Chiếc xe thời gian chắp cánh vỗ ào ào bên tai, còn con chó săn của thiên đình bám sát gót anh. Anh già dần rồi, nhưng vẫn là gã mick ba hoa giả dối chuyên xúi bẩy và khuyến khích tụi nhỏ viết văn, dù anh biết giấc mơ trở thành văn sĩ của anh đã lụi tàn. Anh hãy lấy điều này để tự an ủi: sẽ có ngày một trong những học sinh có năng khiếu của anh đoạt giải National Book Award hay giải Pulitzer; anh được mời dự lễ và trong diễn từ cám ơn tuyệt tác cậu ta hay cô ta sẽ nói rằng được như thế là nhờ anh. Người ta sẽ yêu cầu anh đứng lên. Anh sẽ nhận được lời hoan hô nồng nhiệt của quan khách. Đó sẽ là giây phút hạnh phúc của anh, là phần thưởng cho hàng nghìn bài anh dạy, hàng triệu từ anh đọc. Người được giải thưởng ôm choàng anh rồi bóng anh sẽ lại khuất trong những đường phố New York, Mr.Chips nhỏ bé già nua sẽ lại khó nhọc leo cầu thang lên căn hộ của mình, ở đó sẵn một ổ bánh mì trong chạn, một bình nước trong tủ lạnh và một bóng đèn có vô số Watt khiêm tốn đu đưa trên chiếc giường đơn.
Vở kịch lớn của nước Mỹ là sự đụng độ giữa tuổi thanh niên và trung niên. Hormon của tôi yêu cầu có được một trảng thưa yên tĩnh trong những cánh rừng, còn hormon của đám thanh niên thì đòi được náo nhiệt, phô trương.
Ngày nay chúng không muốn bị thầy cô hay cha mẹ làm tình làm tội nữa.
Tôi cũng đâu muốn bị chúng gây phiền toái. Tôi không muốn nhìn thấy chúng hoặc nghe chúng nói. Tôi đã phung phí những năm tháng đẹp nhất đời mình để dạy dỗ đám choai choai mồm loa mép giải. Quãng thời gian dạy học ấy tôi có thể dùng để đọc hàng nghìn quyển sách. Tôi có thể lang thang khắp thư viện trên con đường Forty-second, leo lên hướng này đi xuống phía kia. Ước gì chúng xéo hết cả đi. Tôi không thấy hứng thú gì cả.
Nhưng lại có những ngày khác tôi nóng lòng lên lớp. Tôi sốt ruột chờ ngoài hành lang. Ông Rittermann ơi, nhanh lên. Kết thúc bài toán vớ vẩn của ông đi thôi. Tôi có mấy chuyện cần nói với học trò.
Một cô giáo trẻ dự bị ngồi cạnh tôi trong căng tin. Cô sẽ là giáo viên chính thức kể từ tháng Chín, cô hỏi tôi có thể khuyên cô điều gì không.
Cô hãy tìm điều gì thích mà làm. Nói gọn là như thế. Tôi thừa nhận không phải lúc nào cũng yêu nghề dạy học. Có lúc tôi bị hẫng. Cô hay anh, một thân một mình, mỗi ngày dạy năm lớp, toàn bọn choai choai cả. Một đơn vị năng lượng chọi với một trăm bảy mươi lăm đơn vị năng lượng, một trăm bảy mươi lăm quả bom nổ chậm thì cô phải tìm cách tự cứu mình thôi. Có thể chúng mến cô đấy, thậm chí chúng thương cô nữa, nhưng chúng còn trẻ và sứ mạng của tuổi trẻ là gạt bỏ người già ra khỏi hành tinh này. Tôi biết nói thế là cường điệu nhưng chuyện này thật chẳng khác một võ sĩ quyền Anh leo lên võ đài hay một người đấu bò ra đấu trường. Cô có thể bị đánh đo ván hay bị húc lòi ruột và thế là chấm dứt sự nghiệp nhà giáo. Nhưng nếu trụ được thì với thời gian cô sẽ học được nhiều mánh khóe. Thật không dễ đâu, nhưng cô phải làm sao để thoải mái được trong lớp. Cô phải ích kỷ. Trên máy bay người ta dặn dò cô rằng nếu thiếu dưỡng khí thì cô cần đeo mặt nạ có ống dưỡng khí cho mình trước hết, dù bản năng bảo cô hãy cứu đứa con.
Lớp học là một nơi đầy bi tráng. Cô sẽ không bao giờ biết cô đã làm được gì hay ảnh hưởng được gì cho hàng trăm đứa học trò đến rồi đi. Cô thấy chúng rời lớp học: mơ màng, buồn tẻ, giễu cợt, trầm trồ, cười nói, hoang mang. Sau vài năm con người cô sẽ tự phát triển một thứ ăng ten. Cô có thể biết mình sẽ gần gũi được chúng hay khiến chúng xa cách. Đó là sự giao cảm, là tâm lý, là bản năng của loài thú. Cô và đám trẻ cùng chung số phận, hễ còn muốn làm nhà giáo thì cô không chạy đâu cho thoát. Đừng mong được trợ giúp từ cấp trên là những người đã thoát khỏi chuyện dạy học. Họ bận đi ăn trưa và ngẫm nghĩ về những chuyện cao xa hơn. Mặc xác cô với lũ trẻ. A, chuông reo rồi kìa. Chào cô nhé. Cô hãy tìm ra điều mình thích mà làm.
Trời tháng Tư có nắng ngoài kia. Tôi tự hỏi mình còn được bao nhiêu tháng Tư, bao nhiêu ngày nắng nữa. Tôi chợt cảm thấy mình chẳng còn gì để nói với các em học sinh trung học ở New York về viết văn hay về gì khác. Tôi không giảng rõ ràng mạch lạc được nữa rồi. Tôi từng nghĩ mình muốn hưởng đời trước khi rời khỏi thế giới này mà. Tôi là ai mà dám dạy viết văn khi chưa từng viết, chứ chưa nói đã xuất bản, một quyển sách? Mọi điều tôi nói, mọi điều tôi ghi chép trong sổ chẳng đi tới đâu. Chẳng lẽ học trò tôi không thắc mắc về điều này ư? Chẳng lẽ chúng không tự hỏi sao ông ấy nói như thánh phán về chuyện viết văn khi bản thân ông ấy chưa từng viết?
Đã đến lúc về vườn, sống cuộc đời thầy giáo hưu trí không lấy gì làm sang trọng. Tôi sẽ đọc sách bù cho ba mươi năm qua không thì giờ. Tôi sẽ ngồi hàng giờ trong thư viện đường Forty-second là nơi tôi thích nhất ở New York, tôi sẽ đi dạo trên đường phố, uống một ly bia ở quán Đầu Sư Tử, trò chuyện với Deacy, Duggan, Hamill, học chơi ghi ta và trăm bài hát để gảy đàn, sẽ đưa Maggie, con gái tôi, tới ăn ở quán VIllage và ghi chép nguệch ngoạc vào sổ tay. Có thể sẽ dùng tới.
Tôi xoay xở được.
Khi Guy Lind mua một cái dù để đi học vào một ngày tuyết tan nhão nhoét thì em đang học năm thứ hai. Ở tầng một em gặp một người bạn cũng mang dù. Hai người dùng dù đấu kiếm chơi, rồi người bạn trượt chân, mũi dù đâm vào mắt Guy khiến em bị liệt một bên người.
Em được đưa vào nhà thương Beth Israel ngay bên kia đường và từ đó bắt đầu cuộc hành trình dài của em, từ thành phố này tới htành phố khác, từ nước này tới nước khác. Em được đưa sang cả Israel, nơi mà chiến tranh đã khiến nước này dẫn đầu thế giới về điều trị thương tích.
Guy trở về trường trên xe lăn và một miếng vải đen che mắt. Sau một thời gian em tự chống gậy đi được trên hành lang. Cuối cùng em bỏ luôn gậy và người ta sẽ không biết em bị tai nạn nếu em không đeo miếng vải đen và một cánh tay nằm vô dụng trên bàn.
Guy ngồi trong lớp học cuối, lắng nghe Rachel Blaustein phía bên kia lớp đang nói về môn thơ em học với bà Kocela. Em thích môn thơ cũng như như cách bà Kocela dạy, nhưng theo em thì thật phí thì giờ. Có gì để viết khi mọi chuyện trong đời em đều tốt đẹp: cha mẹ em hạnh phúc và thành công, em là con một và chuẩn bị vào Harvard, sức khỏe hoàn toàn tốt.
Tôi bảo em nên thêm sắc đẹp vào danh mục những thứ hoàn toàn mà em sẵn có.
Em mỉm cười, nhưng câu hỏi vẫn là: Em viết gì bây giờ?
Một em nào đó nói tớ muốn có được nỗi ưu tư của bạn đấy, Rachael ạ. Em lại nhoẻn miệng cười.
Guy kể về kinh nghiệm của mình trong hai năm qua. Dù gian khổ rất nhiều, song em không tiếc nuối gì hết thảy. Qua hết nhà thương này đến nhà thương khác em đã gặp bao người thương tật, bệnh hoạn song họ âm thầm chịu đựng. Em nói rằng những điều này đã khiến em nhìn tai nạn của mình dưới một góc độ khác. Không, em không tiếc nuối gì hết thảy.
Đó là giờ học chót của các em trong niên khóa, cũng là giờ cuối cùng trong đời thầy giáo của tôi. Có những giọt lệ sụt sùi và cả khâm phục trước câu chuyện Guy kể để chia tay, nhắc nhở ta hãy biết ơn những gì ta đang được hưởng.
Chuông reo. Các em ném hoa giấy lên người tôi, chúc tôi một cuộc sống tươi đẹp. Tôi cũng chúc lại các em như thế. Tôi đi trên hành lang, người bám đầy hoa giấy.
Có em nào đó gọi với theo: Thầy McCourt ơi, thầy nên viết sách đi.
