Hiện nay, từ trên các diễn đàn và các cơ quan ngôn luận có uy tín nhất, có một sự kiện đang được bàn tán xôn xao: trong văn học-nghệ thuật Xô Viết đang dâng cao một làn sóng mới.

Tiếng vang động của làn sóng ấy không thể không dội thẳng đến bất kỳ ai đang chăm chú lắng nghe, đang dõi mắt ngắm nhìn vào đại dương mênh mông của sách vở này.

Trên đầu ngọn sóng ấy, ngày một dường hằng nảy sinh những hiện tượng được rộng rãi dư luận công chúng đồng cảm. Sự kiện đó, dĩ nhiên rất đáng mừng và đã được đánh giá xứng đáng trong Báo cáo tổng kết của Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô: "Thành quả của các nhà sáng tạo trong việc khắc họa những hình tượng rực rỡ về con người Xô Viết hiện nay là điều không ai có thể chối cãi được. Những thành quả đó đang làm xúc động nhiều người, gây nên nhiều cuộc tranh luận sôi nổi, bắt buộc chúng ta phải suy nghĩ sâu sắc hơn về hiện tại và tương lai.

Những lời phát biểu đó hoàn toàn có thể dùng để nói về thiên tiểu thuyết này của CHINGHIZ AITMATOV.

Cần phải có bao nhiêu thời gian để tạo nên được một cuốn tiểu thuyết như GA XÉP BÃO TUYẾT[23]? Nếu tin vào ngày tháng đề ở cuối sách thì chỉ vừa bốn tháng. Điều đó vừa đúng lại vừa không. Chính xác hơn, có lẽ phải nói rằng: bốn tháng và toàn bộ cuộc đời của CHINGHIZ AITMATOV trước đây. Cuộc đời của một con người, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội. Mặc dù ở đấy ta không phát hiện được một chi tiết thực nào trong cuộc đời ông, một dòng bộc bạch trữ tình trực tiếp nào của nhà văn.

Quyển sách mới này là nơi nhà văn gửi gắm toàn bộ tiểu sử, tâm hồn mình - từ những ngày thơ ấu, khi mới va chạm lần đầu với cái thiện cái ác, cho đến những phút giây câm lặng nặng nề và những lúc tâm trí chợt bừng sáng, khi đối diện với những vấn đề "đáng nguyền rủa" của tồn tại trên cõi đời ở độ tuổi chín chắn, trưởng thành.

Là một nghệ sĩ từng thu hút được đông đảo công chúng trên khắp hành tinh, nhưng trước đây ngòi bút của ông chưa bao giờ đã vẽ nên một cách bao quát đến thế toàn bộ sự sống của con người và tồn tại của thế giới, trải dài trọng mạch truyện từ những chốn sâu thẳm trong tấm hồn của một công nhân đường sắt bình thường, làm việc tại một ga xép heo hút giữa thảo nguyên, cho đến tận những khoảng không xa xăm của vũ trụ.

Trước mắt chúng ta là kết quả sáng tạo của một tài năng biết ghi nhớ một cách sâu sắc những chặng đường lịch sử đã qua, biết cảm nhận bằng một con tim nhạy cảm lạ thường những nhịp đập sống động của thời đại cực kỳ phức tạp và đầy mâu thuẫn hiện thời, biết thể hiện tương lai một cách ngoan cường và dũng cảm đáng kinh ngạc.

Là kết quả sáng tạo của một ngòi bút văn xuôi bậc thầy, biết lắng nghe tiếng nói của tổ tiên vang vọng trong những xúc cảm về cái đẹp, trong những quan niệm về ý nghĩa của cuộc đời, cũng như thực chất của con người, tiếng bước chân của lịch sử, trong những trang sử thì không bao giờ mai một, trong những truyền thuyết và những điệu dân ca mộc mạc.

Là kết quả sáng tạo của một nghệ sĩ luôn say sưa nuôi dưỡng tâm hồn mình bằng cái vốn kinh nghiệm quý báu của nền văn hóa Nga và thế giới, khao khát được vươn lên "ngang tầm thời đại" về phương diện thế giới quan sáng tạo.

Tuy trung thành với cảm hứng nhân đạo trong mọi tác phẩm, tuy luôn sử dụng một bút pháp dễ nhận diện nhất, AITMATOV vẫn luôn cố tránh tự lặp lại mình. Chính vì lẽ đó mà mọi ý định của các nhà phê bình muốn vẽ lên một chân dung "hoàn chỉnh" về ông, nhưng lại không đếm xỉa gì đến chiều hướng tìm tòi sáng tạo của ông, đều không khỏi gặp nhiều lúng túng.

Trước đây, khi vừa công bố "Truyện núi đồi và thảo nguyên", người ta xếp ngay ông vào diện các nhà văn lãng mạn. Ngay sau đó, bất thần, ông cất lên lời "Vĩnh biệt, Gun-xa-rư!" và, nghiễm nhiên bước sang phía các "Nhà hiện thực nghiêm khắc". Rồi, giữa lúc người ta coi ông là nghệ sĩ của bản làng quê hương, chẳng mấy khi cùng nhân vật của mình rời khỏi những thung lũng xanh tươi và những rặng núi cao tuyết phủ xứ Kirgizia chôn nhau cắt rốn, bất thần, AITMATOV lại thông báo với toàn thế giới tấn bi kịch của một nhóm dân chài người Nivkh, rời vịnh Chó hoang ra đi, rồi lạc thuyền giữa những dải sương mù dày đặc của Bắc cực, mãi không tìm thấy đường về. Và giờ đây, trong tác phẩm này, nhà văn lại đưa ra đến với đất nước của những người Kazak anh em.

Trước đây, ta cảm thấy ngòi bút AITMATOV đầy mới lạ, vì các trang viết nghiêm khắc, từ tốn, đậm đà chất hiện thực, cố lẩn tránh những gì có vẻ giật gân, khá gần gũi với các truyền thuyết và huyền thoại; thì giờ đây, cả chủ đề viễn tưởng cũng đã mạnh dạn bước vào thế giới nghệ thuật của ông. Nếu sự kiện đó có làm chúng ta hơi sửng sốt, thì việc xuất hiện những tiểu luận ngắn - khiêm nhường về kích thước, nhưng mang tính khái quát rộng lớn, bình luận về những cuốn truyện vừa in ra - trước ngày cuốn tiểu thuyết đầu tay này ra mắt ít lâu - hiển nhiên là hợp qui luật, vì tuy hơi muộn màng, tác giả thấy cũng đã đến lúc phải tiến hành tổng kết những bước đường đã qua của chính mình.

Tiểu thuyết GA XÉP BÃO TUYẾT không dày lắm về số trang. Nhưng về nghệ thuật, đây là một tác phẩm chứa đựng một nội dung phong phú lạ thường: nó tổng hợp một cách thật hữu cơ - theo chiều hướng cách tân - những động cơ sáng tác chủ đạo của tác giả và nhiều cố gắng tìm tòi, sáng tạo, về phong cách và nội dung tư tưởng của văn xuôi hiện đại.

"Tháo rời" thiên tiểu luận đầu tiên này của AITMATOV ra thành từng tuyến chủ đề, từng mạch cốt truyện để phê bình, chắc chắn sẽ đơn giản hơn là bao quát thật toàn vẹn tác phẩm, nhằm truyền đạt lại dưới dạng khái quát nhất những thẩm định chung về diện mạo của tác phẩm, về cảm hứng chủ đạo và thực chất các vấn đề nêu lên trong đó. Hệ thống hình tượng của tác phẩm, do tính đa nghĩa của nó, đã tỏ ra hết sức "bất kham", vì các tầng bút pháp - thể loại đa dạng cứ đan quyện vào nhau rất sâu, khiến ý tưởng này hòa nhập vào ý tưởng khác, làm sáng chói lên một ý tưởng mới. Nhưng trong khi đó, ranh giới về thi pháp của tác phẩm lại phân định rất rạch ròi - đề tài về mối liên hệ giữa các thời đại, về việc phải ghi lòng tạc dạ những gì tốt đẹp của quá khứ, về sự kế thừa vốn kinh nghiệm tinh thần - đạo đức và thẩm mỹ của các thế hệ trước, mà thiếu những "chất men" ấy, nhân cách con người sẽ lập tức suy đồi và héo hắt đi. Và, họa là nặng tai mới không nghe thấy tiếng chuông cảnh tỉnh thống thiết của tác giả ngân vang trên từng trang viết của thiên tiểu thuyết: hãy giữ gìn lấy hòa bình trên hành tinh, đừng để cho những lực lượng bạo ngược mặc sức tung hoành, hãy đem những thành quả sáng tạo của thiên tài con người, những thành tựu cực kỳ vĩ đại của cách mạng khoa học - kỹ thuật ra phục vụ cho quyền lợi của nhân loại.

AITMATOV bao giờ cũng tỏ ra rất mực thủy chung với lý tưởng dân chủ trong cách chọn lựa nhân vật chính. Thường thường, bao giờ ông cũng dẫn dắt chúng ta cùng các nhân vật chính tách xa những con "đường cái quan" trong lịch sử. Cả lần này nữa, cũng vậy; Các nhân vật trung tâm ở đây đều sống quanh quẩn tại xóm nhỏ Boranly-Bão Tuyết với dăm nóc nhà, nép mình bên một tuyến đường sắt lớn, vắt ngang qua những dải thảo nguyên hoàng thổ Sarozek bất tận. Tại đây, chỉ có tiếng bánh xe của những đoàn tầu chạy từ đầu này sang đầu kia cường quốc bao la của chúng ta mới ngày ngày nhắc nhở người dân trong xóm về cuộc sống căng thẳng của đất nước. Nhưng, Bóranly tuy là một hòn đảo nhỏ giữa thảo nguyên, lại là một hòn đảo ấm áp tình người, là nơi hễ nghe có tiếng kêu cứu đầu tiên, dân trong xóm đã hối hả đến giúp đỡ ngay, nơi mà niềm vui của hàng xóm láng giềng cũng là niềm vui của chính anh, nơi mà việc chăm nom con cái kẻ khác cũng y như con đẻ của mình. Chẳng phải ngẫu nhiên mà mỗi lần đặt chân đến đây, nhà bác học địa chất có tâm hồn phóng khoáng AFANASIJ IVANOVICH ELIZAROV, người rất am hiểu lịch sử vùng đất Sarozek, người mà Edigej-Bão Tuyết - nhân vật chính của tiểu thuyết này - rất mực trân trọng và hãnh diện được cùng kết bạn, đều cảm thấy ấm cúng như được sống giữa gia đình mình. ELIZAROV cũng cảm thấy sung sướng vì được kết bạn cùng ông già KAZANGAP, người cao tuổi nhất vùng, người luôn bảo tồn những truyền thuyết lâu đời của miền Sarozek, mà cái chết của chính cụ đã khơi mào cho hành động của thiên tiểu thuyết, trong đó đã hòa nhập chặt chẽ quá khứ và hiện tại, những biến cố trước mắt và những hồi ức mới trỗi dậy trong tâm tư EDIGEJ, khiến bác đã quyết định phải thực hiện bằng được bất cứ giá nào ý nguyện cuối cùng của người vừa khuất - mai táng ông cụ tại nghĩa trang cổ của quê mình: ANA-BEJIT.

Trước mắt bạn đọc còn diễu qua nhiều nhân vật khác nữa, nhưng nếu như mọi khoảng cách trên miền thảo nguyên Sarozek bao la kia đều được đo bằng cự ly giữa chúng với đường tàu thì, mọi biến cố diễn ra với các nhân vật trong tiểu thuyết này đều được xoay quanh một cái trục khác - tính cách và số phận của EDIGEJ. Mọi việc xảy ra ở đây đều bị khúc xạ qua lăng kính ý thức con người, xưa kia vốn là dân chài vùng Aral, sau đó từng lăn lộn ngoài mặt trận trong những năm "Chiến tranh giữ nước", tất cả đều được tô đậm bởi những cảm xúc, tâm tư của con người đó, đều được đánh giá theo mẫu tâm hồn luôn coi trọng nhân phẩm và giàu lòng vị tha của con người đó.

Nói đến EDIGEJ không thể không nhắc tới con KARANAR - chú lạc đà hai bướu lực lưỡng và nhanh nhẹn - danh tiếng lẫy lừng khắp gần xa, vốn biết đáp lại tiếng gọi của bản năng trời phú một cách cuồng nhiệt, nhưng cũng gây nên nhiều chuyện lôi thôi, đến nỗi có lần vì chú ta đem cái "nghệ thuật" đó ra thi thố mà cả làng đã phải nhốn nháo lên vì sợ hãi. KARANAR hoàn toàn có quyền được đặt ngang hàng với các "nhân vật" khác trong tiểu thuyết, bởi lẽ chú cũng đã từng gắn bó với EDIGEJ trong nhiều sự kiện và bao nỗi rủi ro, mất mát và cũng đã hiện lên một cách sắc nét, với toàn bộ cái "tính cách riêng" của nó trong ý thức chúng ta. Thậm chí trong các nỗi đau không lối thoát và tình cảm trong trắng "chẳng phải phép" của EDIGEJ đối với người thiếu phụ góa bụa ZARIPA cũng được soi sáng với toàn bộ bề sâu của nó, bởi chính sự có mặt của nhân vật KARANAR bất kham này.

Dưới mắt những kẻ chuyên đi tìm cuộc sống phẳng lặng, thì EDIGEJ và người bạn già của bác - cụ KAZANGAP - quả là những kẻ kỳ quặc, đáng nực cười. Cái gì có thể giữ chân hai con người này suốt hàng chục năm ròng trên mảnh đá khô cằn đó? Cái gì đã bắt cả hai tự nguyện chịu đựng những nỗi khổ sở về thể xác và thường xuyên phải làm những,công việc vượt quá sức người? "Để sống được ở các ga thuộc miền Sarozek, phải có tinh thần, nếu không sẽ gục ngã". Chính cảm giác về sự vững lòng đó đã được nuôi dưỡng lòng tự trọng của cụ KAZANGAP và của EDIGEJ, giúp hai người đủ sực thực hiện cái điều chẳng phải ai cũng làm nổi, mà nếu thiếu nó, tuyến đường sắt huyết mạch kia của đất nước sẽ không hoạt động thông suốt được, làm nảy sinh nơi họ cảm giác là mình hữu ích và cần thiết cho mọi người. Sở dĩ có những người tinh thần vững vàng và kiên định - những nhân vật chính của chúng ta thuộc trong số đó - chính vì họ biết tự nuôi dưỡng mình như bằng sữa mẹ, tình cảm về nghĩa vụ. Và, đất nước Xô Viết chúng ta sở dĩ đã và đang đứng vững cũng chính là nhờ những con người ấy, những người biết nghĩ về cái chung như chính cái riêng của mình, nghĩ về người khác như chính bản thân mình.

EDIGEJ được nhà văn trân trọng vì ông là "người có tâm hồn cần mẫn", thường tự đặt ra cho mình những vấn đề phức tạp về cuộc sống và xả thân đi tìm lời giải đáp cho những câu hỏi đó. Tình cảm luôn rộng mở để đón lấy chất thơ và vẻ đẹp của cuộc đời, tâm hồn rất đỗi gần gũi với thiên nhiên, EDIGEJ chẳng những có đủ sức cảm thông với hết thảy những gì rung động sự sống, mà còn biết đấu tranh khi lẽ phải bị chà đạp. Tất cả những nhân tố đó đã tạo cho nhà văn để đặt EDIGEJ - một công nhân bình thường - vào những mối quan hệ cực kỳ đa dạng với thế giới bao la của cuộc sống, để xuất phát từ cái riêng tư, cái cá biệt, đến với cái chung, cái phổ biến, cho phép nhà văn cùng chúng ta dõi nhìn vào cái "giếng sâu thăm thẳm của lịch sử".

Cũng như ở các sáng tác trước đây, lần này AITMATOV không những không né tránh những "chỗ đau" của quá khứ vừa qua, mà chắc hẳn còn cảm nhận chúng sâu sắc hơn, đặt chúng bên nhau để ngắm nhìn thật thấu đáo, cố tìm cho ra cái nguồn gốc tâm lý - xã hội chung của chúng. Ông còn đòi hỏi các nhân vật - EDIGEJ, ELIZAROV - phải ngẫm nghĩ thật bền bỉ về cội rễ của những cái phi đạo lý trong tâm địa con người, về bản chất của sự đê tiện, sự nhẫn tâm, vốn khó lòng nắm bắt trong những biểu hiện cụ thể của chúng, khi con người đã trở nên suy đốn. Hai nhân vật đó vẫn chưa tìm thấy lời giải đáp thật thỏa đáng, chưa vạch mặt chỉ trán được thực chất của chúng. Nhưng biết làm sao khác được, khi những câu hỏi đó lại là những vấn đề "muôn thuở".

Tuy chỉ thoáng qua, nhưng thiên tiểu thuyết này cũng đã nhắc lại với chúng ta những bước đi "quá đà" trong thời kỳ thanh toán giai cấp ku-lắc mà nạn nhân không phải chỉ riêng người cha của cụ KAZANGAP đã gục chết trên đường đi đày, mà chính cả bản thân cụ, vốn bị "hành hạ" quá quắt nên đã phải mãi mãi bỏ làng ra đi, để tránh những đòn trừng phạt khốc liệt của những "kẻ đi quá đà" ấy. Trước mắt chúng ta cũng hiện lên cả những hành động lộng hành - nghiệt ngã của những "lò xo ý thúc thời hậu chiến" đã cướp mất tuổi hoa niên của người cựu giáo viên ABUTALIP KUTTYBAEV, đã từng phải chịu cảnh sống, theo lời nhà văn, "lạc loài" ngay giữa chính đồng bào mình.

Quá khứ cửa ABUTALIP - những ngày lăn lộn ngoài mặt trận, rồi những ngày trốn chạy khỏi trại tập trung của bọn phát xít Đức, và những năm chiến đấu trong hàng ngũ các chiến sĩ du kích Nam Tư, tiếp đến là những phần thưởng vì công lao mà anh đã đóng góp khi chỉ huy họ, và cả những vết thương trên người - toàn bộ cái quá khứ đó như một khối nam châm, đã hút về phía mình lòng căm ghét và sự nhẫn tâm của người đời, xúi họ giương móng vuốt độc ác ra chộp lấy người giáo viên, ngay cả lúc anh đã trốn chạy về tận xóm nhỏ Boranly "bị Thượng đế bỏ quên" này.

Tấn bi kịch của ABUTALIP, những nỗi thống khổ của gia đình anh là một sợi dây đàn căng quá cỡ. Câu chuyện về đời anh được tác giả xây dựng rất công phu, sao cho âm thanh của nó cứ ngân vang mãi, tạo ra những hòa âm có hình khối hết sức sắc nét. Nỗi bất hạnh của ABUTALIP, vì "bị cắt lìa ra, phải xa cái mà anh ta thân thiết nhất, bố một nơi con một nẻo", đã gây nên sự xúc động sâu xa không chỉ đối với những người thân thiết của chính anh. Trong tiểu thuyết đã có không ít những bằng chứng cho thấy nỗi xúc động đó, "nó cứ hú dài đến đau nhói trong tai anh". Hơn nữa, đâu phải chỉ có thế! cả vợ bác - bà UKUBALA, cũng đã bị làm tình làm tội, vì không thể dửng dưng với nỗi bất hạnh của kẻ khác. Bà đã hốt hoảng khi bắt gặp những cặp mắt của hai đứa bé nhà ABUTALIP khi nhìn những đoàn tầu ra đi và nghẹn ngào kêu lên: "Bố! Bố ơi! Bố đâu ạ!". Nỗi tuyệt vọng của đứa bé bị điêu đứng, những giọt lệ côi cút của nó - ai cầm lòng cho đặng? Ở đây, AITMATOV đã sử dụng một cách triệt để các phương tiện tác động có lẽ là lành mạnh nhất và dồn dập nhất để khơi dậy trong ta lòng công phẫn đối với những bất công giáng xuống đầu ABUTALIP, người rất mực yêu thương hai đứa con dại và chỉ quan tâm đến tương lai lũ trẻ sao cho xứng đáng với danh hiệu con người.

"Mọi thứ ở đời đều phải trả giá" - câu nói ấy của KAZANGAP, theo tôi, là một tiền đề quan trọng của tác giả, nó cắt nghĩa rõ tại sao thiên tiểu thuyết này không những là một bài ca dũng cảm, ngợi ca những con người lao động cần mẫn, tận tụy và sức mạnh tinh thần của họ, mà còn là một "bản quyết toán", tính sổ với hết thảy những gì làm què quặt và ô nhục nhân cách, hãm hại bản chất tiềm ẩn của nhân cách. Phần đầu "bản quyết toán" đó là thiên truyền thuyết tuyệt vời về bộ tộc du mục Choang Choang cổ xưa, đã hủy hoại tinh thần của những kẻ bị chúng bắt làm tù binh, biến họ thành những nô lệ "mankur", quên mất chẳng những dòng họ mà ngay cả bản thân tên tuổi của mình. Từ "mankur" ấy, nay mai chắc hẳn sẽ đi vào lời ăn tiếng nói thông thường hằng ngày, vì tính hình tượng và sức biểu đạt hàm súc của nó, để chỉ những kẻ đã mất hết tính người, mất hết nhân phẩm và vong bản. Trên cửa miệng các nhân vật chính, từ ấy đã bắt đầu mang sắc thái của một danh từ chung - "Mày là đồ mankur! Một gã mankur chính cống!" - EDIGEJ đã tự nhủ thầm như thế sau cuộc chuyện trò với SHABITZHAN - một gã bắng nhắng, đầu óc rỗng tuếch, hoàn toàn dửng dưng với những ký ức về người cha đẻ của chính hắn là KAZANGAP, - mặc dù ông đã từng chăm lo cho chính hắn đủ mọi đường, - hoàn toàn dửng dưng với lịch sử tổ tiên, với những giá trị tinh thần của cha ông xưa.

Tiểu thuyết đã đặt ra bao vấn đề, bao câu hỏi... Những vấn đề, những câu hỏi ấy như rình rập ta sau từng khúc ngoặt của cốt truyện, sau mỗi lần xuất hiện những nhân vật mới, những hình ảnh mới, thôi thúc chúng ta suy nghĩ, khơi dậy trong tâm hồn ta những nỗi lo âu, ngay cả khi ai đó trong chúng ta vẫn chưa hoàn toàn đồng tình với tác giả. Nhân thể tôi cũng muốn nói thêm rằng: thái độ của công chúng đối với GA XÉP BÃO TUYẾT, mà sự ra đời của nó đã trở thành một biến cố trong đời sống văn học chúng ta, chắc chắn sẽ phức tạp hơn, mâu thuẫn hơn so với mức độ mà ta hình dung, nếu chỉ dựa đơn thuần trên những nhận định đã xuất hiện trên báo chí. Đây cũng là điều tự nhiên thôi, khi trước mặt ta là một tác phẩm đầy tài năng, đề cập đến những vấn đề do chính hiện thực sống động của cuộc sống xã hội, những khát vọng cháy bỏng của ngày hôm nay, chứ không phải do những suy tư của nhà văn giữa bốn bức tường, gọi nhắc. Hơn nữa, ai cũng biết rằng bản thân những quan niệm về nhiệm vụ của văn học, về phương thúc mà văn học dùng: để thực hiện vai trò xã hội - giáo dục của nó ở các loại độc giả khác nhau, không phải bao giờ cũng hoàn toàn như nhau.

Có thời, AITMATOV đã cương quyết đoạn tuyệt (trong bài "Khát vọng tìm tòi") với cái "lý thuyết" chủ trương rằng "chân lý trong nghệ thuật là phơi bày những thiếu sót và khó khăn, những mặt tối của cuộc sống chúng ta", cả giờ đây nữa, nhà văn vẫn thủy chung với chức năng của nghệ thuật là khẳng định cuộc sống. Nhưng càng trưởng thành, ông càng suy nghĩ sâu hơn, nhiều mặt hơn, tính đến đầy đủ hơn vốn kinh nghiệm nghệ thuật muôn hình muôn vẻ của thế giới, về bản chất và ngọn nguồn sức mạnh của nghệ thuật. Chẳng phải ngẫu nhiên mà ông đã từng nhiều lần nói đến sự cần thiết của văn học là phải "phát huy một cách có ý thức trong bản thân nó cách tri giác cuộc sống theo kiểu chính kịch", phải tạo nên những tác phẩm có khả năng "thôi thúc con người suy tư sâu sắc, bắt con người phải xúc động tận đáy lòng". Trọng tâm của sáng tác phải chuyển từ việc khắc họa chất liệu cuộc sống theo lối định tính và định lượng ("mặt tối - mặt sáng", "tỷ lệ" ngoại tại giữa hai mặt đó trong câu chuyện được kể ra) sang việc nhận thức và soi sáng cái chất liệu ấy một cách thật thẩm mỹ - bằng tính năng động sáng tạo của nghệ sĩ, bằng những phẩm chất của lý tưởng, đạo đức của anh ta. Theo AITMATOV, khi đánh giá khuynh hướng tư tưởng, âm hưởng xã hội của tác phẩm, nhất thiết phải tính đến nhân tố độc giả, liệu có đủ sức - nhờ nguồn sức mạnh tình cảm và tư tưởng mà tác phẩm đã khơi dậy trong họ - để dựng lên những "chiến lũy" nhằm bảo vệ cho chân lý hay không, ngay cả khi chân lý đang tạm thời thất bại trong cách miêu tả hiện thực của tác phẩm đang xét.

Có đạt được hiệu quả tương tự hay không trong trường hợp cụ thể này, khác - đó là vấn đề được đặt ra cho cả nhà văn, lẫn nhà phê bình phân tích tác phẩm của anh ta. Vì tác phẩm văn học và nghệ thuật càng lớn, càng rực rỡ thì vai trò của nó trong cuộc đấu tranh tư tưởng cực kỳ khốc liệt vì khối óc và con tim của loài người càng to tát và càng quan trọng đối với nhà văn Xô Viết - như AITMATOV đã từng viết - khi anh ta xông thẳng vào chiến lũy kẻ thù tư tưởng của chúng ta "với ngọn cờ lẽ phải và niềm tin" phất cao trên tay.

Trong tiểu thuyết GA XÉP BÃO TUYẾT - điều đó đã được chính tác giả báo trước - nhà văn có nêu ra những "luật chơi" của riêng nó, những luật lệ mà chắc hẳn không phải bạn đọc nào cũng dễ dàng thấu hiểu và chấp nhận hoàn toàn. Vì thế, tôi nghĩ sẽ không thừa, nếu đưa ra một vài kiến giải về điểm này.

Trong những lời phát biểu của ông, AITMATOV thường viện dẫn một tư tưởng của LEONID, rất được ông yêu thích: đi vào vũ trụ nhân loại sẽ có nhiều cơ hội để tự ngắm nhìn mình. Nhà văn còn nói thẳng ra rằng về phương diện đạo đức, loài người vẫn chưa đạt đến độ chín cần thiết, ngang với tầm hoàn thiện của khối óc và đôi tay, vẫn tỏ ra bất lực trước sự lộng hành của bản năng tự phát xã hội, thường dẫn đến những hành động phi lý trong quan hệ quốc tế và chính trị. Nhà văn nhận định: "Có lúc, nhân loại đã tìm ra được lối thoát thỏa đáng cho tình thế, nhưng thường thì vẫn cam chịu thất bại".

Có lẽ, chính nhận định sau cùng này đã xảy ra trong tình huống viễn tưởng được "mô hình hóa" trong tiểu thuyết GA XÉP BÃO TUYẾT. Bị giằng xé bởi bao mâu thuẫn, nhân loại đành chịu thua cuộc, và khi được "tự ngắm nhìn mình", nhân loại đanh cắn răng thừa nhận rằng mình chưa thật sẵn sàng về mặt đạo đức và tinh thần để tiếp xúc với một nền văn minh hoàn thiện hơn gấp bội, không hề biết đến bạo lực, chiến tranh, mà hai nhà du hành vũ trụ của hành tinh chúng ta phát hiện được trong một thiên hà khác - hành tinh Ngực Rừng. Thực ra, nói chính xác hơn, ở đây tác giả không ám chỉ đến nhân loại như nó vốn có, mà chỉ ám chỉ đến hai cường quốc lớn đang phối hợp nhau trên cơ sở song phương, "sóng đôi", đại diện cho hai hệ thống xã hội - chính trị đối lập. Và chính ở đây, trong dòng chủ đề viễn tưởng mang tính ẩn dụ, bao hàm trong bản thân nó cả một phác họa về một xã hội không tưởng, đã nảy sinh ra những tảng "đá ngầm", mà bản năng giai cấp của chúng ta, dù muốn dù không, cũng phải húc vào, và bất kỳ ai cũng, phải lắng nghe hết sức chăm chú câu chuyện đó, một khi đang sống trong bầu không khí xã hội, chính trị rất đỗi bấp bênh trên hành tinh hiện nay.

Nhưng trước tiên phải dành vài lời để nói về một nét tương đồng hết sức bất ngờ giữa cái lô-gích "sóng đôi" đắc thắng trong chủ đề viễn tưởng với thiên truyền thuyết về gã "mankur" giết mẹ. Cái "Vành đai" bằng tên lửa bủa vây quanh Trái Đất, về thực chất, chẳng khác mấy với cái "shiri" bằng da sống, bao quanh đầu những kẻ nô lệ, hễ càng khô càng thít chặt lấy hộp sọ, đến nỗi đã xóa nhòa toàn bộ trí nhớ của hắn ta.

Các tên lửa rô-bot được phóng lên những quỹ đạo giao nhau chung quanh Trái Đất để loại trừ mọi khả năng tiếp cận của những người trên các hành tinh khác với cái nôi lâu đời của nhân loại, và nhờ đó, chặn đứng mọi ảnh hưởng bất lợi ngoại lai, tác động đến cơ cấu sinh tồn ở đây, đến thế cân bằng đã hình thành giữa các lực lượng đối địch, đến bản thân nếp suy nghĩ của loài người. "Vành đai" bằng tên lửa có nhiệm vụ tước đoạt của nhân loại trên Trái Đất những "hồi ức về tương lai", mà hai nhà du hành vũ trụ vừa phát hiện được, những người vốn rực cháy trong lòng những khát khao hiểu biết và những mơ ước về cuộc sống hạnh phúc của nhân loại, bất chấp những qui định ngặt nghèo trói buộc họ. Gã "mankur" mất trí nhớ, đã giết mẹ không hề run tay. Hai nhà du hành vũ trụ kia phải cách ly vĩnh viễn với hành tinh quê hương, vì bị coi là những "kẻ không xứng đáng với nền văn minh Trái Đất"...

Tội lỗi ấy, dù muốn hay không, chính chúng ta, người đọc - những đại biểu của nhân loại - phải nhận lấy. "Mọi cái đều liên quan đến tất cả chúng ta", - nhà văn nói. Vì theo qui luật cảm nhận nghệ thuật, đối với chúng ta, hiện thực hiện thời không chỉ đơn thuần là Vladivostok và San Francisco, những địa điểm trực tiếp có liên quan đến biến cố viễn tưởng ấy, mà còn có cả EDIGEJ, người chứng kiến những cuộc xuất phát của các tên lửa được phóng lên để tạo thành hệ thống phòng thủ "Vành đai", và tất cả các nhân vật khác nữa. Và, điều đó có nghĩa là hết thảy mọi việc xảy ra ở đây đều phải bị đưa ra phán xử trước phiên tòa đạo lý,"Sóng đôi" - như dấu hiệu chứng tỏ, là phần đóng góp cho chương trình vũ trụ đã ký kết là ngang nhau - biển hiện của một cố gắng vượt lên trên những tính chất hiện tồn của hai lực lượng đó, cố gắng nhằm vươn đến lý tưởng: toàn bộ loài người phải được sống chung trong cùng một thể chế.

Tại diễn đàn hội thào quốc tế các nhà văn, tổ chức tại Xôphia, AITMATOV có phát biểu: "Giờ đây, tất cả chúng ta đều đang ngồi chung trong một con thuyền, còn bên ngoài con thuyền ấy là vũ trụ bất tận". Điều quan trọng đối với những ai đang ngồi trong "con thuyền" ấy, - kể cả mỗi chúng ta, những độc giả đang thưởng thức thiên tiểu thuyết này, dĩ nhiên, không phải chỉ là cố hiểu thật sâu (điều mà chính nhà văn mong mỏi) trách nhiệm riêng của chính mình đối với sự bình yên và vững chãi của cái nôi chúng ta đang cùng sinh sống, mà phải nhận rõ ai là kẻ trước tiên, muốn đem số phận của bao người và tương lai của nhân loại đặt lên giữa chiếu bạc. Lời đáp cho câu hỏi hoàn toàn không chút vô bổ đó đã được tác giả gửi gắm trong suốt thiên truyện. Ở đây, ta có thể dễ dàng nhận thấy tác giả muốn đả động đến cái thói tật bưng bít sự thật - con đẻ của thứ quan niệm tàn bạo về lịch sử, mang tính chất giả tưởng, trong đó "paritet" không thể sống hòa thuận với "đặc quyền ưu đãi" về mặt đạo lý - nhân văn của bất kỳ ai. Chính vì lẽ đó, trong lời bình luận ở đầu sách - "Lời tác giả", - nhà văn đã không đả động đến những "trở ngại chính trị, tư tưởng và chủng tộc do chủ nghĩa đế quốc đẻ ra".

Ở đoạn kết, cả ba chủ đề: hiện thực trên Trái Đất, viễn tưởng và truyền thuyết về con chim Donenbaj, sinh ra từ mảnh khăn trắng của người mẹ gã "mankur" nọ, đã quyện chặt với nhau thành một nút thắt nổi cộm.

... Các tên lửa rô-bot lần lượt được phóng đi, bầu trời Sarozek vang động và đỏ lòm những cột lửa khổng lồ. Tại thời điểm đó, cương vị của EDIGEJ, KARANAR và ZHOLBARS tựa hồ ngang nhau: "Con người, con lạc đà, con chó - những sinh vật rất đỗi bình thường ấy, kinh hoàng vùng bỏ chạy. Cùng hoảng hốt, cả ba cùng chạy bên nhau, sợ lạc mất nhau..." Giá như thiên tiểu thuyết ấy đóng lại bằng bức tranh, tương tự như cảnh tận thế, thì hẳn ta có quyền ngờ vực tinh thần lạc quan của tác giả trong quan niệm về lịch sử. Giá như... Nhưng tác giả đã dành cho chúng ta một đoạn kết ngắn ở cuối sách, nói rõ rằng: "EDIGEJ không cam chịu thua cuộc trong vấn đề số phận của nghĩa địa ANA BEJIT, bác sẵn sàng bảo vệ lẽ phải đến cùng.

Hễ ra đi, nhất định trước sau gì rồi cũng đến. Cho dù nẻo đường phải qua có gập ghềnh, khúc khuỷu đến đâu chăng nữa. EDIGEJ đang dấn bước trên nẻo đường cuộc sống, bất chấp mọi trắc trở gian lao, vì bạn bác, nhà địa chất ELIZAROV đã tin vào chân lý "lẽ phải ở đời là bất diệt", - đó cũng là niềm tin của chính bác.

CHÚ THÍCH

[21] Chúng tôi, chúng tôi đây, con ạ. Họ không cho chúng tôi vào Ana-Bejit. Cố tìm cách giúp chúng tôi đi con. (Chú thích của tác giả).

[22] Mày thiếu đường đi lại hả, mày thiếu đất hả? Tao thì tao nhổ toẹt vào mặt mày! (Chú thích của tác giả).

[23] Một cách gọi khác của thiên tiểu thuyết MỘT NGÀY DÀI HƠN THẾ KỶ.