liên quan mật thiết với tên Sapaep. Riêng trong thời kỳ nội chiến tỉnh Samala đã có tới 500.000 chiến sĩ Hồng quân.
Những lý do này đủ để người ta tin ư? Nói chung là người ta có thể tin được. Nhưng cuối tháng 8 năm 1919, Samala cách Volga tới hàng ngàn cây số, khi người ta chọn địa điểm yên tĩnh an toàn này để chôn Vasi thì họ chưa biết những lý do đó, việc giải thích này phần nhiều là sau này cả.
Hơn nữa không thể không thấy rằng, những lý do này rõ ràng mâu thuẫn với những lý do khác. Có một loại ý kiến cho rằng. Đem Vasi đã chết rồi từ Tisêba chuyển đến Volga, vì để đảm bảo an toàn, vì lúc đó tình hình rất rối ren, bọn địch hung ác giầy xéo lên thi thể các chiến sĩ Hồng quân hoặc vứt xác Hồng quân vào đống rác hoặc cho súc vật ăn thịt. Vậy Samala có yên tĩnh, an toàn không? Về việc này trong hồi ký của Vinepky chúng tôi đã tìm ra đáp án. Vinepky nói: “Tối hôm đó sau khi chôn Vasi xong thì ngoại ô Samala bắt đầu bắn nhau. Lúc đó cái thành phố yên tĩnh nhất Nước cộng hoà này, cũng đã bắt đầu cuộc chiến tranh giai cấp rồi".
Phênôma tả về cái chết của chồng mình một cách trừu tượng, không tự nhiên và quá trang trọng, bà ta cố ý tránh một số chi tiết nào đó: "Vasi không sợ chết, ông ta mỉm cho cười trước sự đe doạ của cái chết, ở Khalôken ông đã vào sống ra chết, lãnh đạo Sư đoàn quang vinh chiến đấu với Bạch vệ Balan, sau đó ông hy sinh tại Khalôken".
Trong cuốn "Người Sư trưởng thần kỳ" có nói tới nguyên phó Sư trưởng Sư đoàn 44, Tupôvôi năm 1935 đảm nhiệm chức phó Tư lệnh quân khu Ucraina lâu nay, mãi cho tới gần đây vẫn được coi là nhân chứng duy nhất về cái chết của Vasi. Những lời nói của ông ta trở thành cơ sở cho những ý kiến chính thức, và sau này được nhiều tác phẩm văn học dùng làm dẫn chứng. Các nhà lịch sử sau chiến tranh không hoài nghi gì về lời nói của ông ta. Họ sao đi chép lại lẫn của nhau, chỉ có một người nói còn những người kia bắt chước như vẹt. Chỉ tới sau thập niên 70 thì tên của người đã từng giúp vào việc sản sinh ra "một khoảng trống" nữa trong lịch sử mới lại lộ diện.
Là một chứng nhân chủ yếu về cái chết của Vasi, mỗi một lời nói, mỗi một biểu hiện của Tupôvôi trong hồi ký nếu có khác biệt rất nhỏ cũng rất quan trọng. Thiện ý của ông ta là nhớ tới Vasi - người Sư đoàn trưởng Sư đoàn 1 thời đó. Lúc đó Tupôvôi làm tham mưu trưởng Tập đoàn quân số 1 Ucraina Xô Viết, ông đã gặp Vasi ở tiền duyên của Sư đoàn 1. Lúc đó Vasi đứng trước mặt ông là một người không cao lớn, nhưng rất có nghị lực, ít râu, mặc áo Jacket bằng da, đầu đội chiếc mũ kiểu Mỹ, Vasi của bộ mặt cương nghị, tràn trề sức sống và với một thân hình chắc nịch đẹp trai, khiến ai đã gặp một lần cũng khó quên. Tupôvôi đánh giá rất cao tác phong công tác của Vasi, coi Vasi là một người làm việc quên mình, không biết mệt mỏi, có nghị lực phi thường. Các chiến sỹ coi Vasi là lãnh tụ và người chỉ huy kính mến của mình.
Những lời thân thiết này, đủ chứng minh Tham mưu trưởng Tập đoàn quân có cảm tình tốt với Vasi. Sau khi xem những lời trên đây độc giả nhất định nghĩ rằng dưới đây không còn những điều gì có tính đố kỵ hoặc hoài nghi đối với Vasi nữa và tất nhiên sẽ nghĩ là những câu chuyện sau này nhất định đều là thật cả.
"Tháng 8 năm 1919” Tupôvôi thuật lại: Tôi được cử làm phó Sư trưởng Sư đoàn Vasi, lúc đó Sư đoàn đang đóng ở gần Khôlôsikin, là một doanh trại duy nhất của Ucraina. Chúng tôi bị bao vây ba mặt: Một mặt là quân của Pêtonac, một mặt là quân của Đenikin, còn mặt nữa là quân của bọn phỉ Balan. Vòng vây cửa chúng đối với Sư đoàn của chúng tôi càng ngày càng thu hẹp (lúc này Sư đoàn Vasi đã trở thành Sư đoàn 44).
Tình hình của Sư đoàn 44 thật khó khăn, nếu quân bạch phỉ Ba lan đột kích Môchily thì chúng tôi sẽ mất con đường sắt duy nhất để liên hệ với Xô Viết Nga. Còn về phía sau chỉ còn một con đường thủy là sông Pulyvia, sông Đênhep và sông Suzu. Chúng tôi, phải ngoan cường chống đỡ, kẻ địch hầu như mỗi ngày xiết chặt vòng vây hòng tiêu diệt chúng tôi trên sông Pulyvia. Trong những giờ phút quan trọng như thế, Vasi không thể không ra sức làm việc. Tuy nhiều ngày đêm mất ngủ, nhưng tinh thần của Vasi vẫn tỏ ra rất khoẻ khoắn.
Ngày 30 tháng 8 năm 1919, ngày cuối cùng của cuộc đời Vasi.
Hôm đó Vasi và tôi đến Lữ đoàn Paccôp đóng tại Banglatơ và đến cả chỗ Trung đoàn do đồng chí Khơduyatơ chỉ huy(nay là Quân đoàn trưởng kiêm chính ủy quân đoàn 17), rồi đến thôn Pêlôsia, ở đó chúng tôi hoà cùng với những người lính đang bị tan rã chuẩn bị phản công.
Hoả lực súng máy của địch bắn rất mạnh, tôi còn nhớ có một khẩu súng máy của địch đặt bên cạnh đường sắt cực kỳ "hung ác", nó làm chúng tôi phải nằm rạp xuống, đạn cày xới xung quanh chúng tôi.
Khi chúng tôi bò lên, Vasi quay đầu lại nói với tôi: "Vania này anh xem, tay bắn súng máy này bắn rất chuẩn".
Sau đó Vasi cầm ống nhòm nhìn về phía họng súng đang bắn. Thế nhưng, chỉ trong chốc lát, chiếc ống nhòm bị văng xuống đất, sau đó là đầu của Vasi gục xuống, tôi vội kêu lên:
"Nicôlai !"
Nhưng không có tiếng trả lời, tôi bò đến nơi, sau gáy máu chảy, tôi nhấc chiếc mũ Vasi đang đội phát hiện thấy vết đạn bắn từ phía thái dương ra đằng sau gáy, 15 phút sau Vasi cũng không hồi tỉnh, anh đã chết trong lòng tôi.
Như vậy thì thấy rằng Vasi bị trúng đạn khi ở Trung đoàn Khơduyatơ. Nếu theo cách nói của Tupôvôi, thì súng máy của địch ở bên cạnh đường sắt bắn tới, nhưng có điều lạ là khi Sư trưởng và Sư đoàn phó đến một trung đoàn phụ thuộc cấp dưới mà không có ai biết, và lại còn đi thăm các chiến sĩ Hồng quân đang bị tản mát, nhẽ nào bên cạnh những người chỉ huy cao cấp như thế, lại không có một nhân viên nào đi theo? Vậy ngày bất hạnh đó, ngoài Tupôvôi ra còn có ai đi cùng Vasi?
Vấn đề cần thiết, là phải tìm ra người mục kích khác nữa, vì nhân chứng chủ yếu còn có một số điều chưa nói ra. Kết quả giám định pháp y năm 1949 đã làm cho người ta rất hoài nghi tính chất chân thực của những hồi ức của Tupôvôi. Giám định pháp y chứng minh rằng viên đạn bắn vào Vasi từ phía sau gáy ra phía má trái đằng trước chứ không phải như Tupôvôi nói là súng máy bắn từ cự ly rất gần (khoảng năm đến mười bước). Các chuyên gia cho rằng qua đường kính của viên đạn, thì thấy đây là viên đạn của khẩu súng lục ổ quay. Nhẽ nào Tupôvôi lại không phân biệt được đạn súng máy với đạn súng lục?
Phải tìm! Cần phải tìm những chứng nhân khác! Trung đoàn trưởng mà không biết Sư đoàn trưởng đến nơi đơn vị mình đóng quân, đó là điều không thể!
Những tư liệu hồ sơ có liên quan tới Kơviatơ, Khachimila, Phulansêyic...rất hiếm. Ông là người Ba Lan xuất thân trong một gia đình công nhân đường sắt ở Vacsava, điều đó khiến ông và Vasi gần gũi nhau. Phụ thân của Vasi cũng là một công nhân lái tàu hỏa.
Kơviatơ năm 30 tuổi giữ chức Trung đoàn trưởng, một phần ba cuộc đời của ông, nằm sau song sắt, tên của ông vang dội khắp Sibêri, ông đã từng thể nghiệm cuộc sống tù ngục của mình trong nhà từ Trung ương, Alêchsan Tônôpky, ông cũng đã từng lao động khổ sai ở mỏ Niêckin và lao động cải tạo ở công trường xây dựng Amua. Trong cuộc mưu sát tỉnh trưởng tỉnh Vacsôvi, Kơviatơ còn nhỏ tuổi, nên không bị xử tử hình. Nhưng tới năm 1937 trong cuộc đàn áp với quy mô lớn ông ta cũng không thoát.
Để tìm được tác phẩm của Kơviatơ, tôi đã phải mất rất nhiều thời gian, mà vẫn tốn công vô ích không tìm ra một manh mối gì. Bỗng một hôm trong tập báo tháng 3-1935 của báo "Người cộng sản" Ucraina tôi đã phát hiện thấy một đoạn văn của Kơviatơ nói về cái chết của Vasi. Tôi thật không tin vào mắt mình nữa! Đoạn văn này viết: "Ngày 30 tháng 8, mờ sáng", người chiến sĩ lão thành nhớ lại sự kiện của mười sáu năm trước: "Quân địch bắt đầu tấn công cánh tả Phương diện quân, bao vây Khơlôkin... lúc đó bộ Tư lệnh Trung đoàn Paccôp không có ở Môchininôp, tôi vội đi đến thôn Piêlôsi ở phía cánh tả, thì điện thoại báo cho tôi biết, là đồng chí sư trưởng Vasi, sư phó Tupôvôi và đồng chí Tansili, đại biểu ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12, đồng chí Tansili đã đến đoàn bộ ở thôn Môchininôp. Trong điện thoại tôi đã báo cáo về tình hình... Một lúc sau đồng chí Vasi và những người cùng đi đã đến trận địa tiền duyên của chúng tôi... Mọi người đều bò xuống, đồng chí Vasi ngẩng đầu lên, dùng ống nhòm nhìn về phía trước. Lúc đó đạn của kẻ thù đã bắn trúng đồng chí ấy..."
Trong câu văn ngắn ngủi này Kơviatơ, không nói tới súng máy, cũng không nói tới căn phòng ở bên đường, lại càng không nói tới hướng bay của viên đạn đã làm Sư trưởng bị chết. Nhưng ông cũng đã cho chúng ta biết những ai có mặt khi Vasi bị bắn, đó là điều rất quan trọng.
Như vậy là sự việc đã có bước ngoặt theo chiều hướng khác, có nghĩa là ngoài việc lâu nay được cho rằng chỉ có một nhân chứng "hợp pháp" duy nhất là Tupôvôi ra, lúc đó bên cạnh Vasi còn có hai người nữa, mà người không được biết đến nhất và đáng khả nghi nhất đó là Tansili - Tansinêvic Pafunôp Sanmôinôvich. Người Ôđétsa 26 tuổi này là một người ăn mặc cầu kỳ, giỏi luồn lách, thông thạo tiếng Anh và tiếng Pháp. Anh ta sau khi tốt nghiệp trung học, mùa hè năm 1919 anh ta là Giám sát viên chính trị ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12. Hai tháng sau khi Vasi chết, chàng công tử bột này vội vàng rời khỏi Ucraina, đến phương diện quân Nam đảm nhiệm chức tổ trưởng tổ theo dõi giám sát những tin tức mới của phòng kiểm tra thông tin quân sự Tập đoàn quân số 10. Tháng 3 năm 1989 "Xô Viết Ucraina" đưa tin Tansilivich bắn chết Vasi được ủy ban cách mạng Tập đoàn quân số 12 đồng ý. Những người ủng hộ cách nói này cho rằng đây là một phần của kế hoạch hành động, người đề ra kế hoạch muốn tìm cách giấu giếm người thi hành.
Gần đây tờ "Báo Công Nhân” của Kiép đăng bài viết của thiếu tướng C.N Pitơnikhôpky viết năm 1962, nhưng có một đoạn không được phép xuất bản, vì lý do mà nhiều người đã biết. Khi Vasi bị chết là lúc Pitơlifukin làm Lữ trưởng Lữ đoàn kỵ binh độc lập Sư đoàn 44. Trong hồi ký của vị tướng này đã đưa ra nhiều chứng cứ có giá trị, mà quan trọng nhất là ông ta đã đánh giá về phẩm hạnh và cá tính của Vasi, ông ta cũng là người cùng Vasi đi tới trận địa tiền duyên.
Pitơhkhôpky viết: "Ngày 30 tháng 8" Vasi, Tupôvôi, tôi và Tansilivich từ Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân 12 đi đến các đơn vị tiền duyên. Nhưng lúc đó ô tô của Vasi bị hỏng cần phải sửa, nên đã quyết định dùng xe của tôi...
Chúng tôi xuất phát ngày 30, hàng ghế trước có tôi và người lái xe Khasu; Vasi, Tupôvôi và Tansilivich ngồi hàng ghế sau. Đang đi Vasi quyết định dừng lại ở Lữ đoàn Paccôp một chút. Chúng tôi bàn bạc xong, tôi ngồi xe đi Usaomi trước, sau đó sẽ cho xe lại đón họ. Sau khi mọi người đến đoàn kỵ binh Usaomi rồi, lại đưa tôi về Khơlasikin.
Tôi vừa đến Usaomi, thì bố trí xe đi đón họ ngay, thế nhưng xe vừa đi được một lúc, thì nhận được điện thoại nói Vasi bị bắn chết... Tôi vội vàng cưỡi ngựa tới Khơlasikin, thì Vasi đã được đem đến đó rồi.
Lái xe Khasu chở Vasi đã chết đến Khơlasikin. Ngoài Tupôvôi, nữ y tá ra, còn nhiều người khác nữa. Tôi gặp ông ta ở trong xe của Vasi, ông ta nằm trên cái ghế dài, đầu quấn băng.
Tupôvôi không biết tại sao lại ngồi trong xe của tôi, ông ta rất kích động, nói đi nói lại về cái chết của Vasi, sau đó lại trầm ngâm nhìn ra ngoài cửa sổ xe hồi lâu. Một người tận mắt mình, thấy đồng chí của mình bị bắn chết, tôi cảm thấy hành vi của anh ta như vậy cũng là điều bình thường. Chỉ có một điều... Tupôvôi mấy lần nói tới việc anh ta nghe thấy một chiến sĩ Hồng quân nằm bên cạnh Vasi nói: Súng của tên khốn Kiép... vỏ đạn đã làm đầu chiến sỹ này bị thương. Tupôvôi khi nói tới những điều này đã cố làm cho giọng nói của mình thể hiện buồn cảm. Nghe Tupôvôi nói thì Vasi bị Tansilivich giám sát viên chính trị dùng súng lục Broning bắn chết. Đến đêm khuya khi chia tay ông ta còn nói với tôi Tansilivich đã ở một cự ly xa như thế mà bắn Vasi...
Những lời nói đi nói lại của Tupôvôi khiến tôi bắt đầu nghĩ tới người giám sát viên chính trị này, người này cũng là người ở bên cạnh khi Vasi bị chết.
Sau đó tôi không gặp Tansihvich nữa, ông ta đã đi bộ Tư lệnh quân đoàn 12 ngay hôm Vasi bị chết.
Tansilivich hai mươi lăm đến ba mươi tuổi, ăn mặc rất cầu kỳ, luôn mặc những bộ quân phục và những đôi ủng vừa người, tỏ ra là một phó sĩ quan. Trong bao súng lục bằng da đẹp đẽ luôn có một khẩu Broning mạ kền. Bản thân anh ta nói, anh ta là người Ôđetsa. Tôi đã từng đi đến nhiều nhà tù ở Nga, đã gặp nhiều tù hình sự nhưng không hiểu tại sao người kiểm soát chính trị này lại gây cho tôi nghĩ tới hình ảnh của một tên trộm cướp trước đây. Hắn không có một tí gì gọi là tố chất của người làm công tác chính trị, hắn đã hai lần đến Lữ đoàn chúng tôi, và cũng đã từng đến đơn vị của Tupôvôi, chúng tôi đã xem giấy chứng nhận kiểm soát viên chính trị của hắn.
Sau đó những sự kiện phát sinh khiến người ta khó tin. Pitơnikôpky đã thanh minh nào là: Tiếng súng bắn chết Vasi được bắn ra sau khi tiếng súng máy ở trong toà nhà bên đường đã ngừng bắn ! Ông ta thậm chí còn cho rằng giết người có lẽ vì ngẫu nhiên không cố ý. Giám sát viên chính trị hoang mang không yên có thể vì mới tham gia chiến đấu nên còn sợ. Người mình ngẫu nhiên đánh chết người mình, đó cũng là việc thường, kết quả có thể để cho người của mình xử lý, cũng có thể đưa ra toà xét xử. Nhưng dù không phải là cố ý giết người, thì thông thường cũng cần phải bắt giữ.
Vì thế ta thấy cách nói của Pitơnikôpky trái ngược hẳn với Tupôvôi. Pitơnikôpky thì nói rằng súng máy của Pêtonac đã ngừng rồi mới bắn, đạn vèo vèo bay tới. Đương nhiên đây không phải là chứng minh duy nhất, thậm chí những sách báo có uy tín của Nhà xuất bản Mátxcơva cũng có quan điểm như vậy. Nhưng có điều khiến người ta khó tin là, những sách báo ấy được xuất bản, khi còn Stalin. Nay, chúng ta hãy xem một đoạn văn dưới đây của nguyên Lữ đoàn trưởng Pitơnikôpky: "Khi súng máy của địch bắn, có hai người ở bên cạnh Vasi, một bên là Tupôvôi, một bên là Tansilivich, không biết ai bên phải, ai bên trái, tôi không nhớ rõ, nhưng điều đó đã không còn ý nghĩa gì nữa. Tôi vẫn cho rằng Tansilivich bắn Vasi, chứ không phải là Tupôvôi nhưng nếu không có sự giúp đỡ của Tupôvôi thì không thể... chỉ có sự tiếp tay của Tupôvôi, chỉ có sự ủng hộ của Ban cách mạng quân sự Tập đoàn quân 12, thì tội phạm mới có thể thực hành được hành động khủng bố này... tôi cho rằng Tupôvôi là kẻ đồng mưu bắt buộc. Tôi với Tupôvôi quen nhau đã lâu, tôi có cảm tưởng Tupôvôi là người thật thà, nhưng cũng cảm thấy ông ta là một người ý chí bạc nhược, không có tài năng đặc biệt, đó là nguyên nhân mà tôi cho rằng Tupôvôi là kẻ đồng mưu. Hơn nữa ông ta cũng không có dũng khí để không tham gia vào vụ mưu sát.
... Ở mặt trận, Tupôvôi đã tự tay mình băng bó đầu cho Vasi, đến khi nữ y tá Lôsenpôluma Ana Anatôniepla (hiện đang ở Mátxcơva) yêu cầu băng bó lại Tupôvôi không đồng ý.
Theo lệnh của Tupôvôi, thi hài của Vasi phải được đem chôn, khi chưa được kiểm nghiệm...
Tupôvôi không thể không biết tới điều thông thường này: là “lỗ đạn ra" lớn hơn “lỗ đạn vào". Theo cách nói của Tupôvôi, thì ông ta nhìn thấy vết đạn của Vasi khi Vasi chết trong lòng ông ta, nhưng ông ta lại nói là vết đạn từ đằng trước ra đằng sau?..".
Cuốn "Ký sự về trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa", Mátxcơva xuất bản năm 1947 lần đầu tiên để lộ quan điểm trái hẳn với những điều đã nói. Quan điểm của Tơmitari Pitơnôpky, nguyên chiến sĩ Sư đoàn Vasi trái ngược hẳn vơi quan điểm của Tupôvôi. Anh ta tin chắc là đạn bắn trúng vào Vasi, thì súng máy của kẻ địch đã bị câm lặng rồi, vì lúc đó súng máy của địch đã bị pháo của chúng ta phá hủy. Tên của người pháo thủ này, như mọi người đều biết, anh là Huamisincôp. Theo Tômitari nói thì Huamisincôp đã liên tục bắn bốn phát pháo vào nhà có súng máy ở bên đường, khi các chiến sĩ xông lên, thì thấy tên bắn súng máy này, đã bị bắn nát thành mấy mảnh và khẩu súng máy cũng bị tan tành, điều này đã xảy ra mấy giây trước lúc Vasi bị bắn chết.
Vậy thì rút cục, súng máy đó bị tiêu diệt trước hay sau khi Vasi bị chết? Nếu các pháo binh của chúng ta bắn vào nhà có khẩu súng máy này, sau khi Vasi bị chết, thì có thể không tưởng tượng được rằng đạn lại từ nóc nhà này bắn tới. Nếu nói là bốn phát pháo mà Tơmitari, nói được bắn ra từ trước, và sau khi Vasi chết không bắn nữa, như vậy có nghĩa là không còn ai ở trên nóc nhà, mà bắn nữa. Nhưng đáng tiếc là không có tài liệu điều tra về sự thực cái chết của Vasi, và cũng không có quyết định kiểm nghiệm thi hài Vasi. Ngoài ra Pitơnicôp còn chứng thực là Tupôvôi không đồng ý để nữ y tá băng bó lại cho Vasi.
Tơmitari tại sao lại có thể công khai bác bỏ ý kiến của Tupôvôi trên sách báo? Đó còn là điều bí mật, khiến người ta đau đầu. Nhưng vì ngày càng có nhiều tin đồn và nghi vấn làm cho cuốn "Ký sự về Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa" sôi động một thời, đến mức không thể có những bước đi mạo hiểm là kiểm nghiệm thi hài của Vasi. Nhưng mãi tới năm 1949 mới tìm thấy mộ của Vasi. Kết quả giám định pháp y làm cho những nhà không tưởng hoang mang, họ ngoài việc phải chấp hành một cách nghiêm khắc chỉ thị ngừng thảo luận về cái chết của Vasi ra, không còn nghĩ được cái gì khác. Căn cứ theo phương án của trên, bắt đầu phẫn nộ lên án cuốn "Ký sự về Trung đoàn Paccôp và Trung đoàn Talasa". Cần phải thừa nhận rằng, nhiều chiến sĩ lão thành của Sư đoàn Vasi, đã bị lôi cuốn vào cuộc tuyên truyền rầm rộ này. Họ đưa ra câu hỏi: "Tại sao lại phải nhắc tới chuyện cũ"; "Đã qua nhiều năm rồi, còn chọc vào vết thương của chúng tôi làm gì?" Tóm lại là làm cho những người của Vasi chỉ trích tác giả cuốn sách này. Chỉ có một câu, tức để người của mình bức hại người mình.
Những người phát động phong trào khiển trách cuốn sách này. Cuối cùng cũng đã đạt được mục đích, tức ngay cả những người kiên trì muốn làm rõ sự thực, cũng phải yên lặng không nói nữa. Nhưng giấy không gói được lửa. Thời kỳ tan băng của Khơrútsốp đã bắt đầu đã xuất hiện khả năng mạnh dạn bàn tới những vấn đề lịch sử. Bí mật về cái chết của Vasi lại được xem xét. Tạp chí "Xô Viết Ucraina" số 5 năm 1958 đăng bài của E.A. Hasencô, thượng tướng, là thủ trưởng quân sự nổi tiếng là ủy viên ban quân sự cách mạng Phương diện quân Ucraina trong thời kỳ nội chiến viết về Vasi. Trong bài viết này lần đầu tiên vạch ra những điều không bình thường ở xung quanh Vasi mấy tuần cuối cùng của Vasi. Ví dụ Hasencô đã nói thẳng tới tên của một số người ở xung quanh Vasi, ví dụ Vasi không chịu thoả hiệp với những hiện tượng tự do tản mạn của kèn cựa của giai cấp tiểu tư sản, nên họ rất hận Vasi, nói Vasi là "du kích ngang bướng" v.v... Vị tướng đã cao tuổi này đau khổ hồi tưởng lại rằng :" Vị Thủ trưởng mới được Trung ương cử về bắt đầu tỏ ý nghi ngờ Vasi, và để lấy lòng thủ trưởng ở Trung ương người này đã trăm phương ngàn kế bới móc những khuyết điểm của Vasi nhằm hạ uy tín của Vasi. Ananôp, vị ủy viên mới của ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12, đã nhiều lần đến Sư đoàn Vasi để kiểm tra xem mức độ "ngang bướng" của Vasi tới chừng mực nào... Thế nhưng, Vasi đã ăn sâu bén rễ vào Sư đoàn này rồi, chỉ có kẻ thù mới có thể bắt Vasi rời khỏi Sư đoàn của mình. Nhưng một số người muốn chỉnh Vasi, cuối cùng họ cũng đã đạt được mục đích của họ.
Nay chúng ta lại xem một số những ghi chép tai nghe mắt thấy của A.K. Sitơnisincôp đã ghi lại trong cuốn tiểu thuyết của Sanphunôp và Chinisencôp. Sitơnisincôp năm 1915 vào Đảng cộng sản Liên Xô đã từng làm việc ở Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô (b). Những điều tai nghe mắt thấy mà bà ta ghi chép lại vẫn được giữ lại ở quỹ bản thảo của Nhà bảo tàng kỷ niệm quốc gia N.A.Vasi. Trong bản ghi chép về những điều tai nghe mắt thấy có viết về phản ứng của M.R.Lagit, người lãnh đạo tiễu phản Ucraina đối với cái chết của Vasi. Sitơnisincôp viết: "Khi nói về tình hình của phương diện quân Tây, đồng chí Lagi nói một cách rất đột ngột":
"Chúng tôi nhận được một tin bất hạnh: Vasi bị bắn chết ngày hôm qua rồi"
"Tại sao lại bắn chết"? Tôi hỏi lại.
"Tình hình cụ thể vẫn chưa rõ, tin từ Tập đoàn quân 12 báo cho biết vậy".
Tôi từ xưa chưa bao giờ chảy nước mắt trước mặt ai, thế mà lúc đó tôi đã không kìm được, khóc rống lên. Thấy thế đồng chí Lagit rất kinh hoảng.
"Tại sao lại khóc? à, đúng rồi... trước đây đã từng ở sư đoàn 1 của Vasi chứ gì. Nhưng cũng không nên khóc, tin còn chưa được thẩm tra. Có thể là nhầm chăng, sẽ hay. Tôi cũng cảm có phần nào lạ lùng, ông ta an ủi tôi nhưng bản thân ông ta cũng trầm tư. Đúng là kỳ lạ thật, có cái gì khó hiểu: Chimôphê, Sêniakhôp bị đánh chết, Vasili Pôsencôp bị thuốc độc chết, Nicolaivasi bị đánh chết. Có đúng là bị chết không? Không thể hiểu nổi, tại sao ở Tập đoàn quân 12 lại xảy ra hàng loạt những tai nạn như vậy? Thật là lạ!...".
Sênikhôp là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Nôpcanotơ Sevicky, bị giết một cách kỳ lạ ở Nofônôp. Vasili Pêsencôp là Lữ đoàn trưởng bị đánh thuốc độc chết ở Gitômin, với thân hình chắc khoẻ, ông đã chịu đựng bốn ngày bốn đêm, nhưng cuối cùng cũng không chiến thắng được thuốc độc đã ngấm vào người, hai người này đều là những người bạn chiến đấu thân thiết của Vasi. Nghe nói hình như manh mối từ Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân mà ra, nay lại đến lượt Vasi.
Quan hệ của Vasi với Ananốp Ủy viên mới của Ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12, vốn đã rất căng thẳng, điều này được chứng thực, bằng các nguồn khác (ngoài Sachencôp) một trong những người chứng kiến là thiếu tướng Pitơnicôpky, ông đã từng nhìn thấy Vasi tức giận tháo bỏ cả giây đeo súng, thắt lưng và vứt súng lên mặt bàn trước mặt Ananôp đang ngồi ngạo mạn, không biết vì lý do gì đang chỉ trích Vasi. Lần "nói chuyện" đó xảy ra tại phòng của Ananôp ở Gitômin. Lúc đó Vasi được gọi đến để làm "công vụ" trái khoáy. Vasi người trầm tĩnh và chín chắn đã bực tức, không thể chịu nổi, phải tỏ ý xin từ chức. Sau này theo R.H.Khơlaênky, con của Sư trưởng Sư đoàn 1 Xô viết Ucraina thay thế Vasi cho biết thì theo lời của bố anh ta, cho biết thì Ananôp đã hai lần định cách chức Sư trưởng của Vasi, nhưng không thực hiện được. Vì Vasi là người có uy tín rất cao trong cán bộ chỉ huy và chiến sĩ trong sư đoàn. Ananôp biết rất rõ. Trong Sư đoàn không thể đồng ý với việc ngấm ngầm cách chức Sư trưởng của Vasi được, còn khiêu khích gây ly gián lại không thích hợp, vì tình hình của Tập đoàn quân trong thời kỳ chiến đấu đang ngày càng nguy hiểm, bất kể là như thế nào thì Vasi cũng vẫn giữ vững được chiến tuyến từ Tupônôp đến Vênisa. Còn sư đoàn tiếp sát với Sư đoàn của Vasi là Sư đoàn 44, Sư đoàn này quân số ít, binh lực yếu, là tập hợp của những người còn thừa của Tập đoàn quân số 1 Ucraina, trong chiến đấu đã thương vong rất lớn. Sư trưởng của Sư đoàn này là Ivan Tupôvôi, viên Tư lệnh của Tập đoàn quân số 1 Ucraina.
Trong khi cải tổ lực lượng quân sự của Ucraina (từ mùa hạ năm 1919 lực lượng quân sự của Ucraina được biên chế vào Hồng quân toàn Nga) định điều Sư đoàn Vasi về phương diện quân Nam. Ví dụ Pôtơaosky, ủy viên hải quân Ucraina kiên trì ý kiến này. Ngày 15 tháng 7 Pôtơaoski đã viết báo cáo gửi Lênin, nói về lý do của ông ta điều Sư đoàn Vasi đến Phương diện quân Nam. Ông ta nói, ông ta đã đến nhiều đơn vị trong Tập đoàn quân số 1, ông ta nhận thấy chỉ có Sư đoàn Vasi, là Sư đoàn duy nhất có sức chiến đấu, mỗi một Trung đoàn của Sư đoàn này đều rất cừ, phối hợp rất hài hoà. Nếu kế hoạch điều Sư đoàn Vasi về Phương diện quân Nam được thực hiện, thì tình hình có thể đã khác. Nhưng vì cuộc đấu tranh giành giật Pôlasikhôp cứ giằng co mãi không kết thúc, đồng thời cũng vì một nguyên nhân nào đó nên muốn rút Sư đoàn Vasi ra khỏi trận tuyến cũng rất khó, không có người nào thay thế họ. Vả lại, những người lãnh đạo quân sự ở đây cũng không muốn rời bỏ khỏi Sư đoàn Vasi và bản thân Vasi.
Nhưng Ananôp lại đánh giá khác về tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ và chỉ huy của Sư đoàn Vasi. Ananôp được cử làm ủy viên ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12 do nguyên Tập đoàn quân số 1 và Tập đoàn quân số 3 Ucraina hợp thành. Lệnh bổ nhiệm Ananôp do Trôtxki tự tay ký, điều này được Ananôp khắc sâu trong tâm khảm. Vì thế Ananôp, sau hai giờ đến Sư đoàn Vasi, ông ta đã ngồi trong phòng làm việc của mình để vội vàng làm báo cáo với cấp trên về ấn tượng của mình đối với Sư đoàn này. Vậy thì ông ta không ra mặt trận, cũng chẳng gặp các chiến sĩ Hồng quân, chỉ dựa vào buổi nói chuyện ngắn ngủi với bộ Tư lệnh thì liệu có được ấn tượng gì? Thế nhưng Ananôp lại kết luận nên đưa Vasi ra toà án quân sự, nào là đa số những người chỉ huy không xứng với chức vụ, Sư trưởng lại coi mình như một "Sa hoàng”. Người chỉ huy của trung đoàn Paccôp 1, như Trung đoàn trưởng Taniep, phó Trung đoàn trưởng Supicôp v. v... đều là những phần tử phản cách mạng, trong các đơn vị lại triển khai phong trào chống Do thái, những hành vi trộm cướp và say rượu thịnh hành, Trung đoàn Paccôp là mối uy hiếp đối với chính quyền Xô Viết v.v...
Đó là phán quyết của Ananôp, hai tuần sau khi Pôtơaosky rời Sư đoàn Vasi, sự khác biệt kinh người. Ấn tượng của Ananôp đối với Vasi thật cố chấp không chịu thay đổi, vì thế hai bên ngày càng ác cảm nhau. Ananôp tiếp tục dùng điện báo và điện thoại báo cáo với Trôtxki nói Vasi là "phần tử dị kỳ", "phần tử khả nghi", "người không thể tin được", hắn còn báo cáo với Trôtxki nói các đơn vị của Sư đoàn Vasi thực tế - "đã hoàn toàn giải thể”, cần phải thanh lọc cấp sư đoàn, bổ sung cán bộ chỉ huy. Ananôp, thậm chí còn đề nghị Trôtxki bổ nhiệm Sư trưởng khác, thay thế Vasi, ông ta còn hậm hực ca thán nói là rất khó có thể cùng làm việc với người Ucraina này được, vì họ là những người không thể tin được.
Trôtxki đã trả lời, cần thanh lọc nghiêm khắc, thay đổi người chỉ huy. Lúc đó Trôtxki đang giữ chức chủ tịch ủy ban cách mạng quân sự Nước cộng hoà và Chủ tịch bộ ủy viên nhân dân Lục, Hải quân Liên Xô đã nhấn mạnh, không cho phép dùng sách lược điều chỉnh, điều chỉnh lại có hại hơn. Trôtxki nói với người vừa do mình đề bạt rằng, không coi trọng chế độ quy định là phạm pháp, vì vậy cần phải sử dụng các biện pháp trước hết là thanh lọc cán bộ rồi sau sẽ thanh lọc đến chiến sĩ, bắt đầu từ cán bộ lãnh đạo trước.
Yêu cầu của Trôtxki có phải là đã biến thành cái mà Lagit người lãnh đạo công tác tiễu phản của Ucraina lo ngại nói tới cái phản ứng dây chuyền "Sêniacôp - Pôsencôp - Vasi" không? Căn cứ vào các hiện tượng thì thấy Ananôp đã ra sức chấp hành chỉ thị của cấp trên ngồi ở Kremli, đã chấp hành đúng mệnh lệnh của cấp trên. Ngay tới những năm cuối đời, sau khi ân nhân của hắn bị chết ở Mehicô xa xôi, Ananôp vẫn chưa thay đổi cách nhìn của mình đối với Vasi, ông ta vẫn cho rằng Vasi là một người không biết giữ kỉ luật, không có kinh nghiệm chiến đấu của một người chỉ huy, không biết đánh nhau, là đầu têu của mọi tội lỗi của Sư đoàn thậm chí của cả Tập đoàn quân 12. Ông ta vẫn cứ tin vào đánh giá của mình cho tới lúc chết. Năm 1958, Ananôp mới kịp sửa chữa sùng bái cá nhân bằng cách nói nào là uy tín không bình thường của Vasi, là biểu hiện chứng bệnh chung của chính trị độc tài, nguyên nhân chủ yếu là ông ta vẫn chưa thay đổi cách nhìn của mình, vẫn coi Vasi là một Sư trưởng bình thường, không có gì là xuất chúng cả. Những chi tiết về bài này có thể xem bài đăng trong tạp chí "Nêva" số 11 năm 1958. Ngày nay cũng rất khó nói, có phải là ủy viên ủy ban cách mạng quân sự Tập đoàn quân trước đây, nay đã già rồi, nay viết bài đăng trên tạp chí để trả lời, những lời chỉ trích của Sachencôp vị tướng 3 sao đã nghỉ hưu đăng trên Tạp chí "Xô Viết Ucraina" hay không. Bất kể là như thế nào trên các báo chí cũng không thấy đăng những bài có tính chất chống lại những luận điểm của Ananôp.
Trong bài "Ucraina 40 năm trước", Ananôp đã thanh minh: "Đáng tiếc là ông ta cố chấp (Vasi) nên đã chết quá sớm". Hãy tạm thời chưa nói tới ý của câu này. Ananôp định mô tả Vasi thành một tên đầu mục Bạch vệ du kích to gan, tả bộ đội của Vasi thành những phần tử vũ trang liều mạng cổ quái. Tóm lại Trôtxki muốn vẽ như thế nào thì Ananôp vẽ như thế. Nhưng chúng ta đã từng biết Andonôp Aophuzencô Pôtơaosky, Sachencôp và một số những nhân vật quân sự nổi tiếng thời đó đánh giá Vasi. Pôtơaosky đã từng ở Sư đoàn của Vasi trong cuộc trao đổi với phóng viên "Báo Sao đỏ" ông đã nói: ở giữa thủ trưởng và các chỉ huy, Vasi và Pôsencôp các mặt đều rất xuất sắc, uy tín rất cao. "Bộ đội do họ lãnh đạo có kỷ luật sắt, mặc dù điều kiện vật chất rất gian khổ, nhưng nhiệt tình cách mạng của các chiến sĩ rất cao".
Chế độ thủ lĩnh đã có từ lâu ở Ucraina, nó vẫn tồn tại sau khi lực lượng vũ trang Ucraina sát nhập với Hồng quân Nga, còn việc bạo loạn của bọn phú nông thì đã xảy ra năm 1920. Cái đó vừa có nguyên nhân lịch sử và cũng có nguyên nhân dân tộc và nguyên nhân kinh tế. Chỉ có những người không đếm xỉa gì đến tình hình thực tế của những năm hỗn loạn, mới không xét tới nguyên nhân đó. Còn Ananôp khi bình luận về sự phát sinh những sự kiện đó ở Ucraina đã không xét tới tình hình thực tế này.
Nếu không phải là Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân 12 đưa ra chủ ý trừ bỏ Vasi,vậy thì còn ai là người đầu tiên nghĩ tới việc trừ bỏ Vasi? Và ai là người chấp hành? Có phải là Tansiniepky như báo "Xô Viết Ucraina" đã nói không? Có phải là Tupôvôi đã tham gia vào việc này như thiếu tướng Pitơnikhôpky đã về hưu ám chỉ không, giả dụ Pitơnikhôpky có thể gián tiếp chứng minh hành vi khả nghi của viên phó của Vasi, vậy là Khơlavicky sẽ là vu cáo Tupôvôi phạm tội giết người. Nghe nói, Tupôvôi hoàn toàn có thể làm được điều này, Ananôp và những người khác của Bộ Tư lệnh Tập đoàn quân 12, đều biết rất rõ. Không những thế họ còn ngấm ngầm tán đồng cách làm của Tupôvôi, để được nhanh chóng lên làm Sư trưởng, thay thế Vasi đã chết. Điều này xảy ra vào ngày 23 tháng 10 năm 1919 Tupôvôi bị cách chức Sư đoàn phó hai tháng, lúc đó tình cảnh của ông ta thật tồi tệ, cứ nằm bẹp trong Sư đoàn này, trong số các tổ điều tra có một tổ điều tra liên tục đến Sư đoàn, trong hai tháng đó các tổ điều tra do Sanphunôp, ủy viên ủy ban quân sự cách mạng Tập đoàn quân 12 lãnh đạo. Phòng đặc biệt của Tập đoàn quân và ủy ban tiễu phản Ucraina đã thẩm tra những tin đồn và những dự đoán được lưu truyền trong số bạn bè của Vasi. Các chiến sĩ và chỉ huy đều nóng lòng muốn biết sự thật về cái chết của Vasi, nhưng chỉ với một tờ giấy bổ nhiệm Tupôvôi lên làm Sư trưởng của Sư đoàn (không phải là phục chức mà là đề bạt), đã biến ông ta thành người vô tội.
Nhưng vấn đề vẫn còn đó, khi Vasi chết, Tupôvôi là chức phó của Vasi trước đây chỉ biết là Tư lệnh Tập đoàn quân đã cách chức của ông ta, nay lại biết thêm là không chỉ cách chức mà còn xoá tên khỏi sư đoàn. Nếu như vậy phải có lý do đầy đủ. Vậy lý do xóa tên ông ta ở Sư đoàn vì lý do gì? Đó là điều chưa biết, vì không có cái văn bản nào nói về cái lịch sử phức tạp đó. Ngày nay, các nhà lịch sử đưa ra hai giả thiết:
1. Tupôvôi bị xoá tên khỏi Sư đoàn là vì không có chứng minh y học về cái chết của Vasi, các chuyên gia nghiên cứu về lịch sử của cuộc nội chiến cho rằng giả thiết này không thể đứng vững, vì trong cuộc chiến tranh tàn khốc, sinh mạng con người căn bản không đáng giá lắm, không có chứng minh y học đối với người chết (cho dù là Vasi) cũng không thể có ảnh hưởng lớn như vậy đối với người cấp phó như thế được.
2. Vì những kết luận của tổ kiểm tra ở sư đoàn. Theo nghiên cứu của Khơlavicky, thì những người thẩm tra cho rằng: "Những việc liên quan tới cái chết của Vasi quyết không phải là tội phạm có mục đích phản cách mạng đương nhiên là có thể căn cứ vào các mặt khác để lý giải điều này. Cần phải biết rằng, thực tiễn trong nhiều năm nay đã làm cho mọi người tin rằng, nếu theo lệnh của người đại diện cho lý tưởng vĩ đại, thì dù phạm bất cứ tội gì cũng không bị trừng trị, thậm chí còn được khen thưởng, vậy thì nhẽ nào những người tin vào những lời bố láo đó lại có tội ?
Sự thực thì Tupôvoi trở thành người phó của Vasi trong trường hợp nào? Chức vụ cao nhất của Tupôvoi là Tham mưu trưởng Tập đoàn quân. Tư lệnh Tập đoàn quân. Tôi gặp Tupôvoi lần cuối cùng là lúc ông ta là Sư trưởng Sư đoàn bộ binh 44. Sư đoàn này là một phần dư thừa của Tập đoàn quân số 1 Ucraina mà ông ta đã từng chỉ huy đồng thời cũng là Tư lệnh cuối cùng. Đó là một người có cái cằm nhỏ, với thân hình khoẻ mạnh. Trong chiến đấu, Sư đoàn 44, do ông ta lãnh đạo luôn ở bên cạnh Sư đoàn quân số 1 Xô Viết Ucraina của Vasi, trong chiến đấu Sư đoàn 44 bị thương vong rất lớn, hai Sư đoàn này cuối cùng bắt buộc phải rút lui khỏi trận địa mà trước đó đã phải đổ biết bao nhiêu xương máu mới chiếm được. Trong tình hình đó, Vasi đã nói chuyện bằng điện thoại với vị tướng của quân đội cũ, sau đó đã đi theo lệnh Tập đoàn quân 12, Sêmônôp, biên bản cuộc nói chuyện đó đã được giữ lại cho tới nay, mấy trang biên bản mấy lần suýt thành tro tàn này, đã giúp chúng tôi thấy rõ bộ mặt thật của người phó của Vasi là Tupôvôi. Đã vạch mặt được những luận điệu vô lý của cái gọi là Vasi có âm mưu cướp quyền của bộ Tư lệnh và có hành động độc đoán.
Cuộc trao đổi này diễn ra vào ngày 19 tháng 8 năm 1919. Cách sự kiện không may của Vasi chỉ có mười ngày.
Vasi: Hiện tại Sư trưởng Sư đoàn 1, Sư trưởng Sư đoàn 44 và ủy viên chính trị, đều đứng bên cạnh điện thoại. Với tình thế trên trận địa của hai Sư đoàn lúc này, chúng tôi không còn cách nào có thể chấp hành mệnh lệnh chiến dịch gần đây của ngài được, bộ đội đã mệt mỏi lắm rồi, mọi người đều đi chân đất, đến bây giờ cũng không được cung cấp thứ gì, đang rút lui, mối liên hệ với Sêventôpca cũng bị cắt đứt, số phận của đơn vị này thế nào cũng chưa được rõ. Chỉ còn cách cử bộ đội đến cứu viện, mới có thể cứu vãn được tình hình. Tôi đề nghị, ra lệnh cho hai Sư đoàn này rút lui chiến lược...
Tư lệnh Tập đoàn quân: Sư đoàn 1 Ucraina, hiện nay còn những lực lượng dự trữ nào?
Vasi: Ngoài Trung đoàn Nepgin đã mất sức chiến đấu ra, hiện nay tôi không còn một lực lượng dự trữ nào khác.
Tư lệnh Tập đoàn quân: Tất cả bộ đội của Nước cộng hoà chuẩn bị bắt đầu tấn công ở mặt trận quan trọng nhất. Vì cách mạng, các anh nhất định phải chặn quân địch lại, không để cho chúng tiến nhanh về phía trước. Thắng hay bại của toàn chiến trường là ở chỗ này, cần phải tập trung lực lượng lớn nhất để ngăn chặn quân địch... Tôi nhắc lại, các anh giữ vững được trận địa ngày nào là ngày ấy rất quý đối với chúng tôi... Có nghĩa là giữ được Khơlơcken có ý nghĩa rất to lớn đối với việc sơ tán của nhân dân Kiép, vì thế không muốn để Khơlôcken rơi vào tay quân địch, thì phải có lực lượng siêu nhân...
Vasi: Sêmênôp đồng chí, để nâng cao sức chiến đấu nâng cao sỹ khí và xoá tan mối hoài nghi sợ sệt của các chiến sĩ, cần phải sát nhập hai Sư đoàn thành một, để trở thành một tập thể chiến đấu mạnh, trong Sư đoàn này nên thành lập bốn Lữ đoàn và hai Binh đoàn kỵ binh. Cũng có nghĩa là, vừa phải có người làm công tác chính trị, vừa phải có nhân viên kỹ thuật. Chúng tôi có thể hoàn toàn tin tưởng mà nói rằng, chỉ có như vậy, thì tình hình mới có thể bớt căng thẳng. Đồng thời chúng tôi cũng phải dùng lực lượng siêu phàm, để xây dựng một tập thể chiến đấu hùng mạnh, để vừa có một bộ Tư lệnh lớn mạnh, lại vừa có nguồn vật chất đảm bảo lớn mạnh, nếu được bổ sung lực lượng mới, tôi có thể tin chắc chắn rằng. Tôi, Vasi nhất định có thể giải quyết được tình trạng rối loạn đã xảy ra. Chúng tôi đã kết luận như vậy, đồng thời cũng tin tưởng chắc chắn rằng không còn cách nào khác.
Tư lệnh Tập đoàn quân: Đề nghị báo cáo cho tôi biết tình hình bố trí nhân sự, đơn vị nào cần sát nhập, cũng báo cáo luôn một thể.
Vasi: Giả dụ nếu ngài đồng ý, tôi sẽ gửi báo cáo lên trước 12 giờ ngày hôm nay, có được không?
Tư lệnh Tập đoàn quân: Tôi hoàn toàn đồng ý.
Thế là ngày hôm đó, tức ngày 19 tháng 8, Tư lệnh Tập đoàn quân 12 ra lệnh sát nhập Sư đoàn bộ binh 44 với Sư đoàn 1 Ucraina, và bổ nhiệm Vasi là Sư đoàn trưởng Sư đoàn 44 sau khi sát nhập. Sau đó toàn thể các sỹ quan cũng như binh lính của Sư đoàn 44 mệt mỏi, xanh xao đã phấn khởi đứng lên bảo vệ Khơlôcken, chặn đứng đường tiến về Kiép của quân địch.
Từ đó có thể thấy, Vasi không làm âm mưu, việc sát nhập hai Sư đoàn là do hai bên bàn bạc giải quyết, như mọi người đã rõ. Tupôvôi và các ủy viên chính trị khác cũng đã tham gia vào cuộc nói chuyện bằng điện thoại với Tư lệnh Tập đoàn quân. Điều đáng hoài nghi lại chính là Tupôvôi có thể là có âm mưu, vì Tupôvôi đã từng làm Tham mưu trưởng Tập đoàn quân và là Tư lệnh Tập đoàn quân. Có thể thấy rằng, trong thời kỳ đó ông ta đã kết giao với nhiều người có thế lực khác nữa.
Việc vu cáo Vasi là người theo chủ nghĩa dân tộc Ucraina là điều vô lý, vì ông ta là người Nga. Ông của Vasi - Mikhơla là một nông dân, cả cuộc đời đã đổ mồ hôi vì mảnh đất cằn cỗi của nước Nga và ông cụ cũng đã sớm an nghỉ nơi đây. Bố đẻ của Vasi năm 19 tuổi cũng phải rời bỏ Minkhơ để đến làm việc tại một ga xe lửa nhỏ ở Sinốpsikhơ, ở đây là vùng khí hậu ôn hoà, xung quanh ga cần xây dựng nhiều kho hàng, nên có nhiều người thợ mộc Nga đến đây làm việc.
Khi người ta biết tin Vasi trước đây bị coi là "Sabaep Ucraina" là người Nga, thì các nhà sử học mới cảm thấy kinh hoàng, họ biết được chân tướng, cũng có nghĩa là bài bác Vasi trong 70 năm qua là láo toét. Khi cánh cửa của các tủ hồ sơ được mở cả ra, đã làm cho các nhà nghiên cứu càng thêm kinh ngạc. Vasi vào Đảng khi nào? mỗi người nói một cách, Vasi có phải đã học ở trường tôn giáo ở Dinhiep bốn năm hay không? Việc này trong bản lý lịch chính thức không thấy ghi, còn sau này học ở trường tôn giáo Pôtava thì bị các nhà báo ngấm ngầm đổi thành trường sư phạm. Vasi từ xưa tới nay, chưa làm thượng uý bao giờ, ông ta chỉ học quân sự bốn tháng tại Trường quân sự Vinnensky, có phải như vậy không? Sự thực thì ai là người tổ chức Trung đoàn Paccôp và là người Trung đoàn trưởng Trung đoàn này đầu tiên: Là Vasi hay A.C.Paccôpky 20 tuổi? Từ 27 đến 31 tháng 5 năm 1919, theo lệnh của Trôtxki, Paccôpky bị bắn chết mà không qua toà án xét xử. Trôtxki đã vu cáo Paccôpky trước khi chết đã để cho hai Trung đoàn của Lữ đoàn tự động rời khỏi Pôtava. Paccôpky vào Đảng tháng 5 năm 1917 đã từng giữ chức Tham mưu trưởng, sau đó làm Lữ đoàn trưởng của đội quân khởi nghĩa ở Sivinicôp.
Tức là ba tháng trước ngày Stalin tuyên bố Vasi là "Sabaep của Ucruina", lúc đó Chủ tịch ủy ban Quân sự cách mạng, ủy viên nhân dân Quốc phòng Liên Xô Vôrôsilôp có bài viết. đăng trên báo "Sao đỏ" nói Paccôpky là đầu sỏ Bạch vệ, đó không phải là điều ngẫu nhiên (tuy vị Lữ đoàn trưởng trẻ tuổi này đến năm 1920 lại được phục hồi nguyên chức). Ngoài ra việc lấy tên Paccôp để đặt tên "Đoàn đồng chí Paccôp" rút cục là để kỷ niệm ai? Là để kỷ niệm Ivan Paccôp người thượng tá người bạn chiến đấu cũ của Pôcơtan Simênisky hay là để kỷ niệm Paccôp mà người ta thường gọi là Bônsêvích Paccôpky? Cái từ "đồng chí" có thể sử dụng chung với tên của nhà hoạt động không phải là thời kỳ Liên Xô được ư?
Lẽ nào vì chế độ Xô Viết mà có thể bịa ra những điều giả dối? Đã là nói dối thì không cần phải có trách nhiệm, nhưng nó để các nhà văn xuyên tạc lịch sử để giành được những thành tựu văn chương.
Phụ lục:
Hậu ký của Alêchsanđra Alikhơsêvich Tơlôsitôp (hiện ở Mátxcơva).
Cháu của N.A.Vasi
Những năm tuổi nhỏ, tôi không lo nghĩ, thời đó tôi không nghĩ gì hết, và cũng không có ai nói với tôi điều gì tôi chỉ biết đóng vai kịch của người ông, nhưng vai người ông, mà tôi đóng vừa không phải là người, ông làm cách mạng, cũng không phải là người ông kiểu Sabaep mà là một người anh hùng của gia đình nhà chúng tôi - Vasi.
Vasi tên gọi này đã đem lại cho gia đình chúng tôi biết bao tai hoạ, không thể yên ổn. Cái gia đình này, lúc thì được ca tụng, lúc thì bị chửi rủa. Tất cả những người con trai của cả gia đình chúng tôi đều là quân nhân, trong số đó có những người tan xương nát thịt trong cái máy xay thịt của cuộc đại chiến thế giới thứ hai, có người bị xã hội đen tối hồi trước chiến tranh nuốt chửng. Ngay bà vợ của Vasi cũng bị tù tội.
Trong số những người còn sống có ai là người không có liên quan, với vinh dự, ai cũng chưa nhìn thấy ánh hào quang của chủ nghĩa cộng sản.
Khi tôi không còn đóng vai những vị tiền bối kính trọng nữa, thì tôi bắt đầu biết được điều bí mật, mà điều bí mật này đã được người ta giữ kín mãi, nhưng sau vì vô ý buột miệng, do các quan điểm khác nhau và bản thân cái tên của ông tôi, khiến cho bí mật này không còn là bí mật nữa...
Tóm lại chẳng có cái gì gọi là bí mật cả.
Đối với Vasi mà nói, không cần phải cách mạng quan tâm một cách thần thánh, tuy Stalin đã đặt ông ta vào cái quan tâm đó. Số phận của Vasi là số phận của một con người có nhân cách.
Vasi, cái tên này tạo cho gia đình chúng tôi một sức hội tụ mạnh mẽ, ở nước Nga ngày nay bất kể là xảy ra việc gì cũng không thể lại làm cho chúng tôi phải sợ sệt nữa.
Cuộc sống sẽ càng ngày càng tươi đẹp, những đứa trẻ sẽ biết tìm cho mình những trò chơi anh hùng mới.
Còn có cách nào khác, ông trời đã sắp xếp như thế. Nói tóm lại, ông trời là công bằng chính nghĩa và là mặt sắt vô tình.
Chỉ cần kiên trì chân lý.