Tôi vào cung làm con kế tự hai vua Đồng Trị và Quang Tự, vợ của hai vua ấy cố nhiên trở thành mẹ tôi. Nối dõi vua Đồng Trị đồng thời thừa tự vua Quang Tự, nếu theo chính thống thì tôi nặng về phía vua Đồng Trị, nhưng vợ vua Quang Tự là Long Dụ thái hậu bất chấp lý lẽ đó. Dùng quyền uy thái hậu, bà tống các quý phi của vua Đồng Trị, những người dám đấu tranh với bà trong vấn đề này vào lãnh cung nên họ không được coi là mẹ tôi. Ngay Cần quý phi của vua Quang Tự cũng không được coi là thứ mẫu của tôi.
Khi mọi người ăn cơm, Long Dụ thái hậu và tôi ngồi đàng hoàng còn Cần quý phi phải đứng mà ăn. Mãi đến khi Long Dụ thái hậu qua đời ba bà quy phi của vua Đồng Trị và Cần quý phi hợp nhau lại khiếu nại với các vương công về vụ này, lúc ấy địa vị Thái phi của họ mới được xác định. Và cũng từ lúc ấy tôi mới gọi các bà là “mẹ”.
Tuy có nhiều mẹ như vậy mà suốt đời tôi chưa hề được hưởng tình yêu của người mẹ bao giờ. Ngày nay, hồi tưởng lại chỉ thấy sự quan tâm lớn nhất của các bà đối với tôi là hàng ngày cho tôi thức ăn và nghe thái giám báo cáo là tôi “ăn rất ngon miệng” mà thôi.
Thật ra, từ nhỏ tôi đã đau dạ dày, có bao giờ ăn ngon miệng đâu. Mà nguyên nhân sinh bệnh của tôi cũng liên quan đến cái tình “mẹ yêu con” ấy. Năm lên 6 tuổi, có một lần tôi ăn quá nhiều hạt dẻ nên bị đầy bụng, thế là suốt cả tháng đó, Long Dụ thái hậu chỉ cho tôi ăn thuần một thứ cháo bột gạo, đặc như bánh đúc, mặc dù lúc nào tôi cũng kêu đói, nhưng nào có ai chịu để ý đến tôi! Còn nhớ có hôm đi chơi Trung Nam Hải, thái hậu sai người đưa bánh bao khô đến để tôi cho cá ăn. Thèm ăn đã lâu tôi háu đói đưa luôn vào miệng nhai ngấu nghiến. Thấy tôi đói thiểu não như vậy, Long Dụ thái hậu không thay đổi ý kiến, ngược lại bà bố trí, đề phòng nghiêm ngặt. Bà càng đề phòng nghiêm ngặt càng gợi nên tính tham ăn của tôi. Tôi đã vồ lấy thịt ăn để trong quả của các Vương phủ mang vào ngày mùng một và mười rằm hàng tháng và người ta đã phải giằng lại thịt từ trong miệng tôi.
Năm lên sáu, lên bảy tôi thay đổi tính nết, hay bẳn gắt. Mỗi lúc lên cơn là hành hạ những người xung quanh. Hễ đến lúc như thế, Trương Khiếm Hoà thái giám tổng quản của tôi liền chẩn đoán bệnh cho tôi. “Hoả của Hoàng thượng vượng quá, phải hát to một lúc cho hạ hoả”.
Nói đoạn y đẩy tôi vào một căn phòng nhỏ phần nhiều là phòng chứa ghế ngồi đại tiện ở cung Dục Khánh. Khoá trái cửa lại, mặc cho tôi kêu gào nguyền rủa, đá cửa thình thình, van xin kêu khóc đến mấy cũng không ai để ý tôi. Theo cách nói của họ là “hát xong rồi, hoả sẽ xuống”, lúc ấy mới mở cửa cho tôi ra. Cách chữa bệnh kỳ quái như vậy cũng không phải sự phát minh của cá nhân Long Dụ thái hậu mà là một truyền thống của gia đình hoàng tộc. Các em trai, em gái tôi trong Vương phủ đều được nếm qua mùi vị ấy. Tôi lên 8 tuổi thì Long Dụ thái hậu qua đời. “Lòng thương âu yếm” của tôi đối với thái hậu chỉ có thể nhớ được qua những chuyện kể trên thôi.
Bốn bà thái phi cùng ở với tôi khá lâu nhưng lúc thường cũng ít khi gặp mặt. Quây quần trò truyện với nhau một cách ấm cúng như mọi gia đình bình thường khác là chuyện không bao giờ có. Mỗi buổi sáng, tôi đến chỗ các thái phi ở để thỉnh an. Nơi nào thái giám cũng đặt đệm bọc đoạn vàng cho tôi quỳ xuống một cái rồi đứng sang một bên chờ thái hậu nói mấy câu công thức nhạt nhẽo, khô khan nghìn lần như một: “Hoàng thượng có ngủ ngon không?”, “Trời lạnh lắm phải mặc nhiều áo vào”, “Học đến đâu rồi?”, thảng hoặc cũng có khi ban cho tôi đồ chơi như tượng đất nung... Cuối cùng là một câu không bao giờ thiếu: “Hoàng thượng đi chơi thôi”. Cuộc gặp mặt hàng ngày thế là kết thúc, suốt ngày hôm ấy tôi không gặp ai nữa.
Thái hậu, thái phi gọi tôi là hoàng thượng. Bà nội và cha mẹ đẻ tôi cũng gọi như thế. Mọi người khác cũng gọi tôi là hoàng thượng. Mặc dù tôi có tên chữ, tên hèm, nhưng đều không được bà mẹ nào gọi đến. Trong mùa lạnh tôi thường hay sổ mũi, nhức đầu. Lúc đó các bà thái phi lần lượt xuất hiện. Bà nào cũng chỉ nói mấy câu tương tự:
- Hoàng thượng thấy đỡ nhiều chưa? Có ra mồ hôi không?
Rồi mỗi bà nán lại không quá hai ba phút là rút lui ngay. Ấn tượng sâu sắc hơn cả là đám thái giám theo đuôi các bà, lượt nào cũng đứng chật ních căn phòng nhỏ của tôi. Trong mấy phút đó, hết tốp này vào đến tốp khác kéo ra làm xáo động không khí trong phòng. Bà thái phi này vừa đi ra, bà thái phi khác đến. Trong một ngày bốn lần người ta lũ lượt ra vào. May mà bệnh của tôi bao giờ cũng độ hai ngày là khỏi nên phòng nghỉ lại được yên tĩnh.
Mỗi lần tôi ốm đều do phòng thuốc cung Vĩnh Hoà sắc thuốc. Cung Vĩnh Hoà là nơi ở của thái phi Đoan Khang do kế thừa của Long Dụ thái hậu nên phòng thuốc của bà sắp đặt tốt hơn phòng thuốc của các thái phi khác. Thái phi Đoan Khang quản thúc tôi càng nhiều hơn, rõ ràng thay thế địa vị của Long Dụ thái hậu. Hiện tượng trái với tiên liệt nhà Thanh này là do sự can thiệp của Viên Thế Khải.
Sau khi Long Dụ thái hậu qua đời, Viên Thế Khải can thiệp với phủ Nội vụ nhà Thanh, đòi tấn phong và tôn hiệu cho bốn bà quý phi của hai vua Đồng Trị và Quang Tự. Ông tỏ ý ủng hộ Cần quý phi đứng đầu bốn quý phi. Các vương công và cha tôi cũng chấp nhận sự can thiệp này. Tôn hiệu quý phi là Trung Hoà, tấn phong Tấn quý phi và Cần quý phi là Hoàng quý phi và tôn hiệu là Vinh Huệ và Đoan Khang. Từ đó, Đoan Khang hoàng quý phi trở thành mẹ số một của tôi và cũng từ đó, bà xét nét rất ngặt nghèo cho đến khi xẩy ra cuộc xung đột gay go mới chấm dứt.
Với sự “chăm nom” của bốn bà thái phi, tôi đã được 13, 14 tuổi. Cũng như những trẻ nhỏ khác, tôi rất thích đồ chơi mới. Để mua vui cho tôi có một số thái giám khi ra ngoài đã mua về một số thứ.
Có lần, một thái giám may cho tôi bộ đại lễ phục mà các tướng lĩnh Dân quốc mặc, trên mũ còn có ngù giống như mào gà trắng, ngoài ra lại có dây da và dao găm. Tôi mặc vào rất nghênh ngang đắc ý. Ai ngờ Đoan Khang thái phi biết, bà ta nổi giận lôi đình, qua một hồi kiểm tra, biết tôi còn đi cả bít tất Tây do thái giám mua ở ngoài về, cho rằng đó là những việc tầy trời, lập tức gọi hai thái giám mua quân phục và bít tất Tây cho tôi là Lý Trường An và Lý Đình Niên tới cung Vĩnh Hoà đánh mỗi người 200 gậy, đẩy tới nơi quét dọn làm lao động khổ sai.
Đẩy xong thái giám, bà lại cho gọi tôi đến lớn tiếng đay nghiến: “Hoàng đế đại Thanh mặc quần áo Dân quốc, lại còn đi tất Tây, thế thì còn ra thế nào nữa?”. Tôi cực chẳng đã phải bỏ quân phục, dao găm, tất Tây mà tôi rất thích để mặc lại áo thụng và tất vải thêu vẩy rồng.
Nếu như Đoan Khang quản giáo tôi chỉ giới hạn ở quân phục và bít tất, tội cũng không nhất định có hành vi bất kính sau này. Vì kiểu quản giáo này chỉ càng làm cho tôi cảm thấy mình khác người thường, càng phù hợp với sự giáo dục ở cung Dục Khánh. Tôi tin là việc bà cho thái giám ăn một trận đòn và đay nghiến tôi chính là vì mục đích giáo dục này. Song Cần phi, con người một lòng một dạ muốn bắt chước Từ Hy thái hậu này, mặc dù chị ruột bà ta là Trân phi chết vì tay Từ Hy thái hậu, bà ta vẫn coi Từ Hy làm tấm gương. Bà không chỉ học được đánh thái giám một cách độc ác, còn học được cách cử thái giám theo dõi hoàng đế. Sau khi bà đuổi những thái giám cạnh tôi như Lý Trường An, Lý Đình Niên, bà phái thái giám thân tín của bà đến hầu tôi ở điện Dưỡng Tâm. Hàng ngày viên thái giám này phải đến báo cáo với bà về nhất cử, nhất động của tôi giống như Tây thái hậu đối xử với Quang Tự. Mặc dù mục đích của bà ra sao, việc đó đã tác hại lớn đối với lòng tự tôn của hoàng đế. Thày Trần của tôi rất bất bình với việc đó, đã giảng cho tôi một số lý luận về phân biệt bậc trong gia đình, càng kích động nỗi căm giận chứa chất trong lòng tôi.
Không lâu, một thày thuốc trong Viện thái y là Phạm Nhất Mai bị Đoan Khang đuổi; đã làm nỗi căm hờn của tôi thêm khoét sâu. Phạm Nhất Mai là một trong những thày thuốc chữa bệnh cho Đoan Khang, việc này vốn không liên can gì đến tôi. Tuy nhiên, khi đó bên tôi lại xuất hiện không ít lời bàn tán có tính chất khuyến khích. Thầy Trần nói: “Thân làm thái phi, chuyên quyền quá đáng”. Thái giám tổng quản Trương Khiếm Hoà vốn là người tố cáo chuyện mua quân phục và bít tất Tây khi đó cũng trở thành “đế đảng” xổ ra những lời lẽ bất bình: “Hoàng thượng chẳng phải lại trở thành Quang Tự hay sao?”. Lại nói chuyện Thái y viện, đến kẻ tôi tớ này cũng chướng mắt”. Nghe những lời lẽ ấy sự kích động của tôi lên tới cực điểm, hầm hầm chạy đến cung Vĩnh Hoà, vừa thấy Đoan Khang liền quát:
- Bà dựa vào cớ gì mà đuổi Phạm Nhất Mai, bà quá chuyên quyền! Tôi có phải là hoàng đế không? Ai là người quyết định? Thật là chuyên quyền quá đáng...!
Tôi quát lớn một lúc, bất chấp Đoan Khang giận tái mặt nói những gì, tôi phất tay áo bỏ ra. Về tới cung Dục Khánh, các thày dạy khen ngợi tôi một hồi.
Đoan Khang thái phi bừng bừng nổi giận, không tìm tôi, trái lại sai người gọi cha tôi và mấy vị vương công, khóc lóc với họ một hồi yêu cầu họ có ý kiến. Ngay những vương công ấy cũng không ai dám có ý kiến. Nghe tin ấy, tôi gọi họ đến thư phòng trên (là nơi hoàng đế học tập) khảng khái hiên ngang nói:
- Bà ta là gì? Chẳng qua là một cung phi. Từ xưa đến nay, triều đình ta không có hoàng đế nào gọi cung phi là mẹ kế! Có cần chia thứ bậc không? Nếu không cần, dựa vào cái gì để tôi gọi bà ta, lại còn phải vâng lời bà ta nữa?...
Mấy vị vương công nghe tôi quát một hồi, vẫn không ai nói gì.
Kính ý thái phi vốn bất hoà với Đoan Khang, khi đó bà đắc ý bảo tôi:
- Nghe nói cung Vĩnh Hoà sẽ mời bà và mẹ tới, xin hoàng đế lưu tâm.
Quả nhiên, bà nội tôi và mẹ tôi được Đoan Khang triệu tới. Bà ta không có cách gì đối với các vương công nhưng một trận kêu khóc đã có tác dụng đối với bà và mẹ tôi, đặc biệt là bà tôi vô cùng sợ hãi, bà cùng mẹ tôi quỳ xuống cầu xin bà ta bớt giận, hứa sẽ khuyên tôi đến xin lỗi. Tôi đến cung Vĩnh Hoà thấy bà và mẹ tôi, nghe thấy Đoan Khang vẫn đang kêu gào trong điện, thực ra tôi vẫn còn muốn tranh cãi, tuy nhiên nhìn thấy nước mắt của bà nội và mẹ đẻ tôi tôi mềm lòng. đáp ứng lời khuyên đến xin lỗi Đoàn Khang.
Tôi đến trước mặt Đoan Khang, nhìn bà thỉnh an nói một câu hàm hồ: “Thưa mẹ, tôi sai rồi”, sau đó tôi lùi ra. Đoan Khang có thể diện, nín khóc. Hai ngày sau, tôi được tin mẹ tôi tự sát.
Nghe nói, từ nhỏ mẹ tôi không bị ai nói nặng, mắng mỏ bao giờ. Cá tính mẹ tôi rất mạnh không chịu nổi sự kích động ấy. Từ hoàng cung về đến nhà, bà lập tức uống thuốc phiện tự sát. Sau đó Đoan Khang sợ tôi truy cứu trách nhiệm của bà nên từ đó thay đổi thái độ đối với tôi, không những không dám xét nét tôi nữa mà còn hết sức chiều ý tôi. Thế là gia đình tôi ở Tử Cấm Thành lại khôi phục sự yên tĩnh như cũ, giữa tôi và các thái phi cũng khôi phục quan hệ mẹ con. Song, trái lại mẹ đẻ của tôi thì không còn nữa.