Khuôn Mặt Người Khác

Lại còn điều này nữa. Có lần, trong một số báo hay tạp chí, anh đã đọc một bài trong đó, kỳ lạ thay, người ta chứng minh rằng những người Triều Tiên pha dòng máu Nhật vẫn nhờ giải phẫu tạo hình can thiệp để trở nên giống người Triều Tiên hơn. Đấy hiển nhiên là khuynh hướng phục hồi danh dự cho mặt, mà những người đó, muốn gì thì gì, cũng không thể nói rằng họ bị thành kiến chi phối. Nói chung, anh vẫn không thể nào hiểu nổi những điều rất chi là giản dị. Nếu có dịp, thế nào anh cũng phải hỏi người Triều Tiên xem người đó sẽ khuyên anh như thế nào, anh, một kẻ bị mất bộ mặt.

Chẳng bao lâu nữa, anh... anh mệt mỏi vì cuộc đàm thoại với chính mình về bộ mặt, cuộc đàm thoại chẳng đưa anh nhích thêm bước nào tới gần sự giải quyết vấn đề. Nhưng đồng thời, chẳng có nguyên nhân gì đặc biệt khiến anh phải từ bỏ kế hoạch của mình. Anh vùi đầu vào xem xét khía cạnh kỹ thuật của vấn đề.

Đứng về quan điểm kỹ thuật, ngón tay giả cũng là vật rất đáng quan tâm. Càng xem xét kỹ, anh càng sửng sốt về tài nghệ đã vận dụng vào việc làm ra nó. Nó cho biết rất nhiều điều, như một ngón tay bình thường, vẫn còn sống. Căn cứ vào độ căng da, có thể nói đó là ngón tay của người ba mươi tuổi. Móng tay thẳng... những vết lõm ở hai bên... những nếp nhăn sâu ở các khớp... bốn vết khía nhỏ năm thành dày như những khe mang cá mập... Người này hiển nhiên là người làm công việc chân tay nhẹ nhàng.

Thế thì sự kỳ quái của nó là ở chỗ nào?... Sự kỳ quái! Một sự kỳ quái loại đặc biệt - nó không phải là vật sống, cũng không phải là vật chết! Không, rõ ràng không phải vì nó có gì khác vật thực. Có lẽ là vì sự tái hiện quá tỉ mỉ chăng? (Vậy là chiếc mặt nạ của anh cũng như thế thôi)... Như vậy, chính sự ham chuộng hình thức quá đáng dẫn tới kết quả ngược lại: sự xa rời cái thực. Có thể gán cho bộ mặt ý nghĩa lớn, nhưng chỉ sau khi nhìn thấy sự kỳ quái của nó!

Đúng, sự sao chép quá chính xác hóa ra lại kém xác thực, đúng là như vậy. Nhưng lẽ nào có thể quan niệm được việc tái hiện trong ký ức một ngón tay không có hình dạng? Con rắn không có chiều dài, con mèo không có hình khối, tam giác không có góc... Không, những thứ như thế ta không thể gặp được, chừng nào ta chưa bay lên những vì sao xa xăm, nơi có cái đó. Nếu không thì khuôn mặt không có vẻ biểu cảm sẽ chẳng có gì lạ thường. Và cái mà trước đây ta gọi là mặt sẽ không còn là mặt nữa. Với ý nghĩa đó thì cả mặt nạ cũng có quyền tồn tại.

Khi ấy, vấn đề có lẽ là ở tính linh hoạt chăng? Bởi chưng, “hình thức” không có khả năng vận động mà gọi là hình thức thì cũng kỳ. Như ngón tay này chẳng hạn, nó sẽ có vẻ tự nhiên hơn nhiều nếu như nó cử động được. Để xác nhận điều đó, anh cầm lấy ngón tay và làm cho nó cử động. Thực vậy, nó có vẻ tự nhiên hơn nhiều so với khi đặt đứng trên bàn. Vậy thì chẳng việc gì phải lo ngại về chuyện đó. Như vậy ngay từ đầu anh đã quyết định dứt khoát là mặt nạ phải thay đổi được vẻ biểu cảm.

Nhưng vẫn còn một cái gì không ưng ý. Ngón tay có cái gì đáng ghét. Anh bắt đầu so sánh nó với ngón tay mình, tập trung hết sức chú ý, xem xét thật kỹ. Đúng, có khác nhau... Nếu như không phải do vết cắt và khả năng cử động thì... Có thể là cảm giác của da chăng? Một cái gì mà chỉ làn da đang còn sống mới có, cái không thể bắt chước được chỉ bằng màu sắc và hình dạng chúng?...

Ghi chú ngoài lề I - Về cảm giác của biểu bì.

- Chọn nguyên mẫu và làm mô hình.

Anh có cảm giác rằng anh viết những ghi chép này càng cẩn thận và tỉ mỉ thì càng làm cho em phát chán và có lẽ em đã thôi không theo dõi câu chuyện anh thuật lại nữa. Nhưng anh vẫn muốn em tạm quên đi trạng thái nội tâm của anh để cảm thấy ít ra là bầu không khí trong đó đã ra đời chiếc mặt nạ do anh tạo tác trong tình cảnh hoàn toàn đơn độc.

Trước hết, nếu nói về lớp biểu bì trong suốt thì đây là cái gọi là kêratin - một loại anbumin tấm chứa một lượng nhỏ các nguyên tố huỳnh quang. Bây giờ nói về cách ghép nối. Nếu làm sao cho bề dày của rìa mặt nạ hết sức mỏng so với độ sâu của những nếp nhăn nhỏ nhất, rồi đặt lên trên chỗ ghép nối một bộ râu giả thì sẽ hoàn toàn thoát khỏi tình thế khó khăn. Tiếp đó, vấn đề tính co giãn là vấn đề anh cho rằng ít phức tạp nhất cũng hoàn toàn có thể giải quyết được nếu xem xét cơ chế của dáng điệu mặt theo quan điểm sinh vật học.

Cơ sở tạo nên vẻ biểu cảm của mặt tất nhiên là hệ cơ tạo điêu mặt. Nó được cố định theo hướng co giãn nhất định. Ngoài ra còn có mô da với những sợi bố trí theo hướng nhất định và sợi tế bào của cả hai loại gần như thẳng góc với nhau. Qua một cuốn sách y học mượn ở thư viện, anh được biết rằng sự bố trí các sợi của da theo cách như vậy có tên là “các đường Langhê”. Nhờ kết hợp hai hướng đó mà có những nếp nhăn đặc trưng, những đường viền đặc trưng. Vì vậy, nếu muốn làm cho mặt nạ sống động thì cần kết hợp các chùm sợi phù hợp với “các đường Langhê”. May thay, một số loại chất dẻo, nếu kéo căng ra theo hướng nhất định thì có tính co giãn rất lớn. Nếu không tiếc thời gian và công sức thì vấn đề đó có thể coi là đã xong.

Lập tức anh quyết định sử dụng phòng thí nghiệm của mình và bắt đầu thí nghiệm về sức giãn của các tế bào biểu mô. Cả trong trường hợp này, các bạn đồng nghiệp của anh cũng tỏ ra tế nhị một cách cảm động. Gần như không gây nên sự chú ý của bất cứ ai, anh có thể sử dụng rộng rãi thiết bị cần thiết.

Duy có việc “chọn nguyên mẫu và làm mô hình” thì anh không muốn chỉ bó hẹp ở các phương tiện kỹ thuật. Bởi vì, để tái hiện những chi tiết nhỏ nhất của da, muốn hay không anh cũng phải mượn một khuôn mặt nào đó. Đối với anh, nguyên mẫu, tức là hình dạng khởi thủy, chỉ có thể là như vậy. Mượn của người khác cố nhiên không chỉ là đeo lên mặt mình bộ mặt của người khác, bởi vì đây chỉ là nói về bề mặt của da tới độ sâu của các tuyến mỡ và mồ hôi, và về sự biến dạng của nó phù hợp với cấu tạo của mặt anh. Ngay từ đầu, không được có mảy may e dè nào về việc anh có ý định vi phạm quyền tác giả của mặt người khác.

Như vậy thì nảy ra một vấn đề hết sức nghiêm trong: cái mặt nạ có phải là mặt anh trước kia, không đổi khác chút gì hay không? Bất cứ người thợ thủ công có kinh nghiệm nào cũng có thể dựa theo sọ mà đắp nặn lại mặt và tái tạo được hình dạng bên ngoài hệt như lúc người ta còn sống. Nếu điều đó phù hợp với hiện thực thì tức là suy cho cùng, hình dạng bên ngoài quyết định khung xương dưới da, vậy thì hoặc là phải đẽo gọt xương hoặc là phải không đếm xỉa gì đến nền tảng giải phẫu của vẻ biểu cảm của mặt (nhưng như vậy thì không thể gọi đó là vẻ biểu cảm của mặt) - ngoài ra không còn cách nào khác lẩn tránh khỏi bộ mặt ta có ngay từ lúc ra đời.

Những ý nghĩ đó khiến anh bối rối. Té ra dù mặt nạ làm khác đến đâu, anh đeo mặt nạ là đeo bản sao chính xác bộ mặt mình, thế thì không thể nói gì đến mặt nạ theo nghĩa đầy đủ của từ đó.

May thay, anh nhớ đến một người bạn học nay là chuyên viên về cổ sinh vật học. Công tác của nhà cổ sinh vật học hẳn là có việc phục hồi hình dạng ban đầu dựa theo các hóa thạch khai quật được. Anh giở quyển địa chỉ và biết anh ta vẫn làm việc ở trường đại học. Anh muốn chỉ nói chuyện qua điện thoại thôi, nhưng có lẽ vì từ sau khi tốt nghiệp phổ thông đến nay thời gian đã quá lâu rồi, hay vì những người nghiên cứu cổ sinh vật học bao giờ cũng giàu lòng yêu người, lẽ tất nhiên là anh ta đề nghị gặp gỡ ở một nơi nào đó và không muốn tiếp tục nói chuyện qua điện thoại. Rốt cuộc anh đồng ý. Anh không từ chối vì thâm tâm anh chống lại cái cảm giác xấu hổ mà anh vẫn cảm thấy đối với khuôn mặt quấn băng của mình. Nhưng liền đó, anh xót xa và ân hận. Cáì thói kiêu hãnh đáng ghét làm sao! Chỉ riêng lớp băng của anh đã gợi nên sự tò mò của anh ta, đã thế kẻ đeo băng này lại bắt đầu dò hỏi cặn kẽ về giải phẫu mặt, về kỹ thuật khôi phục hình dạng ban đầu, mà cái đó lại không phải là chuyên môn của anh ta. Có lẽ anh ta sẽ nghĩ phải chăng trước mắt anh ta là một tên bịp bợm đeo mặt nạ muốn ung dung đi dạo trong thành phố giữa thanh thiên bạch nhật? Nếu quả thật anh ta sẽ nảy ra những nghi ngờ như vậy thì ngay từ đầu nên khước từ việc gặp gỡ là hơn. Thêm nữa anh căm ghét phố xá. Trong bất cứ cái nhìn ái ngại hay dửng dung nào - nếu nó không liên can đến anh thì chắc anh sẽ không cảm thấy - đều có giấu những chiếc kim rỉ tẩm chất độc. Đường phố làm anh kiệt sức. Nhưng bây giờ không rút lời được nữa. Xấu hổ đến rát mặt, anh uể oải đến chỗ hẹn. Chẳng còn cách nào khác.

Tiệm cà phê, nơi hẹn gặp ở góc phố trường đại học, rất quen thuộc với anh, bởi thế không một chút lầm lẫn, anh cho tắc xi dừng ngay sát cửa và như vậy anh đến đấy mà không làm ai để ý. Nhưng người bạn anh bối rối đến nỗi bây giờ anh lại muốn thông cảm với anh ta. Và có lẽ vì thấy điều đó, sự điềm tĩnh trở lại với anh. Không, nói điềm tĩnh là chưa đúng. Anh muốn em hình dung thấy - điều đó chẳng khó gì - anh thảm hại như thế nào, chẳng khác gì con chó hoang, anh cảm thấy bản thân sự tồn tại của anh gây nên sự ghê tởm của tất cả những người có mặt. Một sự cô đơn tuyệt vọng lộ rõ trong mắt con chó già sắp chết. Tình trạng bế tắc vọng lên trong tiếng lanh lảnh của những thanh ray khi người ta sửa đường giữa đêm hôm khuya khoắt. Toàn thân anh tê cứng vì hiểu rằng dù anh tạo cho bộ mặt ẩn dưới lớp băng và cặp kiếng râm vẻ biểu cảm như thế nào thì người nói chuyện với anh cũng không nhìn thấy.

- Sao, sợ à? - Cảm thấy tâm trạng của anh bạn, anh nói bằng giọng khác, mơn trớn như làn gió thoảng ban đêm - Tôi làm đổ không khí lỏng vào mặt. Có lẽ thể trạng tôi dễ bị sẹo lồi... Đúng, nói chung là tệ hại... Khắp mặt nham nhở như có những con đỉa đục lỗ làm tổ. Băng mặt không phải là lối thoát, nhưng còn hơn phơi ra cho cả thiên hạ nhìn thấy...

Người nói chuyện với anh lí nhí câu gì với vẻ bối rối, nhưng anh không nghe rõ. Cách đấy nửa giờ, đã mấy lần, bằng giọng hào hứng, anh ta đề nghị anh cùng với anh ta đến một nơi nào đó uống rượu vang, bây giờ lời đề nghị đó như cái xương cá mắc trong họng anh ta. Nhưng anh không có ý định chọc tức anh ta, vì thế anh mau chóng đổi đề tài câu chuyện và chuyển sang bàn việc thiết thực. Cố nhiên, anh bạn anh lập tức nhảy vào chiếc thuyền cấp cứu đó. Sự giải thích của anh ta chung quy là như sau: Thực là phóng đại quá đáng nếu cho rằng người thợ giàu kinh nghiêm có thể dựng lại hình dạng ban đầu tới từng chi tiết cực nhỏ. Sự phân bố đại cương của các cơ, đây là điều anh ta có thể hình dung khá rõ, xuất phát từ cấu tạo giải phẫu của bộ xương. Bởi vậy, giả dụ dựa vào bộ xương mà dựng lại dù chỉ là cấu tạo của một động vật như cá voi, loại động vật có tổ chức dưới da và lớp mỡ đặc biệt phát triển thì sẽ được một cái gì không thể tưởng tượng nổi, chẳng giống một sinh vật nào, một cái gì pha trộn giữa chó và hải cẩu.

- Như vậy có thể hình dung rằng khi khôi phục lại mặt tất không tránh khỏi những sai lầm căn bản chứ gì?

- Nếu như khôi phục lại hình dạng ban đầu không sai chút nào là việc có thể làm được thì sẽ không còn có những bộ xương không rõ nguồn gốc. Mặt người cố nhiên không phải là con cá voi, nhưng khôi phục lại nó cũng khá phức tạp. Ở đây không thể làm đồ giả như ghép ảnh chẳng hạn. Nếu như không thể xa rời bộ xương thì trước hết sẽ không có phẫu thuật tạo hình có tính chất mỹ dung...

Đến đây anh ta đưa mắt lướt nhanh trên đám băng của anh, ấp úng như ngượng ngùng và im bặt. Không nên hỏi, để khỏi ngăn cản anh ta nói tiếp. Mặc cho anh ta muốn nghĩ gì thì nghĩ. Anh chẳng quan tâm đến điều đó, bởi vì anh ta không che giấu sự ngượng ngập, thậm chí không tìm cách thanh minh, cứ cau có ngồi im, mặt đỏ bừng.

Past scriptum. Thực chất của sự xấu hổ là gì? Ở đây một lần nữa có lẽ nên nhớ tới câu chuyện bộ tóc giả bị đốt. Lúc này mọi việc đều trái hẳn lại: người ta phát hiện ra anh mang tóc giả, còn anh khiến người nói chuyện với mình phải đỏ mặt. Nhưng có đáng băn khoăn quá đáng về chuyện ấy không? Ngộ nhỡ chính ở đây ẩn giấu chiếc chìa khóa kỳ diệu giúp khám phá câu đố về bộ mặt thì sao?

Tuy nhiên, anh ta ngượng ngập biết bao. Anh đã cố ý chọn một đề tài vô thưởng vô phạt và anh không thể giúp được gì khi anh ta tự xộc vào chỗ không nên vào và đỏ mặt lên. Về căn bản, anh đã dò hỏi được tất cả những gì cần thiết cho kế hoạch của anh, còn một lớp cặn như thế nào sẽ đọng lại sau cuộc gặp gỡ giữa anh và anh ta thì anh chẳng bận tâm. Nhưng cái gây nên cảm giác xấu hổ thường là nguồn sinh ra chuyện đơm đặt. Mà anh không thể chịu đựng nổi tình trạng người ta kể một câu chuyện với vẻ mặt như thể cho biết điều gì nhìn được qua lỗ khóa. Ngoài ra, sự sượng sùng của người nói chuyện với anh dần dần truyền sang anh. Rốt cuộc, với cảm giác ghê tởm, tự dưng anh bắt đầu thanh minh, mà đó là điều tuyệt không nên lầm.

- Lúc này anh đang nghĩ gì, đại khái là tôi hình dung được. Bởi vì nếu tìm mối liên hệ giữa những dải băng này và những câu hỏi của tôi thì có thể hiểu rõ hết. Nhưng tôi báo trước, anh lầm to. Tôi không còn ở cái tuổi đau khổ vì mặt bị hủy hoại...

- Chính anh lầm thì có. Không nên gán cho tôi những ý nghĩ mà tôi không có.

- Nếu tôi lầm thì tốt quá. Nhưng có lẽ vô tình anh vẫn trông mặt mà bắt hình dong đó thôi. Đúng không nào? Lẽ tự nhiên anh hết sức quan tâm đến tình cảnh của tôi. Nhưng nghĩ cho kỹ thì chứng minh thư hoàn toàn không đủ để chứng nhận về con người. Sau sự việc xảy ra với tôi, tôi phải suy nghĩ lại nhiều điều. Phải chăng chúng ta đã quá ham chuộng những chứng minh thư đó? Phải chăng vì thế mà luôn luôn xuất hiện những kẻ tàn phế làm những trò giả mạo và đồ giả?

- Đồng ý, hoàn toàn... Giả mạo chẳng ích gì, tuyệt không... Trong số những phụ nữ son phấn quá lòe loẹt nghe bảo có nhiều người bị ixtêri...

- Nhưng mặt khác, lẽ nào có thể hình dung được mặt người nếu đấy chỉ là quả trứng trơn nhẵn không mắt, không mũi, không miệng?...

- Phải, như thế thì không thể phân biệt được người này với người kia.

- Kẻ cắp với cảnh sát... Kẻ phạm tội với nạn nhân...

- Và vợ mình với vợ người hàng xóm... - Dường như bám lấy chiếc phao cứu, anh ta châm thuốc hút và cất tiếng cười khe khẽ - Cái đó hay lắm. Hay, nhưng đồng thời lại nảy ra một số vấn đề. Chẳng hạn, cuộc sống do đó sẽ trở nên tiện lợi hơn hay trái lại, bất tiện hơn?...

Anh cũng cười với anh ta và thấy rõ rằng cuộc nói chuyện cần chấm dứt ở đấy. Nhưng anh bỗng bị lôi cuốn bởi cái vòng tuần hoàn mà trung tâm là bộ mặt và đến đây phanh hãm trở nên vô hiệu. Chừng nào lực ly tâm chưa giật sợi thừng ra khỏi tay anh, anh vẫn ý thức rất rõ mối nguy hiểm mà vẫn tiếp tục quay. Không lầm thế nào được.

- Chẳng tiện hơn mà cũng chẳng bất tiện hơn. Không thể có câu trả lời đơn nghĩa cho câu hỏi đó, dù là về mặt logic đơn thuần. Một khi đã không còn mâu thuẫn thì cũng không thể có sự so sánh được nữa.

- Nhưng mâu thuẫn biến mất có nghĩa là suy bại.

- Sao, thế anh cần mâu thuẫn lắm ư? Chẳng lẽ có thể khẳng định rằng sự khác màu da đem lại lợi ích gì đó cho lịch sử? Tôi tuyệt nhiên không cho rằng những mâu thuẫn loại đó có ý nghĩa gì.

- Ồ - ồ, tôi thấy anh bắt đầu bàn luận vấn đề dân tộc rồi. Nhưng anh hiểu nó quá rộng.

- Nếu có thể được, tôi muốn mở rộng vấn đề hơn nữa kia, tôi muốn mở rộng nó tới từng bộ mặt riêng biệt hiện có trên thế giới này... Khốn nỗi, với cái mặt như thế này, càng nói nhiều thì nghe càng giống khúc ca đơn điệu của tên phạm tội chứng minh sự vô tội của mình.

- Nếu anh cho phép chỉ đề cập tới vấn đề dân tộc... Có lẽ như thế là lầm: trút ráo cả trách nhiệm cho bộ mặt...

- Thế thì tôi lại muốn hỏi câu này: tại sao khi chúng ta bắt đầu tưởng tượng về người ở các thế giới khác thì trước hết ta lại thử hình dung ra dáng hình bên ngoài của họ?

- Cuộc chuyện trò này sẽ dẫn chúng ta đi quá xa... - Và anh ta dúi điếu thuốc mới rít có ba hơi vào cái gạt tàn - Để chấm dứt câu chuyện, ta sẽ giải thích đó là do tò mò.

Anh cảm thấy một cách nhạy bén tới mức đau đớn giọng nói đột nhiên đổi khác của người đối thoại, và bộ mặt giả của anh văng ra, lăn đi đâu không rõ, như cái đĩa rơi xuống khi người diễn viên tung hứng ngừng quay đĩa.

- Khoan, hãy nhìn bức tranh kia. Anh lại chẳng học được gì cả. Và anh đưa ngón tay trỏ cái phiên bản khá dễ coi của bức chân dung thời Phục hưng: - Anh sẽ nói gì về nó?

- Tôi thấy anh sẵn sàng chích nọc vào tôi nếu tôi trả lời bộp chộp. Nói chung đấy là một khuôn mặt khá đần độn.

- Ồ, có lẽ đúng thế. Nhưng còn vầng hào quang trên đầu? Cái đó cũng chứa đựng một ý nhất định. Cái ý tưởng về sự dối trá lừa lọc. Nhờ đó bộ mặt chìm trong sự dối trá...

Trên mặt người nói chuyện với anh thoáng hiện một nụ cười. Nụ cười tinh tế, thấu hiểu hết, lúc này không vương một chút bối rối.

- Tôi thật là vô tích sự. Mặc dù lời lẽ của anh hết sức cao cả, tôi vẫn không sao hiểu nổi, chừng nào tự tôi chưa thấy rõ hết mọi khía cạnh. Có lẽ chúng ta không tìm được tiếng nói chung chăng? Tôi làm công việc khai quật, nhưng khi nói về nghệ thuật thì tôi là người theo chủ nghĩa môđec.

Than phiền thật vô nghĩa. Tốt hơn hết là mau chóng quen với những điều đã nghe được ở anh bạn. Chờ đợi những kết quả rõ rệt hơn tức là tự phỉnh nịnh mình. Bởi vì, ngoài những cái khác ra, anh đã có được thông tin cần thiết, còn khắc phục sự hạ mình thực ra cũng là mục đích của anh, cũng nằm trong kế hoạch dự định.

Nhưng anh căm ghét cổ sinh vật học tới tận đáy lòng chỉ khi anh đã hiểu rằng, cái mà anh tưởng là vật kiếm được và tha về nhà thực ra là cái mồi nhử không ăn được. Không, không hẳn là không ăn được, chẳng qua là không ai biết cách để chế biến: nó gọi thêm, nhưng không thể nào ăn nổi.

Thừa nhận tính hợp quy luật của tình trạng có vô số khác biệt khi khôi phục hình dạng theo cùng một bộ xương là một bước nữa trên con đường tiến tới khả năng chế tạo mặt nạ. Như vậy là bất chấp nền tảng, có thể chọn bất cứ bộ mặt nào theo ý mình. Chọn theo ý thích của mình thật là dễ chịu, nhưng dù sao cũng vẫn phải chọn, cần lọc qua mạng sàng vô số khả năng và quyết định khuôn mặt duy nhất nào sẽ là mặt anh. Lấy đơn vị đo lường nào khi cân nhắc các bộ mặt?

Anh không có ý định gán cho bộ mặt một ý nghĩa đặc biệt, khác thường, vì thế với anh thì bộ mặt nào cũng thế thôi... Nhưng khi người ta làm riêng một bộ mặt thì chẳng ai muốn nó hum húp như mặt người đau tim. Cố nhiên cũng không cần lấy một diễn viên điện ảnh làm mẫu.

Mặt lý tưởng, dù chỉ mong muốn cái đó cũng đã là chuyện vô nghĩa rồi. Vả lại nói chung, không có cái như thế. Nhưng bởi vì anh cần lựa chọn, nên cần một cái gì làm chuẩn. Có một cái làm chuẩn, dù là rất không thích hợp và có thể sẽ đặt anh vào tình thế khó khăn đi nữa thì cũng vẫn là đã có một cái gì... cả về mặt chủ quan cũng như khách quan, không thể hình dung ra một cái chuẩn như thế. Nhưng rốt cuộc, sau chừng nửa năm lầm lạc, cuối cùng anh đã tìm ra giải pháp.

Ghi chú ngoài lề. Thực không đúng nếu đổ tất cả là do thiếu một chuẩn mẫu rõ ràng. Đúng hơn, nếu tính đến khuynh hướng nội tâm của anh muốn khước từ bất cứ chuẩn mẫu nào. Chọn chuẩn mẫu tức nhiên có nghĩa là làm cho mình giống với người khác. Nhưng con người đồng thời cũng mong muốn điều ngược lại - khác với người khác. Hai vấn đề đó phải có mối tương quan như sau:

Chỉ riêng tuổi của anh cũng khiến cho độ thích ứng giảm sút đáng kể, vì thế anh cảm thấy có khuynh hướng chống đối mạnh mẽ chính ý định thay đổi bộ mặt. Cần nói rằng quan điểm của nhà cổ sinh vật học nọ hoàn toàn đúng với trường hợp này: anh ta cho rằng những phụ nữ son phấn quá lòe loẹt là những người mắc chứng ixtêri. Bởi vì theo phân tâm học, ixtêri là một dạng lẩn thẩn.

Cố nhiên anh không ngồi khoanh tay suốt thời gian đó... Anh lao vào những thí nghiệm về vật liệu làm biểu mô trơn. Chỉ cần vùi đầu vào những thí nghiệm đó là chúng trở thành cái cớ rất tốt để đẩy lùi cuộc đối chất của anh với vấn đề. Nói chung, anh đã gom góp được hàng núi tài liệu kỹ thuật.

Biểu mô trơn đòi hỏi rất nhiều thời gian, chứ không như anh tưởng, cả về mặt số lượng, nó chiếm một vị trí đáng kể trong da và ngoài ra, nó quyết định sự thành bại trong việc tạo được cảm giác về da có khả năng vận động. Lợi dụng sự tế nhị của các bạn đồng nghiệp cùng phòng thí nghiệm, bất chấp mọi điều, anh bắt đầu sử dụng các thiết bị và vật liệu, ấy thế mà công việc thí nghiệm vẫn lấy đứt mất trọn ba tháng. Hồi ấy dù sao anh cũng không lo ngại chi lắm về cái mâu thuẫn hơi tức cười: anh thực hiện kế hoạch làm mặt nạ mà lại không quyết định dứt khoát bộ mặt sẽ như thế nào. Nhưng không thể cứ trú mưa vô hạn định dưới mái che nhà người khác. Khi thời kỳ đó chấm dứt và công việc bắt đầu tương đối có kết quả, anh sẽ lâm vào ngõ cụt.

Để tạo lớp kêratin của biểu bì thì nhựa acrilic rất thích hợp - điều đó anh khám phá ra ngay. Còn về các lớp trong của da thì có lẽ hoàn toàn có thể dùng vẫn loại vật liệu dùng làm biểu mô, bằng cách cho nó sủi bọt. Lớp mỡ chắc chắn sẽ đáp ứng mọi đòi hỏi cần thiết nếu như vẫn với loại vật liệu ấy ta thêm vào đó dung dịch silic, tạo nên lớp màng bọc, làm cho nó không thâm nước. Rốt cuộc, sang tuần thứ hai của năm mới, toàn bộ công việc chuẩn bị cần thiết liên quan đến vật liệu đã xong xuôi.

Không thể trì hoãn lâu hơn nữa. Nếu không giải quyết vấn đề bộ mặt sẽ như thế nào thì không thể nhích lên lấy một bước. Nhưng mặc dù anh suy nghĩ rất lung, giải pháp vẫn không đến - đầu óc anh lộn xộn như trong kho nhà bảo tàng, chồng chất vô số bộ mặt rất khác nhau. Nhưng tránh né vấn đề thì không thể giải quyết nó được. Không còn cách nào khác ngoài việc dũng cảm điểm từng bộ mặt một, vì thế anh kiếm lấy tập phiếu của kho bảo tàng. Ngay trên trang đầu có một chỉ dẫn dễ mến lạ thường “các quy tắc hệ thống hóa”, và anh nén xúc động, đọc:

1. Các tiêu chuẩn đánh giá bộ mặt hết sức khách quan. Tuyệt đối không nên phạm một sai lầm như thế này: do ấn tượng chủ quan nên không cố tìm cho được bản gốc.

2. Không có tiêu chuẩn nào để đánh giá bộ mặt! Bộ mặt chỉ có thể làm cho ta hài lòng hoặc không hài lòng. Tiêu chuẩn chọn lựa phải được đề ra bằng cách trau dồi thị hiếu.

Đúng như anh chờ đợi. Người ta khẳng định rằng đen đồng thời là trắng. Khuyên như thế thà đừng khuyên còn hơn. Vậy mà khi so sánh hai quy tắc đó, anh có cảm giác rằng cả hai đều có lý như nhau, vì thế tình hình càng rắc rối hơn. Cuối cùng, anh rối ruột vì ý nghĩ rằng trên đời này có biết bao nhiêu bộ mặt hết sức khác nhau. Thế mà cho đến giờ anh vẫn cứ nát óc suy nghĩ, tại sao anh không từ bỏ hắn kế hoạch của mình?

Lại bàn về hội họa chân dung. Nhà cổ sinh vật học có lẽ sẽ ban cho anh nụ cười chua cay, nhưng anh không thể không đề cập đến chuyện đó. Theo anh nghĩ, ý tưởng về chân dung, chưa nói đến mặt nghệ thuật của nó, có một triết lý đáng cho ta suy nghĩ.

Chẳng hạn, muốn chân dung tái hiện được một hình ảnh phổ quát, cần xuất phát từ tính phổ quát của vẻ mặt người. Như vậy, cần làm sao cho đa số mọi người tin chắc rằng vẻ biểu hiện như nhau giả định một hình ảnh như nhau. Hiển nhiên là niềm tin như thế được duy trì nhờ kinh nghiệm, do hiểu rằng mặt và tâm hồn ở trong mối quan hệ lẫn nhau hoàn toàn xác định, cố nhiên không có gì đảm bảo rằng kinh nghiêm bao giờ cũng đúng. Nhưng cũng không thể khẳng định rằng kinh nghiệm thông thường là một cục dối trá. Phải chăng thích đáng hơn là nên cho rằng kinh nghiệm càng lem luốc vì bị những bàn tay bẩn sờ vào thì thường thường số phần trăm chân lý chứa trong đó càng nhiều hơn. Hiểu theo ý nghĩa đó thì nói chung không còn phải bàn cãi gì về lời khẳng định rằng có tiêu chuẩn khách quan của giá trị.

Mặt khác, cũng không thể không biết đến một sự thật là nền hội họa chân dung qua nhiều thế kỷ đã thay đổi tính chất của mình: nó chuyển, dịch quan điểm từ sự hài hòa cổ điển của mặt và tâm hồn tới vẻ biểu cảm cá biệt, đúng hơn là thiếu sự hài hòa đó, thâm chí đi tới sự phá hoại triệt để như trong những bộ mặt hình bát giác của Picatxô hay “Bộ mặt giả” của Klêê.

Vậy thì tin ở cái gì được? Nếu người ta hỏi anh riêng anh muốn như thế nào thì cố nhiên anh dừng lại ở quan điểm sau. Anh cho rằng để ra cho mặt những tiêu chuẩn khách quan nào đó thì thật quá ngây thơ - đấy không phải là cuộc triển lãm chó. Ngay thuở bé anh cũng đã từng liên hệ cái cá tính lý tưởng mà anh muốn hình thành cho mình với một bộ mặt nhất định.

Ghi chú ngoài lề: Sức đề kháng cao có được là nhờ độ thích ứng cao.

Lẽ tự nhiên, diện mạo lãng mạn, xuất chúng hội tụ trong trí tưởng tượng của anh qua cái thấu kính sương mù. Nhưng anh không được phép mãi mãi đắm trong giấc mơ đầy lạc thú. Tiền mặt quý hơn bất cứ kỳ phiếu nào. Không còn cách nào khác, ngoài việc chỉ trả cho cái mà anh có thể trả bằng bộ mặt mà anh thực có. Có lẽ đàn ông tránh mỹ dung, chống lại khuynh hướng trút trách nhiệm về bộ mặt của mình. (Cố nhiên phụ nữ... Thuật mỹ dung của phụ nữ... Nghĩ cho kỹ phải chăng họ dùng đến thuật mỹ dung là vì họ bí tiền mặt?...)

Vậy là anh chẳng đi đến một quyết định nào cả. Vì anh cảm thấy một cái gì bấp bênh, dường như trước một cơn cảm lạnh... Nhưng mọi khó khăn của anh chỉ gắn với diện mạo bên ngoài, bởi vậy anh vẫn tiếp tục ra sức một mình nghiên cứu các vấn đề kỹ thuật liên quan đến các phần khác của mặt nạ. Tuy anh đã nói rằng người ta dành cho anh mọi khả năng, song ở phòng thí nghiệm, anh không muốn đi quá xa trong công việc của mình, nên anh quyết định chuyển mọi thiết bị cần thiết về nhà và đặt trong phòng làm việc. (Còn em, hình như em tưởng rằng sự hăm hở của anh trong công việc là một cách bù đắp cho vết thương trên mặt, và em ứa nước mắt, tìm cách giúp đỡ anh. Cố nhiên đó là sự bù đắp, nhưng còn sự hăm hở không phải là cái hăm hở như em tưởng đâu. Anh đóng cửa phòng làm việc, thậm chí khóa cửa lại, khước từ cả lòng tốt của em khi em có ý định đem bữa ăn tối đến cho anh).

Công việc mà anh vùi đầu vào làm sau cánh cửa đóng kín là như thế này.

Trước hết anh làm một cái chậu có kích thước đủ để nhúng cả mặt vào, đổ vào đó dung dịch anginat kali, thạch cao, fôxfat natri và silic, rồi thả lỏng cơ mặt, chầm chậm nhúng mặt vào chậu. Dung dịch ngưng kết lại trong vòng hai ba phút. Trong khoảng thời gian ấy, anh không thở được, vì vậy anh ngậm trong miệng một ống cao su nhỏ, đầu ống để ra ngoài chậu. Em hãy tưởng tượng trong vòng mấy phút em phải ngồi bất động trước máy ảnh, vẻ mặt không thay đổi. Điều đó khó vô cùng. Sau vô số thất bại - khi thì ngứa mũi, khi thì nháy mắt - đến ngày thứ tư, rốt cuộc anh đã đạt được kết quả thỏa đáng.

Bây giờ đến việc phủ một lớp kền lên cái khuôn đã có được và thực hiện điều đó trong chân không. Không thể làm ở nhà được. Anh bí mật đem nó vào phòng thí nghiệm và trốn tránh con mắt người ngoài, làm tất cả công việc cần thiết.

Cuối cùng chỉ còn một số việc cần làm nốt. Đêm hôm ấy, biết chắc là em đã đi ngủ, anh đặt cái xoong sắt có chì và antimon lên cái bếp hơi xách tay. Antimon nóng chảy có màu ca cao pha quá nhiều sữa. Khi anh bắt đầu thận trọng đổ dung dịch vào khuôn thì những giọt hơi màu trắng chầm chậm nổi lên trên. Từ cái lỗ do cái ống cao su mà anh thở để lại, rồi từ khắp mọi chỗ dọc theo rìa khuôn, khói màu da trời trong suốt tỏa ra nghi ngút. Có lẽ là axit cháy. Mùi thật kinh tởm, anh mở cửa sổ. Gió tháng giêng giá buốt như những móng tay cấu vào mũi. Anh lật cái khuôn, lấy rời ra bản đúc bằng antimon đã cứng lại và làm lạnh cái khuôn còn bốc khói bằng cách nhúng nó vào chậu nước. Từ trên bàn, cụm đỉa lấp lánh ánh bạc mờ đục nhìn cái tổ đỉa màu đỏ máu trên mặt anh.

Nhưng dù sao vẫn không thể tin được đây là mặt anh. Bộ mặt khác... hoàn toàn khác... Anh không thể tin được rằng đấy là những con đỉa mà nhờ chiếc gương, đã trở nên quen thuộc đến ghê tởm đối với anh... Cố nhiên, bản sao antimon đó của khuôn mặt và hình anh trong gương thì mặt trái và mặt phải đổi chỗ cho nhau, bởi vậy giữa chúng có sự khác nhau nhất định. Tuy nhiên sự khác nhau như thế, có thể quan sát thấy tùy thích nhờ ảnh chụp, cho nên cái đó chẳng lấy gì làm quan trọng cho lắm.

Rồi đến vấn đề màu chứ gì? Qua cuốn “Bộ mặt” của Hăng ri Blăng, một bác sĩ người Pháp, cuốn sách mà anh tìm thấy trong thư viện, thì giữa màu của mặt và vẻ mặt có mối liên hệ chặt chẽ hơn ta tưởng rất nhiều. Chẳng hạn, cái khuôn mặt đúc bằng thạch cao làm sau khi con người qua đời, chỉ cần tạo cho nó màu này hoặc màu nọ là nó có thể biến thành mặt đàn ông hay mặt đàn bà. Có thể thấy điều đó nhờ một dẫn chứng như thế này: chỉ cần chụp ảnh đen trắng một người đàn ông cải trang phụ nữ là lập tức sự cải trang bị đoán nhận ra. Như vậy toàn bộ vấn đề quả thực là ở màu. Những chỗ hơi dầy lên ở bản đúc bằng antimon, nếu không bị ánh sáng rọi vào thì không phát hiện ra được... Những chỗ sần sùi tí chút có lẽ không đáng gây nên những lo lắng về chiếc mặt nạ... Có một lúc thậm chí anh nghĩ rằng phải chăng anh tránh né một bóng ma, phải chăng anh chiến đấu với một kẻ thù do trí tưởng tượng của anh tạo nên. Nhưng có lẽ nếu nhuộm màu thịt đỏ máu cho ngay cả những búi đỉa kim loại đó thì chúng sẽ bộc lộ tức thời sự quái gở của chúng. Có thể như thế. Rất tiếc con người ta không phải bằng kim loại.

Nhưng nếu như màu quan trọng đến như thế thì khi tạo hình dứt khoát cho mặt nạ, cần đặc biệt chú ý đến việc tạo màu. Như một người mù vui sướng với bất cứ cảm giác nào, trong lúc trìu mến vuốt ve bản đúc antimon vẫn còn giữ được chút hơi ấm, anh cảm thấy một cách sắc bén con đường chế tạo mặt nạ gai góc biết bao, làm xong một việc thì lập tức nảy ra khó khăn mới. Quả thực là anh mưu tính một sự thách thức táo tợn. Nếu như nói về khối lương công việc đã làm và thời gian đã sử dụng thì đáng ra anh phải đi rất xa, nhưng cũng nên nghĩ đến sự thể là cho đến nay anh vẫn chưa bắt tay vào công việc chính - chọn nguyên mẫu. Thêm vào đó lại nảy ra một khó khăn mới: màu. Liệu rồi đây anh có thực hiện được mơ ước của mình hay không - bắt đầu một cuộc đời mới dưới hình dạng một người khác?...

Cố nhiên, không phải chỉ có những dấu hiệu không tốt. Tưởng tượng mình đi lang thang giữa các nếp uốn của những con đỉa kim toại, anh nghĩ về việc bộ mặt có vai trò lố lăng biết bao; vì những chỗ dày lên có mấy milimét mà con người phải chịu đựng sự xua đuổi như một con chó hoang ghẻ lở, và đột nhiên, như thể tấm khăn che mắt bỗng rơi xuống, anh phát hiện ra chỗ yếu của kẻ thù đầu sỏ của anh.

Những con đỉa kim loại ấy tự bản thân nó chỉ có thể tồn tại dưới hình thức bản âm để tạo nên mặt trong của mặt nạ. Nói cách khác, đấy là sự tồn tại âm phải được che lấp và hủy bỏ nhờ mặt nạ. Nhưng chỉ thế thôi ư? Đúng, sự tồn tại âm, đấy là điều hiển nhiên. Nhưng nếu không lấy nó làm cơ sở thì cũng không thể có cả cái mặt nạ có nhiệm vụ xóa bỏ nó. Vậy, cái nền tảng kim loại là mục tiêu mà mặt nạ phải xóa bỏ, đồng thời là điểm xuất phát để tạo nên mặt nạ.

Ta hãy hình dung vấn đề cụ thể hơn một chút. Chẳng hạn nếu nói về mắt thì chỉ còn có việc sử dụng chúng, không thay đổi vị trí hình dạng cũng như độ lớn của chúng. Nhưng giả sử anh cả gan động đến chúng, khi ấy thì lấy vị trí của mắt làm giới hạn, anh phải làm cho trán nằm ở phía trên giới hạn đó nhô ra, hay trái lại, chỉ làm cho phần mặt ở dưới giới hạn đó trồi lên, nếu không làm cả hai việc đó thì có lẽ phải là mắt lồi ra và mặt nhô hẳn về phía trước chăng? Chỉ có những giải pháp ấy là có thể chấp nhận được. Cũng có thể nói như thế khi sự việc liên can đến mũi hay miệng. Khi đó việc chọn kiểu mặt không còn mập mờ lắm nữa. Sự hạn chế chăng? Có lẽ đúng là sự hạn chế. Nhưng theo ý anh, cái đó tốt hơn nhiều so với cái tự do hão huyền rẻ tiền. Dù sao nó vạch rõ cái đích mà anh phải đạt tới. Cho dù anh sẽ phải đi đường vòng qua những lệch lạc và sai lầm thì khởi đầu tốt hơn hết là thực sự làm mô hình bộ mặt và trong khi sửa cho nó sát với nguyên tác, nghiên cứu xem kiểu nào có thể lấy được. Đối với anh đấy là con đường thích hợp nhất. (Không phải là nhà bác học, mà chỉ là một nhân viên kỹ thuật, - các bạn đồng nghiệp nhận xét về anh như thế, và có lẽ họ nhận định có phần đúng).

Đặt một ngón tay vào những phần khác nhau của cái cốt kim loại, dùng hai tay che sáng để hắt bóng tối lên nó, tự dưng anh buông thả mình theo những mơ ước. Dù sao, đây là một vật tinh vi... Chỉ cần chạm ngón tay vào, thế là đã thành một người khác, mà không phải là anh em hay anh em họ... Đặt bàn tay lên, thế là thành một người hoàn toàn không quen biết... Từ khi anh bắt tay vào việc chế tạo mặt nạ, có lẽ đây là lần đầu tiên anh có tâm trạng hào hứng, hăng hái như thế.

... Đúng, có thể mạnh dạn nói rằng điều mà anh cảm thấy đêm hôm ấy là cái đỉnh rất quan trọng của toàn bộ công việc của anh. Nó không dốc lắm, không phải là cái đỉnh cao uy nghi, nhưng anh cho rằng nó là điểm nhỏ của địa hình, tạo hướng đi nhất định cho luồng nước chảy ra từ nguồn, nói chung có đủ uy lực để hướng dòng chảy, sở dĩ như vậy là vì từ lúc ấy, giữa vấn đề tiêu chuẩn chọn bộ mặt và vấn đề thực thi kế hoạch về mặt kỹ thuật mà trước đó vẫn như hai đường song song thì nay thực sự đã có một cái gì tương tự như con kênh phác họa lờ mờ nối chúng với nhau. Bản sao antimon của mặt, tuy không đem lại triển vọng nào theo nghĩa chế tạo mặt nạ, nhưng nó khích lệ anh, gieo cho anh niềm tin rằng nhờ công việc cụ thể hết ngày này sang ngày khác, những khả năng của anh sẽ ngày càng mở rộng.

Anh quyết định hôm sau mua đất sét và bắt đầu thực tập làm mô hình mặt. Anh không có mục đích rõ ràng, vì thế anh đi mò mẫm lần tới đích. Bằng cách đối chiếu với tập atlat giải phẫu của các hệ cơ điệu mặt, anh đắp lớp đất sét mỏng này chồng lên lớp khác. Công việc căng thẳng kinh khủng, tưởng như anh tham gia vào quá trình phát triển phôi của con người, dường như tiêu chuẩn lựa chọn mà nói chung anh không thể nào nắm bắt được bắt đầu đông cứng lại như giêlatin đang nguội dần, với cảm giác như thế anh dần dần tạo hình dạng cho thứ vật liệu dễ sai khiến. Có những thám tử thiên tài ngồi trong ghế bành mà tìm kẻ phạm tội, cũng có những thám tử tầm thường không tiếc chân chạy đi săn đuổi chứng cứ. Anh thích nhất là hành động bằng tay.

Đúng vào thời gian ấy, anh lại bắt đầu cảm thấy hứng thú đối với cuốn “Bộ mặt” của Hăngri Blăng mà anh đã nói đến. Khi lần đầu tiên nó lọt vào mắt anh, anh coi sự phân tích trong sách là sự phân loại cực kỳ tỉ mỉ mà các nhà bác học hết sức ưa thích, thậm chí anh nghĩ một cách cáu kỉnh: tất cả những lập luận ấy đem lại gì cho anh, một người đang làm công việc cụ thể. Nhưng khi anh đúng là mò mẫm đi tới vấn đề tạo ra bộ mặt thì rốt cuộc anh phát hiện ra rằng trong lý thuyết và hình dạng của Blăng có một cái gì lớn lao hơn là cái ta có thể phát hiện thấy trong cuốn sách tham khảo bình thường. Bản đồ một địa phương quen thuộc với bản đồ một nước ngoài cũng khác nhau như vậy.

Về đại thể, sự phân loại của Blăng là như sau:

Trước hết về một vòng tròn lớn mà tâm là mũi, bán kính là khoảng cách từ đầu mũi đến phía dưới cằm. Rồi vẽ mặt vòng tròn nhỏ, bán kính là khoảng cách giữa mũi và môi, tùy theo tương quan của những vòng tròn đó mà mặt chia thành hai kiểu: kiểu có tâm dời về phía dưới, kiểu có tâm dời lên trên. Rồi các kiểu đó lại phân thành loại khô gầy và loại đầy dặn. Như vậy cả thảy có bốn kiểu mặt:

1. Tâm dời về phía dưới, khô gầy - trên trán, hai má, cằm có những cục u dày.

2. Tâm dời về phía dưới, đầy đặn - trên trán, má, cằm có những lớp đọng mỡ mềm mại.

3. Tầm dời lên trên, khô gầy - mặt thót về phía mũi.

4. Tâm dời lên trên, đầy đặn - mặt nhô về phía trước một cách mềm mại ở gần mũi.

Bốn kiểu mặt ấy dĩ nhiên không bao gồm đủ hết các loại. Bốn cái thân ấy phân nhánh vô hạn tùy theo sự tổng hợp một loạt những yếu tố loại trừ lẫn nhau, tùy theo việc làm nổi bật lên những phần nhất định, làm mờ đi những chi tiết. Nhưng anh không cần đi vào những cái đó. Bởi vì anh đắp lớp nọ chồng lên lớp kia, bắt đầu từ lớp dưới, nên có thể không đếm xỉa đến tất cả những cái đó. Cái chính là không quên cái cơ bản, tiếp đó thì cứ mặc cho công việc diễn tiến.

Nếu xét bốn kiểu cơ bản đã kể ra ở trên dưới ánh sáng của hỉnh thái tâm lý học thì sẽ có kết quả như sau. Hai kiểu đầu là kiểu của những người hướng nội, tập trung vào thế giới bên trong của họ, còn hai kiểu sau là kiểu của những người hướng ngoại, tập trung vào những gì diễn ra xung quanh họ. Các kiểu đánh số lẻ thì thù địch hay dù sao cũng chống lại thế giới bên ngoài. Các kiểu mang số chẵn thì trái lại, có khuynh hướng thỏa hiệp hay thậm chí hòa hợp với thế giới bên ngoài. Bằng cách kết hợp hai kiểu phân loại đó, có thể ấn định những đặc điểm của mỗi kiểu mặt.

Nếu cùng với phương pháp phân loại còn thêm vào đó cái ý tưởng vẫn của Blăng về hệ số điệu mặt thì vấn đề càng có tính cân đối hơn. Hệ số điệu mặt là sự đánh giá định lượng tác động vẻ mặt của mỗi một điểm trong số mười chín điểm sắp xếp theo độ linh hoạt và chọn trong số hơn ba mươi cơ điệu mặt. Cả phương phàp tính cũng rất lý thú. Sau khi chụp liên tiếp chừng mười hai ngàn trường hợp biểu hiện vui và buồn, rồi bằng phương pháp chiếu mà phân chúng trên mặt bằng, như lập bản đồ tôpô, Blăng xác định độ linh hoạt trung bình của mỗi điểm. Những kết luận mà ông rút ra đại thể như sau. Mật độ hệ số điệu mặt đặc biệt cao trong khu tam giác giới hạn bởi đầu mũi và các khóe miệng. Rồi nó giảm dần theo trình tự sau: khu vực giữa miệng và gò má, các khu vực dưới mắt và cuối cùng là sống mũi. Trán có hệ số thấp nhất. Như vậy hoạt động điệu mặt tập trung ở phần dưới của mặt, trước hết là xung quanh môi.

Tất cả những cái đó là sự phân phối hệ số theo vị trí. Nhưng tính chất của mô dưới da cũng có ảnh hưởng đến hệ số, sửa đổi nó. Mật độ hệ số giảm tỷ lệ với độ dày của mô. Đồng thời rõ ràng không thể đồng nhất độ lớn không đáng kể của hệ số với sự thiếu điệu mặt. Ngay cả khi mật độ hệ số cao cũng có thể có vô số trường hợp thiếu điệu mặt, mà khi hệ số không đáng kể vẫn có những trường hợp điệu mặt phong phú. Như vậy, sự thiếu điệu mặt có thể xảy ra cả khi mật độ hệ số cao cũng như khi mật độ thấp.

Post-scriplum. - Có lẽ ta sẽ thử áp dụng phương pháp phân loại của Blăng cho mặt chúng ta chăng? Thoạt tiên là mặt em. Nếu nói về việc nó thuộc loại nào thì có lẽ nên xếp nó vào loại mặt có tâm dời lên trên. Mô dưới da có lớp đọng mỡ. Vì vậy nó gần với kiểu thứ tư: ở gần mũi, mặt hơi nhô vè phía trước. Theo quan điểm tâm lý hình thái học, em thuộc loại người hướng ngoại, tập trung vào những gì diễn ra xung quanh mình và hòa hợp với xung quanh. Hệ số điệu mặt tương đối thấp và vẻ mặt em ổn định, ít dao động.

... Em cảm thấy như thế là cay độc chăng? Có lẽ, nếu như ở chỗ nào đó có gai thì đấy chỉ là lỗi tại anh, em chẳng liên can gì đến đây. Chắc anh thuộc loại người đau đớn tiếp nhận lòng tốt của người khác.

Bây giờ đến mặt anh... Mà thôi... Liệu có đáng nói về bộ mặt đã mất đi rồi chăng? Nếu có dịp, anh cho rằng hay hơn cả là được nghe nói về việc theo lý thuyết của Blăng, người ta nhìn nhận như thế nào về mặt của những người thuộc bộ lạc xarakap, họ làm cho mặt của họ biến dạng đi đến nỗi không thể xếp vào một mục nào trong sự phân loại.

Đúng như anh chờ đợi, những ngón tay đưa anh đến triển vọng thành công đầu tiên, điều mà cái đầu anh không thể nào đạt tới được. Do kết quả của những thí nghiệm sơ bộ với mỗi kiểu trong bốn kiểu mặt, anh thờa nhận có hai kiểu thích hợp.

Thoạt tiên, kiểu thứ tư bị loại: “Mặt hơi nhô về phía trước ở gần mũi”. Kiểu này có lớp mỡ đọng xung quanh khu vực có mật độ hệ số điệu mặt cao, vì thế có độ ổn định lốn: nó khó thích nghi - một khi đã được tạo nên thì nó đòi hỏi giữ chính xác hình dạng của mình. Như vậy anh sẽ vấp phải những khó khăn hết sức nghiêm trọng nếu ngay từ đầu anh phải lập kế hoạch hoàn toàn chính xác toàn bộ công việc cho đến khâu chót. Vì thế, tuy hơi tiếc, anh vẫn quyết từ bỏ kiểu mặt đó.

Post scriptum cho Post scriptum. Có thể em nghĩ rằng trong post scriptum trên, anh còn muốn nói thêm điều gì nữa. Nhưng anh thề rằng anh không có ẩn ý gì hết. Thì giữa những ghi chép cơ bản của anh và Post scriptum có sự gián đoạn ngót ba tháng kia mà...

Bây giờ đến kiểu mặt có tâm dời xuống phía dưới, có “những cục u to mập trên trán, trên má và cằm”. Theo quan điểm hình thái tâm lý học, đây là loại mặt hướng nội, tập trung vào thế giới nội tâm của mình, chứa đựng mâu thuẫn, thiếu tính ổn định. Dù thiên vị đến đâu đi nữa, cũng không thể không thừa nhận rằng đó là mặt của kẻ cho vay lãi không bao giờ bị thua thiệt. Nhưng dứt khoát không phải là mặt nạ của kẻ cám dỗ. Chỉ xuất phát từ ấn tượng bên ngoài, anh gạt bỏ cả kiểu này không hề tiếc rẻ.

Chỉ còn lại hai...

“Trên trán, má và cằm có lớp đọng mỡ mềm mại”... Theo quan điểm của hình thái tâm lý học, đấy là mặt của những người hướng nội, tập trung vào thế giới bên trong của mình, hài hòa hay có tính nội quan, hết sức tự chủ.

“Mặt thót về phía mũi... Theo quan điểm hình thái tâm lý, đây là mặt của những người hướng ngoại, tập trung vào thế giới xung quanh, không hài hoa, hoặc cương nghị, thiên về hành động”.

Anh có cảm giác rằng trước mắt anh đã mở ra một bức tranh khá rõ. Chọn trong bốn hay hai kiểu là khác nhau rất nhiều. Bốn không đơn giản là hai với hai, trong đó có sáu tổ hợp để so sánh. Như vậy anh có thể quy giản công việc của mình về một phần sáu. Thêm nữa, hai kiểu còn lại trực tiếp đối lập nhau: chọn lầm cái nay thay cái kia là chuyện không thể được. Chỉ bằng cách làm mô hình thực nghiệm như anh đang làm mới biết được bộ mặt nào là cái anh cần.

Có một thời gian, anh dồn hết tâm trí vào việc nghiên cứu so sánh hai kiểu mặt đó. Nhưng bởi vì anh chỉ có một bản sao dùng làm cơ sở, anh cảm thấy hết sức bất tiện khi mỗi lần lại đập vỡ cái này và làm cái khác. Suy nghĩ một hồi, anh quyết định mua một máy quay pôliarôit [6]. Chỉ cần ấn cái chốt là trong tay đã có tấm ảnh đã hiện hình. Cái tiện là ngay tức thời, không mất thời gian, chẳng những có thể so sánh ảnh, mà có thể ghi lại từng bước toàn bộ quá trình tạo mặt nạ.

Đúng, trong những ngày ấy, tim anh ca hát như con ve sầu mọc cánh.

Thậm chí anh không hề thoáng nghĩ rằng bất cứ lúc nào công việc của anh cũng có thể lâm vào ngõ cụt...

Một hôm bầu trời cuồn cuộn mây trôi trong gió nam, hệ thống sưởi hơi vẫn hoạt động tỏa hơi nóng không thể chịu đựng nổi. Xem lịch thì đã quá nửa tháng hai rồi. Anh bối rối. Anh muốn làm xong mọi việc khi thời tiết còn lạnh. Về cấu trúc của vật liệu và tính linh hoạt của mặt nạ thì anh có thể hành động hầu như chắc chắn, nhưng còn về khoản thông hơi thì anh vẫn chưa biết làm thế nào. Nói chung, cái mùa làm đổ mồ hôi không báo trước điều gì tốt lành. Gắn mặt nạ trong điều kiện đó thì khó. Anh cho rằng sẽ xuất hiện cả một loạt những trở ngại có tính chất sinh lý. Nhưng anh còn phải đi đường vòng ba tháng nữa rồi mới đến cái chỗ mà anh khởi đầu những ghi chép này - tức là trước khi tìm được chỗ ẩn náu ở nhà S.

Thế thì tại sao anh vẫn cứ phải đi đường vòng như vậy? Thoạt nhìn thì công việc tiến hành bình thường. Anh đã thành thạo đến mức có thể vẽ ra trong óc, từng kiểu trong hai kiểu mặt, thậm chí nhìn thấy bộ mặt thuộc kiểu này hoặc kiểu kia anh có thể phân tích nó trong trí tưởng tượng thành những yếu tố cơ bản và bắt đầu đưa ra những sửa đổi. Thì vật liệu ở trong tay anh, anh có thể chọn bất cứ bộ mặt nào anh thích kia mà. Nhưng không thể chọn một trong hai cái nếu không có một tiêu chuẩn nhất định. Chắng cần gì phải chọn lựa đỏ hoặc trắng nếu không biết đấy là nói về cái gì - màu vé hay màu cờ. Ôi chao, đối với anh đấy là những tiêu chuẩn cứ lẩn biến đi trong bóng tối! Chẳng lẽ có những câu đố mà ta không thể giải đáp được bằng cách chỉ dí lại trong buồng ư? Bây giờ anh đã tìm được tiêu chuẩn, cố nhiên hoàn toàn không theo nghĩa như trước kia. Nhưng quan niệm của anh về đối tượng càng rõ thì anh càng cáu kỉnh. Kiểu hài hòa có cái duyên ưa của kiểu hài hoa, kiểu không hài hòa cũng có cái duyên riêng của nó. Giải quyết vấn đề theo quan điểm giá trị của kiểu này hay kiểu khác là không thể được. Càng biết kỹ hơn thì anh cảm thấy hứng thú lớn lao, khó mà tách bạch được đối với cả hai kiểu. Lâm vào tình trạng bế tắc, tuyệt vọng, đã nhiều lần anh nghĩ: hay ta gieo xúc xắc chăng? Nhưng bởi vì bộ mặt chứa đựng ít ra là một ý nghĩa siêu hình nào đó, nên anh không thể giải quyết vấn đề một cách vô trách nhiệm như thế. Xuất phát từ kết quả của những công trình nghiên cứu mà anh đã tiến hành từ trước đến nay, không thể không thừa nhận, mặc dù rất đỗi đau xót, rằng diện mạo bên ngoài có liên quan tới chừng mực nhất định với tâm lý và những đặc điểm cá nhân.

... Nhưng chỉ cần nhớ tới những phần còn lại của mặt đã bị những con đỉa gặm nát, nham nhở là anh gạt phăng mọi ý nghĩa của bộ mặt, và rốt cuộc anh run lên như con chó bị ướt thấu xương. Nó là cái quái gì - tâm lý, những đặc điểm cá nhân? Chẳng lẻ khi anh làm việc trong viện nghiên cứu, những cái đó có ý nghĩa gì chăng? Mặc dù con người có những đặc điểm cá nhân như thế nào, một cộng với một vẫn là hai. Có những trường hợp đặc biệt mà mặt là chuẩn đo con người, chẳng hạn diễn viên, nhà ngoại giao, nhân viên khách sạn hay tiệm ăn, thư ký riêng, tên bịp bợm. Nhưng nếu con người không làm một trong những nghề đó thì những đặc điểm cá nhân liệu có ý nghĩa lớn hơn hình của lá trên cây được không?

Thế là anh bất cần gì nữa và quyết định gieo dồng tiền. Nhưng anh gieo bao nhiêu lần thì sấp ngửa vẫn cứ bằng nhau.

May thay hay là bất hạnh thay, vẫn còn một việc cần làm mà không phải quyết định về kiểu mặt. Việc đó là: tìm cái bề mặt của mặt, cái bề mặt có thể dùng được khi hoàn tất mặt nạ. Anh chẳng còn cách nào khác ngoài cách mua bộ mặt của một người lạ mà anh sẽ không bao giờ còn gặp nữa. Nhưng dự định đó có một đặc tính là về mặt tâm lý nó rất khó thực hiện, và nếu như không lâm vào tình trạng không lối thoát thì không bao giờ anh có thể cưỡng ép mình bắt tay vào làm. Hiểu theo nghĩa đó, thời điểm này là hết sức thích hợp.

Cố nhiên anh hiểu rất rõ rằng hễ anh làm xong công việc là nhất thiết anh sẽ nhận được tối hậu thư, nhưng như người ta thường nói, lấy độc trị độc - chất độc này diệt chất độc kia, - khi ấy anh có thể được yên ổn một thời gian. Đã sang tháng ba, và chủ nhật đầu tiên, anh xếp vào va-li những khí cụ lạ thường và quyết định từ sáng sớm đi xe điện vào thành phố.

Xe điện ra ngoài thành phố đầy chật người, còn xe điện đi vào trung tâm thì hiện thời còn tương đối vắng. Tuy nhiên, đối với anh thật là một khổ hình khi mà sau ngần ấy tháng anh lại ở giữa đám đông. Anh cần sẵn sàng chờ đón mọi sự, thế mà anh lại đứng cạnh cửa, nhìn ra ngoài, không đủ sức bắt mình ngoảnh lại nhìn xem trong toa xe đang diễn ra chuyện gì và hiểu rằng mình nom kỳ cục như thế nào, anh trốn trong cái cổ áo măng tô dựng cao đến tai, - tuy hệ thống sưởi hoạt động đến nỗi không còn thở được nữa, - không dám động cựa, cứ như con sâu giả vờ chết. Thế thì làm sao anh có thể nói với một người không quen biết kia chứ? Mỗi lần xe dừng lại, anh lại bám lấy tay cửa, đúng là phải đấu tranh với sự hèn nhát muốn trở về nhà.

Xét cho cùng thì anh sợ cái gì kia chứ? Chẳng ai buộc tội anh điều gì hết. Ấy thế mà anh vẫn cứ co rúm lại vì xấu hổ, như thể anh đã phạm tội. Nếu vẻ mặt là không gì thay thế được trong việc nhận ra con người thì có thể khẳng định được không rằng nhận biết con người chỉ căn cứ vào tiếng nói của người đó qua điện thoại là chuyện không thể tưởng tượng nổi? Liệu có thể nói rằng trong bóng tối mọi người đều sợ nhau, nghi ngờ nhau, thù địch với nhau không? Vô lý. Suy cho cùng, chỉ riêng việc bộ mặt có mắt, mồm mũi tai và những cái đó hoạt động bình thường là cũng quá đủ rồi! Mặt không phải là để phô bày với người khác, mà chỉ là để cho bản thân mình! (chẳng việc gì phải băn khoăn về chuyện đó... Bằng cách đó, tuy thật là khó chịu, cái “tôi” thứ hai của anh đã được bào chữa... Anh chỉ e ngại một điều là không có gì cần thiết mà lại làm cho người khác sững sờ khi cố ý phô ra với họ bộ mặt mất vẻ biểu cảm...). Nhưng thực tình mà nói, phải chăng sự việc chỉ là thế thôi? Đôi mắt kính đen làm theo yêu cầu riêng tốt hơn mắt kính thường và có thể hoàn toàn không lo rằng có người nào sẽ cảm thấy cái nhìn của anh chiếu vào họ. Thế mà...

Xe điện rẽ hướng, mà mé toa xe chỗ anh đứng quay về hướng tây, hình ảnh trong kính cửa cho thấy một gia đình với một đứa trẻ ở phía sau anh. Thằng bé chừng năm tuổi, ngồi giữa hai bố mẹ trẻ tuổi đang sôi nổi bàn luận chuyện gì và chỉ trỏ vào tấm quảng cáo treo trong toa (về sau anh thấy đó là tấm quảng cáo bán bồn tắm cho trả dần) thằng bé tròn mắt nhìn anh chằm chằm từ dưới chiếc mũ thủy thủ màu xanh sẫm. Vẻ ngạc nhiên, lo sợ, ánh long lanh, sự ngờ vực, phân vân, trạng thái bị mê hoặc, và cuối cùng, mọi sắc thái tò mò đều tập trung trong mắt nó. Nó dường như đang mê man. Anh bắt đầu mất tự chủ. Mà bố mẹ nó cũng đến hay - chẳng những không mắng nó, mà cũng không bảo nó. Anh đột ngột quay mặt về phía đứa trẻ, và đúng như anh chờ đợi, nó sợ hãi nép sát vào mẹ, còn người mẹ dùng khuỷu tay đẩy nó ra, mắng nó.

... Sự thể sẽ ra sao nếu anh đến đứng trước ông bố, bà mẹ và đứa con, khinh miệt nhìn sự luống cuống của họ, bỏ kính, tháo tấm bịt mặt và bắt đầu tháo băng? Sự luống cuống sẽ chuyển thành sự hốt hoảng rồi thành sự cầu khẩn. Nhưng anh không để ý đến cái đó, cứ tiếp tục tháo băng. Để tăng hiệu quả, những vòng cuối cùng anh sẽ giật phăng ra. Anh sẽ cầm lấy rìa trên dải băng và kéo tuột xuống. Nhưng khuôn mặt họ nhìn thấy sẽ khác hắn khuôn mặt trước kia của anh. Không, nó sẽ không chỉ khác mặt anh, nó sẽ khác mặt người nói chung. Nó nhợt nhạt như mặt người chết, nom như sáp ong, qua đó bóng lên lớp đồng đen hay vàng. Nhưng họ sẽ không đủ gan quan sát cho đích xác hơn. Họ chưa kịp hiểu là ai đứng trước mặt họ, thượng đế hay quỷ thì cả ba đã biến thành những khối đá, thành những đống chì, mà có khi chỉ thành sâu bọ. Tiếp đó đến những hành khách khác có mặt tại đó...

Tiếng ồn ào bất ngờ trong toa khiến anh chợt tỉnh. Xe đã đến gần ga anh xuống. Anh nhảy xuống sân ga như bị đuổi. Mệt bã người và tâm hồn trống rỗng. Cuối sân ga có một chiếc ghế dài. Anh vừa ngồi xuống ghế là cả chiếc ghế thành ra của riêng anh: hoặc là ngươi ta tránh anh, hoặc là người nào cũng muốn ngồi một mình. Trầm ngâm nhìn đồng hành khách nhốn nháo, anh cảm thấy anh sắp khóc òa lên vì lòng đầy tuyệt vọng.

Có lẽ anh phác họa tình thế quá lạc quan. Trong đám đông nhẫn tâm và tính khí thất thường này tìm đâu ra một người tốt bụng bằng lòng bán mặt của mình cho anh? Chắc là không. Cho dù anh chọn được một người nào đó và gọi ngươi đó thì cả đám đông trên sân ga sẽ hằn học nhìn anh. Chiếc đồng hồ lớn dưới mái sân ga... Thời gian chung cho mọi người... Nhưng đó là cái gì - sự dửng dưng của tất cả những ngươi có được một khuôn mặt chăng? Sự có một bộ mặt lại có thể có ý nghĩa quyết định như thế ư? Liệu có thể nói rằng bị người ta nhìn thấy là cái giá phải trả để được quyền nhìn hay không?... Ô, tệ hại nhất là số phận anh quá khác thường, quá cá biệt. Khác với đói, thất tình, thất nghiệp, ốm đau, phá sản, thiên tai, phạm tội mà bị phát giác, trong nỗi đau xót của anh không có cái gì cho phép anh chia sẻ nỗi đau đó với ngươi khác. Bởi vậy bất cứ ai cũng có thể phớt lờ anh đi mà không hề bị lương tâm cắn rứt. Còn anh thậm chí không được phép phản đối...

... Thế thì phải chăng anh đã bắt đầu biến thành con quái vật? Mà chẳng phải là trái tim con quái vật đang leo lên cột sống lưng anh, bấu bằng vuốt nhọn khiến cho cơ thể anh sởn gai ốc như thể bị cưa bằng cưa điện đây ư? Đích thị là như thế. Chính lúc ấy anh đã bắt đầu biến thành con quái vật. Karlâyli hình như đã nói: tấm áo thầy tu làm nên tu sĩ, bộ quân phục làm nên người lính. Có lẽ bộ mặt quái vật tạo nên trái tim quái vật. Mặt quái vật hãm nó vào cảnh cô đơn, còn sự cô đơn đó tạo nên trái tim quái vật. Chỉ cần nhiệt độ của sự cô đơn giá băng của anh hạ thấp xuống một chút là mọi mối dây ràng buộc anh với xã hội sẽ đứt tung và anh sẽ biến thành con quái vật dửng dưng với hình dạng bên ngoài. Nếu như số kiếp anh là phải biến thành con quái vật thì anh sẽ thành con quái vật loại gì và sẽ giở những trò quái ác gì? Anh không biết, chừng nào chưa trở thành quái vật. Nhưng bản thân ý nghĩ về điều đó khủng khiếp đến nỗi anh muốn rú lên.

Ghi chú ngoài lề: Cuốn tiểu thuyết trong đó có miêu tả con quái vật Frankêstâynơ thật là hay. Khi con quái vật đập phá bát đĩa, người ta thường cho đó là do bản năng phá hoại tạo hóa phú cho nó. Ở đây thì trái lại, hành động đó được giải thích là do tính dễ vỡ của bát đĩa. Biết mình là quái vật, nó chỉ muốn có một điều - chôn vùi mình trong cô đơn, khốn nỗi tính mỏng mảnh của các nạn nhân đã không ngừng làm cho nó trở thành sát nhân, sự thể !à như vậy. Vậy là, chừng nào trên thế giới này còn tồn tại cái đối tượng để có thể thi hành bạo lực - có thể đập vỡ, xé nát, đốt cháy, có thể làm cho đổ máu, có thể bóp nghẹt, - thì quái vật chỉ còn có mỗi một việc là thi hành bạo lực liên miên. Bản thân quái vật chẳng qua là sự phát minh ra các nạn nhân của mình.

Không, miệng anh không buột ra một âm thanh nào, nhưng anh cho rằng lúc đó anh đã bắt đầu rống lên. Giúp tôi với! Đừng nhìn tôi như thế! Nếu các người cứ tiếp tục nhìn tôi như thế, tôi thực sự sẽ trở thành quái vật mất!... Cuối cùng, không nén nổi, như con thú đi tìm chỗ trốn trong hang, anh len qua đám đông, tuyệt vọng lao nhanh đến rạp chiếu phim gần nhất, nơi người ta bán bóng tối, chỗ duy nhất mà quái vật có thể ẩn nấp.

Chiếu phim gì, anh không còn nhớ. Anh chúi vào tận xó ban công và trùm kín mình bằng bóng tối nhân tạo như quấn tấm khăn ấm. Dần dần anh bắt đầu yên tâm như con chuột chũi cuối cùng đã tìm thấy hang của mình. Rạp chiếu phim giống như một đường hầm bất tận. Anh có cảm giác chiếc ghế bành là cỗ xe ngựa phóng như điên. Anh lao vùn vụt về phía trước, xé toang bóng tối. Anh bay với tốc độ không ai có thể đuổi kịp. Anh vượt lên trước họ. Còn họ đờ ra như những con rối. Anh sẽ là người thứ nhất trong thế giới của Đêm tối Vĩnh cửu. Anh tôn xung mình là hoàng đế của đất nước ở đó không có gì ngoài ánh sáng của các vì sao, của đom đóm và những hạt sương... Tuồng như lén lút nhấm nháp cái quả ngọt, anh say sưa tận hưởng những mơ ước giống như những chữ viết nguệch ngoạc của trẻ con. Và không nên cười anh về nỗi bóng tối đó chẳng qua chỉ là một mảnh nhỏ nhoi. Bởi vì nếu suy nghĩ trên quy mô vũ trụ thì bóng tối là cơ chất quan trọng nhất choán phần lớn vũ trụ...

Đột nhiên, trong những chiếc ghế bành phía trước anh khởi diễn một tình trạng lộn xộn thiếu tự nhiên chẳng rõ là chuyện gì. Trong bóng tối có tiếng cười phì cố nén lại của một người phụ nữ. “S-suỵt” - một người đàn ông suyt chị ta và sự ngọ nguậy ngừng lại. Người xem ngồi thưa thót, việc đó xảy ra vào lúc nhạc nổi to hết mức, làm rung chuyển cả phòng, vì thế ngoài anh ra chẳng ai để ý đến họ. Chuyện đó không liên can đến anh, anh thở dài nhẹ nhõm. Tuy vậy anh vẫn tiếp tục nhìn về phía đó, không đủ sức dời mắt đi nơi khác. Màn ảnh sáng lên và trước mắt nổi rõ hình dáng của hai người. Người phụ nữ mặc chiếc măng-tô màu trắng xù lông, mái tóc cắt ngắn như tóc trẻ em bỏ ra ngoài cổ áo. Đầu người đàn ông áp vào vai chị ta. Cả hai quấn kín nửa người trong chiếc măng-tô đen của anh chàng. Chuyện gì xảy ra dưới chiếc áo ấy?

Đập vào mắt đặc biệt rõ là cái gáy trắng của người phụ nữ. Cái mảng trắng ấy dường như khi thì chìm lút, khi thì nhô lên trong cổ cái áo măng-tô cũng màu trắng như thế. Thực ra có thể là người phụ nữ chuyển động nhô lên và hụt xuống, cũng có thể là ngược lại, mắt anh không thể nào tìm được tiêu điểm, mọi vật đều thấp thoáng trong mắt. Nhưng còn về người đàn ông thì anh cũng không thấy gì chắc chắn cả. Vị trí đầu anh ta thì như tuồng anh ta đang xem xét cái gì trên ngực người phụ nữ... Tay trái anh ta chạm vào người phụ nữ, có thể là nó vuốt ve sườn chị ta, lần về phía lưng, xuống thấp nữa... Tay phải không vướng bận gì, thọc vào chỗ nào đó phía trong và nó hoàn toàn có khả năng làm bất cứ việc gì nó muốn. Anh nhìn xoáy vào vai phải anh ta - sự nỗ lực thậm chí khiến nước mắt ứa ra. Nhưng trước mặt anh là bức tranh vẽ bằng mực đen trên tấm bảng đen. Và nếu như anh có cảm tưởng làn vai rung rung thì đó là bởi anh muốn như thế, nếu anh có cảm tưởng nó chuyển động nhịp nhàng thì đó là vì anh muốn vậy. Xét cho cùng, anh say mê chính niềm say mê của anh.

Bất ngờ người phụ nữ phá lên cười rất to. Anh giật mình như thể bị giáng cái tát, - chẳng hiểu sao anh cứ tưởng như anh là kẻ gây ra tiếng cười bất ngờ đó. Thực ra không phải chị ta cười, mà là cái loa sau màn ảnh. Và dường như phụ họa theo chị ta, trên màn ảnh cũng sục sôi dục vọng.

Choán hết màn ảnh là cận cảnh cái cổ trắng toát của một phụ nữ. Cái cổ quay quầy quậy từ phía này sang phía khác, như đau khổ và phàn nàn, rồi nó bắt đầu từ từ trượt xuống phía dưới, thay cho nó trên màn ảnh xuất hiện cặp môi giống như những khúc dồi vừa luộc, và cặp môi đó nhệch ra thành một nụ cười kiểu gì không rõ, không thể tưởng tượng nổi, vượt xa mọi kích thước quy định cho nó. Rồi lỗ mũi giống như cái miệng vòi cao su... Tiếp đó là đôi mi mắt nhắm chặt đến nỗi mất hút trong những nếp nhăn... Và cuối cùng, tiếng cười giống tiếng vỗ cánh của những con chim trời hoảng hốt thì đúng hơn là tiếng cười.

Anh bứt rứt trong người. Có cần chiếu bộ mặt dưới dạng như thế không? Điện ảnh ngay từ đầu đã là cảnh trình diễn chỉ có thể có trong bóng tối. Anh cho rằng vì người xem không có bộ mặt, nên người được người ta nhìn cũng không cần có bộ mặt...

Nhưng trong đời sẽ không sao tìm được một diễn viên bằng lòng loại bỏ bộ mặt, mặc dù anh ta sẵn sàng cởi bỏ quần áo đến đâu cũng được. Hơn thế nữa, anh ta tuyệt đối tin chắc rằng tất cả diễn xuất của anh ta tập trung xung quanh bộ mặt. Đây chẳng phải vẫn là cái trò lừa dối ấy sao? Nhử người xem bằng bóng tối và giương một cái bẫy như thế với người đó?... Hay là thế này, nhìn thì xấu hổ, nhưng phải chăng có thể nói rằng nếu chỉ vờ làm như ta đang nhìn là mọi việc đều ổn cả chăng? Hãy bớt bớt cái thói khoa trương và đạo đức giả xấu xa đi! (Liệu có tức cười không chứ, sự tự khẳng định như thế lại xuất phát từ một kẻ tàn phế bị mất bộ mặt? Nhưng kẻ hiểu hơn ai hết thế nào là ánh sáng lại không phải là người thợ điện, không phải là họa sĩ, không phải là nhà nhiếp ảnh, mà là người mù mất thị giác ở tuổi trưởng thành. Nếu như sự dư dật có cái anh minh của sự dư đật thì sự bần cùng có cái anh minh của sự bần cùng).

Như để cầu cứu, anh lại nhìn cái đôi ấy. Bây giờ họ ngồi im thít. Sao thế nhỉ? Có lẽ sự thèm muốn sôi sục chỉ là thành quả của trí tưởng tượng của anh chăng? Qua những khe hở của lớp băng, những dòng mồ hôi nhơm nhớp bò ra như những con sâu. Rõ ràng không phải chỉ vì lò sưởi quá nóng. Một cái gì giống như mù-tạt thấm vào từng lỗ chân lông, khiến cho cơ thể bỏng rát. (Cái giả dối hóa ra không phải là bóng tối, mà kỳ lạ thay, lại là khuôn mặt của chính anh). Nếu như giây lát này, trong phòng xem đột nhiên bật đèn thì anh tin chắc rằng không phải ai khác, mà chính anh, kẻ tự tiện đột nhập vào đây sẽ bị người xem lăng mạ và chế giễu...

Thu hết can đảm, cuối cùng anh quyết bỏ ra phố. Tuy vậy, anh không thể nói rằng việc đi tìm chỗ trú ẩn không có kết quả gì. Anh cảm thấy sự thách thức của anh mạnh hơn trước nhiều lắm - nói cách khác, ít ra là bằng cách đó anh đã khôi phục lại mối liên hệ của anh với mọi người.

Đã gần trưa. Trên phố ga, dòng người tuôn chảy không ngớt, như thường thấy ở chỗ náo nhiệt trong ngày nghỉ. Anh lẫn vào dòng người và dưới những cái nhìn dính nhớp như những con ruồi hay quấy nhiễu, anh vẫn tiếp tục đi lang thang vơ vẩn khoảng một tiếng đồng hồ. Người ta cho rằng đi tản bộ có hiệu quả tâm thần nhất định. Chẳng hạn lấy một đơn vị quân đội đi đều bước làm ví dụ. Đội quân có thể đi thành hai hoặc bốn hàng, và để giữ đội hình, người lính chỉ cần có hai chân. Anh cho rằng cùng với cảm giác trống rỗng u sầu, cảm giác về sự mất mát bộ mặt và tim, trong cái nhịp điệu đi đều bất tận đó có cả sự yên trí thờ ơ. Hơn thế nữa, không hiếm trường hợp trong lúc đi đều bước một thời gian lâu, người ta cảm thấy tình dục bị kích động.

Tuy nhiên, không thể cứ xua ruồi vô cùng tận. Đúng hơn, anh phải biến thành cái mắt ruồi nhìn thấy hết mọi thứ và phải thèm thuồng bay trong đám đông. Anh phải tìm trong đám đông một người nào muốn bán diện mạo của mình cho anh. Một người đàn ông... Có da nhẵn nhụi, càng ít dấu hiệu đặc biệt càng hay... Bởi vì sau đó, lớp da ấy sẽ giãn ra và co lại, nên nét mặt và kích thước thế nào cũng được... Tuổi từ ba mươi đến bốn mươi... Thực ra, người đàn ông bốn mươi tuổi bằng lòng chấp nhận đề nghị của anh để có một món tiền thì da anh ta có thể chằng chịt vết sẹo và sẽ không thích hợp với anh, cho nên thực tế là nhằm vào người ba mươi tuổi...

Anh cố tự chủ, nhưng cố gắng đó bừng lên như ngọn đèn điện cháy dây tóc rồi tắt ngấm - rất khó duy trì trạng thái căng thẳng nội tâm. Thêm nữa, những người đi trên đường phố, tuy là xa lạ với nhau, nhưng vẫn tạo thành một chuỗi vững chắc như hợp chất hữu cơ, không có chỗ nào hở để có thể chen vào. Lẽ nào chỉ riêng việc sở đắc bộ mặt mà anh chọn đã là một liên hệ vững chắc đến như thế? Thì ngay cả áo quần họ mặc cũng ăn nhịp như khẩu lệnh. Khẩu lệnh của ngày nay, phát ra với số lượng lớn, được mệnh danh là mốt. Phải chăng đó là sự phủ nhận hình thức đồng thời là một loại hình thức mới? Hiểu theo nghĩa những thay đổi diễn ra liên tục thì rõ ràng đó là sự phủ nhận hình thức, nhưng hiểu theo nghĩa sự phủ nhận diễn ra hàng loạt thì nó lại mang một hình thức. Có lẽ đó là linh hồn của ngày nay chăng? Và do cái linh hồn ấy mà anh thành kẻ tà đạo. Và tuy quan niệm về mốt, cái quan niệm được tạo nên bởi sự nhân tạo, thực sự được duy trì nhờ những công trình nghiên cứu của anh, nhưng chắc hẳn người ta cho rằng người mất bộ mặt thì cũng không còn tâm hồn, vì thế họ nhất quyết không cho anh hòa vào với họ. Mọi sức lực của anh lúc này đều dồn vào việc làm thế nào để cất bước đi.

Nếu anh dại dột gọi một người nào trong đám đông, mối liên hệ của anh với những người xung quanh sẽ rã ra ngay tức khắc, như giấy xiôti bị ngấm nướt. Người ta chắc sẽ quây lấy anh như một hàng rào và vặn hỏi không một chút khoan dung về cái mặt nạ của anh, cái mặt nạ lố lăng đến như thế. Sáu lần anh đi từ đầu nọ đến đầu kia phố ga và suốt thời gian ấy anh không ngớt nhận được sự cảnh cáo tương tự. Không, không phải là vì anh nghĩ quá nhiều về chuyện đó. Tuy ở đây người chen chúc đông không thể tưởng được, riêng có xung quanh anh, như tuồng đấy là vùng bị dịch hạch, bao giờ cũng còn một khoảng trống, và không lần nào có ai chạm vai vào anh.

Anh có cảm giác như anh đang ở trong tù. Trong tù bốn bức tiibng cũng dề nặng lên người ta, cả những chấn song sắt nữa - tất cả biến thành tấm gương bóng lộn và ở bất cứ chỗ nào ta cũng thấy hình trong gương của ta. Không thể trốn tránh bản thân mình vào bất cứ lúc nào, đấy là cái khủng khiếp của sự bị giam cầm. Anh cũng trốn kỹ trong cái túi của chính bản thân anh - vùng vẫy thế nào cũng không thoát ra được. Sự nôn nóng biến thành cáu kỉnh, cáu kỉnh biến thành hằn học ảo não. Nhưng bỗng nhiên trong đầu anh nảy ra một ý: nếu anh ghé vào tiệm ăn của cửa hàng bách hóa thì sao nhỉ? Có lẽ vì anh có thời giờ, có lẽ vì anh đã đói. Nhưng ý tưởng đó chứa đựng trong nó một sự thách thức còn lớn lao hơn nữa. Trực giác của kẻ bị dồn vào góc tường cuối cùng mách cho anh biết đâu là chỗ tháo chỉ của cái bao mà anh bị nhét vào đó.

Con người ta trở nên cô đơn, trở nên rời rạc, không có gì tự vệ, thành kẻ cầu xin sướt mướt chủ yếu vào những phút ngủ, lúc giải quyết các nhu cầu tự nhiên, và cả khi mải miết ăn. Tiện thể xin nói, “thực đơn cá nhân” là niềm kiêu hãnh đặc biệt của các tiệm ăn trong các cửa hàng bách hóa.

Anh xuống cầu thang, đến căn phòng giống như phòng tiếp tân. Tiệm ăn đâu như tiếp liền ngay sau đó. Anh toan đến tiệm ăn thì đột nhiên trước mắt anh hiện ra một thông báo cực lớn: “Triển lãm mặt nạ Nô”. Anh lặng đi trong giây lát và bối rối quay trở lại. “Cố nhiên điều đó nhất thiết phải xảy ra - Anh nghĩ - Nhưng nếu ta trốn tránh, người ta sẽ càng chê cười ta hơn”. Mặc dù có thể vào tiệm ăn mà không ghé qua triển lãm, anh vẫn cứ đi thẳng vào căn phòng đó.

Anh hành động như thế có lẽ vì anh đã được khích lệ bởi quyết định vào tiệm ăn. Hay chẳng qua đấy là sự thử sức trước khi tung ra lời thách thức. Người mang mặt nạ xem các mặt nạ Nô, nói gì thì nói, đấy là một cụm từ khác thường, cần thu được đủ quyết tâm ngang với quyết tâm nhảy qua vòng lửa.

Nhưng may thay, người xem không có bao nhiêu, điều đó khiến sự căng thẳng của anh bay biến sạch. Nhờ vậy, bất giác anh cảm thấy thư thái và trong trạng thái như vậy, anh quyết định đi xem một lượt gian triển lãm mặt nạ Nô. Anh chẳng đặt hy vọng gì đặc biệt vào việc đó. Giữa mặt nạ Nô và cái mặt nạ anh cần, tuy cùng mang tên là “mặt nạ”, nhưng lại khác nhau quá xa. Anh cần chiếc mặt nạ có thể tiêu diệt cái trở ngại mang hình thức những con đỉa và khôi phục con đường mòn liên kết anh với những người khác, còn mặt nạ Nô, trái lại, đầy khuynh hướng tiêu diệt mọi liên hệ với cuộc sống. Bằng chứng rõ nhất cho điều đó, tiện thể xin nói, có lẽ là cái không khí mục ruỗng dễ cảm thấy bao trùm trong phòng.

Tất nhiên anh không thể không thừa nhận rằng mặt nạ Nô chứa đụng một vẻ đẹp hoàn mỹ nào đó. Nhưng cái mà chúng ta gọi là cái đẹp có lẽ là sức mạnh của tình cảm chống đối lại sự hủy hoại. Mức độ khó khăn của sự tái hiện là thước đo sự hoàn mỹ của nghệ thuật. Như vậy, nếu xuất phát từ việc không sản xuất hàng loạt được thì chắc chắn sẽ phải thừa nhận tấm kính mỏng như tờ giấy là vật đẹp nhất thế gian. Nhưng dẫu sao, khó hiểu nhất lại là cái nằm đằng sau khuynh hướng chung muốn đi tìm sự hoàn mỹ hiếm có như thế. Lương tri mách bảo ta rằng nhu cầu về mặt nạ phản ánh niềm mong muốn của những người đã không còn bằng lòng với diện mạo của người diễn viên bằng xương bằng thịt, mà muốn thấy một cái gì vượt quá diện mạo đó. Nếu vậy thì cần gì phải cố ý gán cho họ vẻ mặt của kẻ thắt cổ nhỉ? Bất ngờ anh dừng lại bên chiếc mặt nạ phụ nữ. Nó treo trên tấm vách thấp hình nửa vòng tròn nối hai bức tường, - sự xếp đặt như vậy có một ý đồ nhất định. Trên nền vải đen, chiếc mặt nạ đó, như thể đáp lại cái nhìn của anh, có vẻ như quay về phía anh. Và với nụ cười rộng choán hết khuôn mặt, như thể nó chờ đợi anh...

Không, tất nhiên đó là ảo giác. Không phải là mặt nạ vận động, mà là ánh sáng chiếu vào nó. Đằng sau có giấu những ngọn đèn nhỏ xíu, bật tắt theo trình tự nhất dinh, tạo nên hiệu ứng độc đáo. Đúng, cái đó được bố trí ngầm một cách khéo léo. Tuy anh hiểu đó là sự bố trí kín đáo, thế mà anh vẫn cứ sợ hãi. Không mảy may chống cự, anh vĩnh viễn từ bỏ quan điểm quen thuộc và ngây thơ cho rằng mặt nạ Nô không có vẻ biểu cảm...

Chiếc mặt nạ không chỉ là được cân nhắc kỹ lưỡng. Nó khác những mặt nạ khác cả về sự thực hiện xuất sắc.

Nhưng cái khác biệt của nó thật là khó nuốt trôi, tự dưng khiến anh đâm bực. Nhưng khi anh đã đi khắp lượt gian phòng một lần nữa và trở lại với chiếc mặt nạ phụ nữ thì nó đột nhiên hiện ra trước mắt anh như ở tiêu điểm của chiếc thấu kính vô hình và anh giải đáp được điều bí ẩn. Cái mà anh nhìn thấy trước mặt không phải là bộ mặt. Nó chỉ giả làm bộ mặt, chứ thực ra nó là cái sọ bình thường bọc một lớp màng mỏng. Ở những mặt nạ khác, mặt nạ ông già, những đường nét của bộ xương lộ ra rõ hơn, nhưng cái mặt nạ phụ nữ này, thoạt nhìn có vẻ rất tròn trĩnh, nếu nhìn kỹ lại giống sọ người hơn tất cả những cái khác. Những xương nổi rõ - xương sống mũi, gò má, trán, cằm - được tái hiện chính xác đến nỗi ta chợt nghĩ đến tập bản đồ giải phẫu, và sự vận động của bóng tối tiếp theo sau ánh sáng di chuyển biến thành điệu bộ mặt. Màu mờ đục của hồ dán gợi nhớ đến men sứ cũ... Những vết nứt mảnh chằng chịt như mạng lưới bao phủ bề mặt... Màu trắng và sức ấm của những cây gỗ súc nằm trên bờ dưới gió và mưa... Có lẽ những mặt nạ Nô bắt nguồn từ sọ người chăng?

Tuy nhiên, không phải tất cả các mặt nạ nữ đều như thế. Qua nhiều thế kỷ, chúng biến thành những bộ mặt bình thường, chẳng biểu hiện điều gì, giống như quả dưa bở đã gọt vỏ. Có lẽ đấy là vì ý đồ của những người đầu tiên tạo nên mặt nạ Nô bị hiểu sai và mọi chú ý đều tập trung vào chính quá trình tạo mặt nạ, thành thử những xương cơ bản bị bỏ sót và người ta chỉ nhấn mạnh sự thiếu vẻ biểu cảm.

Bất ngờ anh đụng phải một giả thuyết khủng khiếp. Tại sao những người đầu tiên tạo nên mặt nạ Nô lại thử vượt qua giới hạn của vẻ mặt và cuối cùng đi đến cái sọ? Tất nhiên không phải để xóa sạch vẻ mặt. Cả trong những mặt nạ khác cũng có thể thấy sự xa lìa vẻ mặt thường ngày. Nếu đi sâu tìm kiếm sự khác nhau về nguyên tác thì sự khác nhau đó có lẽ là ở chỗ khác với những mặt nạ thường, trong đó sự xa lìa được giải quyết theo hướng dương, còn trong các mặt nạ Nô thì nó đi theo hướng âm. Nếu muốn gán cho mặt nạ vẻ biểu cảm thì có thể đấy là bất cứ vẻ biểu hiện nào, nhưng dù sao nó vẫn cứ là cái bình rỗng, không chứa đựng gì... ảnh trong gương có thể thay hình đổi dạng thế nào cũng được, tùy theo người nào soi gương.

Cố nhiên điều đó không có nghĩa là cần đưa bộ mặt chằng chịt những búi đỉa của anh trở lại cái sọ người. Nhưng phải chăng trong phương pháp tổng hợp để tạo mặt nạ Nô, - phương pháp làm cho bộ mặt trở thành cái bình rỗng, - có chứa đọng nguyên tắc cơ bản thể hiện qua bất cứ bộ mặt nào, bất cứ vẻ biểu cảm nào, bất cứ mặt nạ nào? Không phải bộ mặt do ta tự tạo nên, mà bộ mặt do người khác tạo nên... Không phải vẻ mặt tự ta chọn, mà vẻ mặt do người khác chọn... Phải, có lẽ điều đó đúng... Quái vật là cái được tạo tác nên, như vậy thì cũng có thể gọi con người là một tạo vật... Người sáng tạo, bởi vì đây là nói về lá thư được mệnh danh là vẻ mặt, người sáng tạo không phải là người gửi, mà là người nhận thì đúng hơn.

Phải chăng điều đó giải thích mọi khó khăn của anh trong việc chọn kiểu mặt, mọi lầm lạc bất tận của anh?... Dù có dán bao nhiêu tem lên lá thư không địa chỉ thì đàng nào nó cũng quay trở lại... Khoan, hình như có một lối thoát. Nếu như đưa cho một người nào đó tập anbom về các kiểu mặt đã định và hỏi ý kiến, nhờ người đó chọn thì sao?... Nhưng đưa cho ai, cho ai? Chẳng đã rõ rồi sao? Đưa cho em, cố nhiên rồi!... Ngoài em ra, chẳng ai có thể là người nhận thư anh!

Thoạt đầu anh quyết định một cách khiêm tốn rằng khám phá của anh hoàn toàn không đáng kể, nhưng dần dần những sóng ánh sáng xung quanh anh bắt đầu thay đổi bước sóng, tim anh bừng lên nụ cười, và để nó khỏi bị thổi tắt, anh dùng hai bàn tay che nó, thận trọng rời khỏi căn phòng, như đi xuống sườn dốc.

Đúng, đấy hoàn toàn không phải là phát minh nhỏ, nếu như thực hiện được... Chắc hẳn sẽ xuất hiện vô số vấn đề xét theo quan điểm thể thức... cố nhiên sẽ xuất hiện... Tuy nhiên, bằng con đường như thế, có lẽ sẽ thu xếp được hết. Anh cả quyết đi đến tiệm ăn. Không một chút ngần ngừ, anh xộc vào bầu không khí nóng rực của cái tiệm ăn lớn, bầu không khí khác hẳn căn phòng “triển lãm mặt nạ Nô”, tiệm ăn này, trong bản thực đơn hai trang, bao gồm hết mọi loại khẩu vị, không trừ loại nào. Hành động của anh không phải là do lòng can đảm đặc biệt. Nói cho đúng hơn, hy vọng thoáng hiện làm cho anh trở nên hèn nhát. Với khát vọng thiết lập càng nhanh càng hay mối liên hệ giữa thư và địa chỉ, anh biến thành đứa trẻ bịt tai lại mà chạy qua bóng tối.

Liền đó, trước mặt anh vụt hiện lên một người đàn ông đứng chặn đường. Vẻ thản nhiên trong lúc anh ta thong thả - dường như sẽ không bao giờ dứt ra - ngắm nhìn những món ăn bày trong tủ kính đích thị là đặc tính vốn có của người mà anh đã hết sức bền bỉ tìm kiếm. Thấy rõ tuổi người đàn ông đó là thích hợp và trên mặt anh ta không có sẹo, anh quyết định ngay - người anh chọn sẽ là anh ta.

Người đàn ông rốt cuộc đã quyết định, anh ta mua ở quầy trả tiền một vé xúp mì sợi, còn anh mua vé cà phê và bánh mì có nhân. Với vẻ mặt ngây thơ, mà vẻ mặt quái gì kia chứ, anh làm gì có vẻ mặt, anh lẳng lặng đến ngồi cùng bàn với người đàn ông đối diện với anh ta. Vì cũng còn những chỗ khác không ai ngồi, anh ta bực bội ra mặt nhưng không nói gì. Một cô phục vụ bàn ăn khá trẻ bấm vé của chúng tôi, đem nước đến rồi đi. Anh tháo tấm bịt mặt, cắn điếu thuốc lá giữa hai hàng răng và cảm thấy người kia lúng túng, anh bắt đầu từ xa.

- Xin lỗi, chắc là tôi làm phiền ông...

- Không, không, tuyệt nhiên không.

- Kìa, một đứa bé nhìn tôi chằm chằm đến nỗi quên bẵng cả cái kem mà nó thèm muốn. Chưa biết chừng nó tưởng tôi là bạn ông cũng nên.

- Thế thì chuyển sang ngồi một chỗ nào khác đi!

- Vâng, điều đó có thể được, cố nhiên. Nhưng trước hết tôi muốn hỏi ông điều này, hỏi thẳng, không quanh co... Ông có muốn có mười ngàn yên không? Nếu ông không cần số tiền đó thì tôi sẽ chuyển sang chỗ khác ngay.

Trên mặt người nói chuyện với anh lộ rõ sự quan tâm sống động đến nỗi anh cảm thấy thương anh ta. Không chần chừ, anh bắt đầu chăng lưới.

- Yêu cầu không có gì là nặng nề cho lắm. Chẳng có gì liều lĩnh, không mất nhiều thời giờ, và mười ngàn yên sẽ là của ông. Thế nào? Ông nghe tôi nói chứ, hay tôi chuyển sang ngồi chỗ khác?...

Người đàn ông đưa đầu lưõi liếm những chiếc răng vàng khè, một mí dưới của anh ta máy giật. Theo sự phân loại của Blăng, mặt anh ta hơi đầy đặn, có tâm dời xuống phía dưới. Nói chung đó là kiểu mặt mà anh gạt bỏ, mặt của người tập trung vào thế giới bên trong của mình và đối kháng với thế giới bên ngoài. Nhưng đối với anh, cái quan trọng chỉ là cấu tạo của da, vì thế kiểu mặt không có ý nghĩa căn bản. Trong quan hệ với những người loại này, cần gây sức ép đồng thời chú ý đừng làm tổn thương đến lòng tự ái của họ.

Post scriplum. Tuy ra sức bác bỏ việc coi mặt là chuẩn đo đối với bàn thân mình, anh dễ dàng vận dụng cái chuẩn đó cho những người khác. Thái độ như vậy có quá tùy tiện chăng? Đúng, tùy tiện, nhưng có thái độ như thế đối với bản thân mình có lẽ là sự xa xỉ quá lớn... Những kẻ khốn khổ thường trở thành những người phê phán hằn học nhất.

- Nhưng mà... - Như để tỏ cho hiểu rằng anh và anh ta có thể thỏa thuận với nhau, cho dù anh ta không nhìn vào mặt anh, anh ta ngồi bắt hai tay ra sau lưng ghế, cựa quậy một cách vụng về và cố làm ra vẻ chăm chú nhìn về phía lối ra, chỗ có thang máy lên mái nhà, nơi người ta phân phát bóng bay làm quà cho trẻ em - Này thôi, ta bàn việc đi...

- Ông đã làm tôi yên tâm. Ta nên đến một chỗ nào thì hơn. Ở đây các cô nhân viên phục vụ rất thiếu niềm nở. Nhưng trước hết, tôi muốn giao ước với ông một điều. Tôi không hỏi ông làm nghề gì, ông cũng đừng hỏi tôi.

- Xét cho cùng, liệu có nghề nào đáng phải hỏi về nó không? Thêm nữa, nếu như tôi không biết gì thì sau này sẽ khỏi phải biện bạch trước những người khác.

- Khi chúng ta xong hết mọi việc, tôi muốn ông quên hết mọi chuyện, như thể chúng ta chưa từng gặp nhau.

- Được. Căn cứ vào phần đầu thì cuộc nói chuyện giữa chúng ta không phải là thứ mà người ta muốn nhớ đến...

- Ồ, biết nói thế nào được! Ngay đến lúc này ông vẫn không dám nhìn thẳng vào mặt tôi đấy thôi. Chẳng phải chỉ riêng điều đó cũng đủ chứng tỏ là trí tò mò của ông đang bị kích động dữ dội sao? Ông dang nôn nóng muốn biết ở dưới lớp băng của tôi là cái gì.

- Vớ vẩn.

- Vậy là thế nào? Sợ ư?

- Không hề.

- Thế thì tại sao ông tránh nhìn vào mặt tôi?

- Tại sao à?... Vậy ra tôi phải lần lượt trả lời tất cả các câu hỏi của ông ư? Cái đó cũng nằm trong số mười ngàn yên hay sao?

- Nếu không muốn thì đừng trả lời. Chẳng cần nghe ông nói tôi cũng biết hết mọi câu trả lời của ông rồi. Chẳng qua là tôi định cất đỡ cho ông phần nào cảm giác nặng nề...

- Rốt cuộc thì ông có cho tôi biết tôi phải làm gì không?

Vẻ bực bội, người đàn ông lấy trong túi áo vét tông ra một bao thuốc lá nhàu nát và trề môi dưới ra, vuốt lại bao thuốc cho phẳng phiu. Nhưng liền đó, cái má gầy guộc trên đó nổi hẳn lên những cơ miệng bắt đầu giật dội như bụng con sâu. Anh ta có cái vẻ của một nạn nhân bị truy lùng. Nhưng tại sao? Qua kinh nghiệm, anh biết rằng nếu tiếp xúc với một đứa bé thì do bị kích động bởi trí tưởng tượng phi thường, nó có thể kinh hoàng, nhưng người đối thoại với anh là một người hoàn toàn trưởng thành kia mà. Các bạn đồng nghiệp tránh nhìn anh, đưa mắt đi nơi khác vì đau đớn cảm thấy ưu thế của họ. Chính vì biết điều đó, bằng cái mồi mười ngàn yên, anh muốn cầu lấy sự bình đẳng giả tạo. Chỉ thế thôi...

- Vậy thì ta bắt tay vào việc - Thận trọng, nhưng đồng thời cố ý dùng cách nói gay gắt, bắt đầu thám dò - Thế này này, ông có bằng lòng nhường cho tôi bộ mặt của ông không?...