Đầu tháng Bảy, Teinosuke có hai, ba ngày đi Tokyo. Lo cho Yukiko nên anh dành thời gian ghé nhà Shibuya. Anh không gặp Tatsuo được nhưng xem ra tinh thần cả Tsuruko lẫn Yukiko đều tốt. Dù chỉ nói chuyện riêng với Tsuruko trong lúc Yukiko ở ngoài làm kem, anh không đề cập đến vụ coi mắt. Anh nghĩ nhà chính có khi cũng nghe phong thanh được từ bà Sugano những lý do Yukiko không lọt vào mắt ông kia,nhưng xem ra Tsuruko không muốn nói về vụ coi mắt. Có thể phía Sugano bắt vô âm tín, cũng có thể chị muốn giữ bí mật. Chị chỉ nói rất nhiều về việc sắp tới là ngày giỗ mẹ lần thứ hai mươi hai, cả mấy chị em phải đến Osaka làm đám giỗ, có lẽ Yukiko phấn chấn bất ngờ là vì con bé đang ngóng ngày sớm được quay về Ashiya.
Tsuruko cho biết mọi người đã đẩy ngày tổ chức đám giỗ là 25 tháng Chín lên ngày 24 là Chủ nhật và đặt cỗ bàn ở Thiện Khánh Tự. Vì thế chị và Tatsuo sẽ đi Osaka vào thứ Bảy, 23 tháng Chín. Vấn đề là mấy đứa bé, không biết nên mang đứa nào theo. Sáu đứa thì đông quá. Teruo, thằng lớn nhất thì dĩ nhiên phải đi, ba đứa giữa đang tuổi đến trường thì có khi để ở nhà, còn Masao với Umeko cũng phải đi nữa. Vậy ai sẽ trông ngôi nhà? Nếu Yukiko chịu ở lại Tokyo thì lý tưởng rồi, nhưng giỗ mẹ thì ai lại không cho nó đi. Không còn ai để nhờ vả nữa, đành để cô hầu 0-Hisa phụ trách thôi. Cậu thấy thế có được không? Cũng chỉ có hai, ba ngày. Sẽ có sáu người đi Osaka tất cả, thế thì nên ở đâu? Có lẽ nên phân ra hai nhà. Sáu người thì hơi đông để vào một nhà ở chung. Tsuruko sẽ ở nhờ đằng Ashiya. Thế rồi chị cứ nói lan man, lo xa về đám giỗ hai tháng nữa mới xảy ra.
Chính Sachiko cũng đang thắc mắc đằng nhà chính định liệu đám giỗ thế nào, và đã nghĩ đến việc sớm viết thư gửi lên Tokyo. Vào tháng Mười hai năm Chiêu Hòa thứ 12 (1937), đúng mười hai năm ngày mất của cha, Tatsuo chỉ tổ chức một đám giỗ nhỏ trong một ngôi chùa ở Tokyo cùng phái với Thiên Khánh Tự. Mùa thu năm ngoái nhà chính mới chuyển lên Tokyo, gặp đủ phiền toái với cuộc sống mới, quay về Osaka nào có dễ dàng. Những lá thư trịnh trọng và bát nhang sơn mài để dâng lễ đã được gửi đến gia quyến, biết như thế là không phải phép, nhưng Tatsuo định tổ chức đám giỗ cho bố vợ ở Tokyo, dịp ấy ai tình cờ thành phố thì anh rất vui lòng tiếp, nhưng sửa soạn đi lại cho khách thì khó mà lo được, hy vọng mọi người có thể ghé Thiện Khánh Tự vào ban ngày. Lý do đưa ra là chính đáng và Sachiko cũng cảm thấy Tatsuo,người biết được việc tổ chức ở Osaka xa hoa thế nào ắt hẳn đang sợ tốn tiền. Cha các cô từng đứng ra bảo trợ cho các bộ môn nghệ thuật, thành thử các kép hát, geisha tụ tập trình diện rất đông trong đám giỗ đầu và thứ hai của ông. Đám giỗ thứ hai được tổ chức ở nhà hàng Harihan, có hẳn các tài tử, nhạc công chuyên nghiệp, khiến người ta tưởng nhà Makioka đang ở thời rực rỡ nhất. Đã rút ra bài học, Tatsuo chỉ gửi thư mời tham dự đám giỗ thứ sáu vào năm Chiêu Hòa thứ 6 cho số ít người quen có chọn lọc, nhưng rất nhiều người lại nhớ và tình cờ nghe được tin ngày giỗ của ông cụ, thành ra kế hoạch sửa soạn cỗ chay tại nhà chùa đã phá sản, đành phải đặt tiệc ở nhà hàng Harihan. Mặc dù có những người hãnh diện trước sự hào nhoáng ấy (“Cha ngày ấy ưa thích xa hoa, vì ông mà tốn kém một tí cũng được, coi như báo hiếu”), Tatsuo vẫn phàn nàn rằng phải cân nhắc nên hay không nên vung tay quá trán. Cơ nghiệp nhà Makioka đâu có còn được như xưa, đám giỗ nên làm khiên tốn hơn, anh chắc chắn ông cụ dưới ba thước đất cũng đồng tình như vậy. Cân nhắc đủ bề thì dường như anh có những lý do đặc biệt để không về Osaka vào đám giỗ lần thứ mười hai này. Các bậc cha chú trong họ nghiêm khắc phê bình: thế này là thế nào, đến đám giỗ của cha mẹ mà con rể ở Tokyo không chịu về? Đúng là cánh nhà chính đã quen nếp tằn tiện, nhưng đám giỗ không phải một dịp đặc biệt sao? Tsuruko kẹt giữa hai làn đạn, nên rốt cuộc Tatsuo bèn kiếm cớ là sẽ bù đắp bằng đám giỗ lần thứ mười sáu ở Osaka. Thành thử Sachiko đang thắc mắc anh có ý định làm gì vào đám giỗ thứ hai mươi hai của mẹ mình. Họ hàng chê trách đã đành, nhưng cô mới là người bất mãn nhất nếu đám giỗ lại được tổ chức ở Tokyo.
Tatsuo về việc này chẳng có tình cảm nào đặc biệt vì anh không biết gì về mẹ vợ. Tình cảm của Sachiko với mẹ khác với cha khá nhiều. Cha qua đời vì đột quỵ tháng Mười hai năm Đại Chính thứ 14 ở tuổi năm mươi tư, không phải là sống thọ. Cuộc đời của mẹ thật ngắn ngủi, bà qua đời năm Đại Chính thứ 6 ở tuổi ba mươi sáu. Bản thân giờ Sachiko cũng đang ở tuổi ấy, và nhận ra chị Tsuruko đã già hơn mẹ bấy giờ tận hai tuổi, nhưng chị còn nhớ mẹ đẹp hơn mình và chị cả Tsuruko hôm nay nhiều lắm. Hoàn cảnh lâm bệnh và qua đời của mẹ có liên quan tới việc Sachiko, bấy giờ mười bốn tuổi, thấy mẹ mình tươi tắn, trẻ trung hơn thực tế. Người mắc bệnh phổi thường trở nên xanh xao, hốc hác đến đáng sợ nhưng mẹ Sachiko đến cùng vẫn giữ được nét khả ái kì lạ. Khuôn mặt bà trắng trẻo hơn, không hề có những chỗ trũng sâu, đôi tay, đôi chân bà tuy gầy guộc nhưng làn da vẫn sáng bóng. Bà đổ bệnh một thời gian ngắn sau khi sinh Taeko. Đầu tiên được chuyển ra bờ biển, đến Hamadara và Suma rồi rốt cuộc bà tới sống tại một ngôi nhà nhỏ thuê trên đồi ở Minoo khi rõ ràng không khí ngoài biển chỉ khiến bệnh thêm nghiêm trọng. Những năm cuối cùng, Sachiko chỉ được phép gặp mẹ một, hai lần mỗi tháng, mỗi lần trong thời gian rất ngắn. Sau khi trở về, chị nhận thấy hình ảnh người phụ nữ đau ốm cứ ám ảnh trong đầu mình, hòa vào âm thanh đơn độc của sóng biển hoặc gió qua rặng thông, từ đó chị lý tưởng hóa mẹ, hình ảnh của mẹ trở thành trung tâm những tình cảm của chị. Gia đình đã biết sau khi chuyển tới Minoo, bà sẽ không còn trụ được bao lâu nữa nên những chuyến thăm của Sachiko cũng không còn bị hạn chế như trước. Một buổi sáng có điện thoại gọi tới, Sachiko và mọi người đến bên giường mẹ không lâu thì bà mất. Mưa mùa thu đã kéo dài được vài ngày đang đập vào cửa kính ngoài hiên. Khu vườn nhỏ dốc nhẹ về phía dòng sơn khê, dưới chân dốc, những bông hoa hồ chi bắt đầu rụng còn bị mưa vùi dập tả tơi. Khi nước dâng lên, mọi người xôn xao về một trận lụt, tiếng nước reo trong tai họ còn rõ ràng hơn cả tiếng mưa rơi. Sachiko sẽ run lẩy bẩy như những hòn đá dưới lòng suối cọ xát vào nhau, làm rung lắc nền móng ngôi nhà, cô tự hỏi phải làm gì nếu ngộ nhỡ lũ về thật. Nhưng trước gương mặt yên bình, hoàn toàn thanh thản của mẹ lúc ra đi tựa sương mai, chị dường quên hết sợ hãi, thấy như có điều gì mát lành vừa lướt qua mình, như thể được kéo vào một viễn cảnh tươi đẹp và gột rửa tâm hồn. Chị thấy buồn, nhưng đó là nỗi buồn tách biệt với cá nhân, đi cùng một chút nhẹ nhõm du dương khi nghĩ về một điều gì đẹp đẽ vừa rời bỏ thế gian. Mặc dù chị đã biết mẹ sẽ không sống qua mùa thu, nhưng nếu khuôn mặt mẹ lúc ra đi không đẹp như thế thì nỗi đau thương sẽ càng khó có thể chịu đựng hơn và một ký ức ảm đạm sẽ mãi kéo dài.
Cha của Sachiko từ lâu đã quen thói trác táng nên hai mươi tám tuổi mới lấy vợ, thời đó như vậy là khá muộn, người vợ kém ông đến chín tuổi. Theo lời các bậc cao niên trong họ, hai người thuận vợ thuận chồng đến mức có thời gian cho chị ngừng tới chốn cô đầu. Hai vợ chồng hoàn toàn trái ngược, người chồng thích náo nhiệt xa hoa, người vợ xuất thân từ một gia đình thương phú ở Kyoto, dung mạo, đi đứng, cử chỉ đều hợp với tiêu chuẩn người đẹp kinh kỳ. Dù trái ngược nhau là vậy, nhưng ai cũng nhìn họ như một đôi đáng ghen tị. Nhưng Sachiko không có ký ức về thời xa xưa ấy. Thay vào đó, chị chỉ nhớ là cha lúc nào cũng ở ngoài theo đuổi thú ăn chơi, còn mẹ, người vợ ngoan hiền cam chịu của gã thị dân, một tay lo liệu việc nhà mà không lộ ra chút oán thán nào. Từ khi vợ ốm, đam mê trụy lạc gần đến mức suy đồi của ông lại càng biểu hiện lộ liễu, nhưng Sachiko biết, cha mình chuộng nhất là vẻ đẹp Kyoto. Ông thường chọn Kyoto hơn là Osaka để ăn chơi, và thỉnh thoảng ông đưa Sachiko đi cùng mình đến một quán cô đầu ở Kyoto. Chị thích Yukiko hơn cả Taeko. Hẳn Sachiko có nhiều lý do, nhưng một trong số ấy là trong bốn chị em, Yukiko giống mẹ nhất. Tsuruko cũng giống mẹ, trong khi Sachiko và Taeko giống cha. Mặc dù khuôn mặt của Tsuruko gợi nhớ đến những giai nhân đất Kyoto nhưng dáng người chị lại cao lớn, thiếu hẳn nét mong manh diễm lệ của mẹ. Là người đàn bà thời đại Minh Trị, mẹ cao chưa đầy mét sáu, chân tay nhỏ nhắn. Những ngón tay yểu điệu gợi nhớ đến bàn tay thu nhỏ tinh tế của búp bê. Taeko thấp nhất trong bốn chị em mà vẫn còn cao hơn mẹ, Yukiko cao hơn Taeko một tấc, tức là cao hơn hẳn mẹ, nhưng lại kế thừa nhiều nét đẹp của mẹ hơn các chị em khác. Cô còn có một mùi hương tự nhiên gợi nhớ đến mẹ mình.
Sachiko chỉ mới nghe về đám giỗ thông qua chồng. Tsuruko hay Yukiko chưa trực tiếp lên tiếng mãi đến khi có lời mời chính thức vào trung tuần tháng Chín. Sachiko lấy làm lạ khi đọc lời mời, rằng nhà chính định đẩy luôn cả đám giỗ lần thứ mười sáu của cha còn cách đó hai năm để làm gộp vào lần này luôn. Teinosuke cũng rất ngạc nhiên - đằng Tokyo có nhắc gì đến đám giỗ của cha đâu. Dù cho Tsuruko đang trù tính gì đi nữa, thì có vẻ rõ ràng Tatsuo đã ấn định từ đầu là gộp hai đám giỗ vào làm một lần. Dời ngày làm đám giỗ cha mẹ không phải việc bất thường. Nhưng Tatsuo từng bị phê bình và tổ chức những đám giỗ trước còn sơ suất, anh đã hứa sẽ cải thiện trong đám giỗ lần thứ mười sáu. Nếu lý luận rằng thời thế đã đổi thay, khoe mẽ xa hoa trong thời buổi nước nhà khủng hoảng thật khó coi thì ai mà bắt bẻ, nhưng nếu Tatsuo có lo đến điều này thì anh ta cũng nên hỏi ý kiến mấy người bà con nhiều chuyện chứ? Cứ đợi đến sát nút mới đùng một cái tuyên bố quyết định như thế có hơi bất lịch sự không? Lời mời chỉ đơn giản là gia đình chúng tôi rất vinh dự nếu ông bà có thể hiện diện ở chùa Thiện Khánh Tự, quận Shimodera, Osaka lúc 10 giờ sáng ngày 24 tháng Chín để tưởng niệm mười sáu năm ngày mất của cụ ông Makioka và hai mươi hai năm ngày mất của cụ bà Makioka. Mãi đến mấy hôm sau, Sachiko mới được Tsuruko cho biết chi tiết qua điện thoại: Lúc Teinosuke ở Tokyo thì anh chị chưa có kế hoạch như thế, nhưng anh Tatsuo đề nghị là năm nay mình cũng làm giỗ cha luôn vì giỗ chạp linh đình bất chấp thì không phù hợp với chủ trương Tổng động viên Tinh thần Quốc dân, nhưng dù là thế thì anh chị cũng mới chỉ thay đổi kế hoạch sau khi bắt đầu gửi thư mời thôi. Tatsuo đã quyết là ở Châu Âu đang chiến tranh, không ai nói trước được Nhật còn có thể đứng ngoài cuộc được bao lâu nữa, với lại sự kiện Lư Câu Kiều hiện đã ba năm rồi, cũng có dấu hiệu leo thang thành một phần của Thế chiến, thì phải dè sẻn, thắt lưng buộc bụng hơn nữa, vì khách chỉ có lèo tèo mấy người nên chẳng nghĩ đến việc in thiệp mời mà chỉ viết tay, anh chị đã nhờ mấy người văn thư ở nhà băng viết thiệp; chẳng có thời gian để hỏi ý ai, nhưng chị không nghĩ lần này bà con lại trách mình đâu, và chị cũng hoàn toàn đồng tình với anh nhà. Sau khi kết thúc những lời xin lỗi, giải thích dài dòng, chị tiếp tục trình bày kế hoạch của mình. Chị và Yukiko cùng hai cháu Masao, Umeko sẽ lên tàu tốc hành Chim Én ngày 22. Mọi người hy vọng có thể ở cùng Sachiko. Tatsuo và Teruo sẽ đi tàu đêm ngày thứ Bảy rồi về vào tối Chủ nhật, thế là không phải phiền đến ai. Phần chị, thì từ lần cuối ở Osaka đến nay đã hai năm. Vì lần này đã để nhà cửa cho O-hisa một tay lo liệu và không biết lúc nào mới có dịp đi nữa nên chị muốn ở lại đến bốn, năm ngày Cơ, ngặt nỗi muộn lắm ngày 26 là phải về rồi. Sachiko hỏi, thế đồ ăn thì sao? Ừ, ăn uống thì đã thuê một phòng trong khuôn viên chùa, sẽ gọi nhà hàng mang đồ bữa trưa tới. Chị đã gọi điện chỉ dẫn cậu Shokichi, con trai người trông coi ngôi nhà ở Osaka ấy. Chắc không có rắc rối nào phát sinh đâu, nhưng để chắc ăn thì Sachiko Có thể kiểm tra lại với nhà chùa và nhà hàng được không? Áng chừng có ba mươi lăm khách, nên chị đã đặt bữa trưa và rượu cho bốn mươi người. Có thể nhờ vợ và con gái thầy chùa 23 đi hâm rượu. Nhưng người trong nhà phải tự phục vụ, nên chị hy vọng Sachiko sẵn lòng. Tsuruko hiếm khi gọi điện nhưng đã gọi là gọi hai, ba cuộc liền 24 . Chị cứ nhớ ra việc này, việc nọ cần phải nói thêm. Cả Yukiko và Taeko sẽ có mặt trong đám giỗ. Để thiên hạ thấy hai đứa nó vẫn chưa chồng, thật ê chề quá. À, chị nên mua quà gì cho nhà mình nhỉ? Rốt cuộc Sachiko phải nói: “Thôi để ngày kia chị em mình gặp nhau nha.”
