Thung lũng ngập tuyết. Đàn chó mệt lử kéo chiếc xe trượt. Gã đánh xe thúc đàn chó chạy, nhưng gã cũng mệt, luôn vấp chúi. Trên xe, một người nằm bất lực, đầu thõng xuống. Gã đánh xe ngã. Đàn chó ngừng chạy và nằm bệt cả xuống tuyết như theo lệnh.
Cạnh thung lũng tuyết, có nhiều cây xương rồng mọc. Dưới bóng những cây dẻ xanh tươi một người bé nhỏ đang đi trên hè đường, anh ta nhỏ gần như một chú lùn trong bộ trang phục mùa hè bằng flannels may rất khéo và chiếc mũ Panama rộng vành. Chắc chắn anh ta nhìn thấy chuyện bất hạnh trong thung lũng tuyết hoang vắng, nhưng anh lãnh đạm đi qua.
Qua thung lũng tuyết là bãi đất trống. Phía sau bãi là trảng cát, những cây cọ, một ốc đảo. Ở đây cũng đang xảy ra một thảm kịch khác. Một tên A-rập du mục cưỡi ngựa chộp lấy cô gái đẹp mặc âu phục, vất cô lên yên và phóng ngựa nước đại. Cô gái kêu thét, dang tay, vùng vẫy. Vài người Âu lao tới những con ngựa và nhảy lên đuổi theo.
Người bé nhỏ đưa cặp mắt bối rối nhìn theo ốc đảo, tên A-rập du mục, cuộc săn đuổi rồi bước đi tiếp, chân vung ra trước chẳng khác nào anh làm trò hề.
Qua bãi đất trống tới bờ biển. Một con tàu viễn dương lớn đang ăn hàng. Bốn ống khói thấp và ngả về phía sau đang tuôn khói. Còi tàu rú lên. Một trận ẩu đả xảy ra trên cầu tàu. Có kẻ bị bắt. Có kẻ vùng chạy, rơi xuống…
Lại đến bãi đất trống. Sau đó là những vách đá. Tòa lâu đài thời Trung cổ vươn cao một cách kiêu hãnh, xung quanh là những thành lũy, những hào nước. Một hiệp sĩ đã tới sát lâu đài, đứng trên cầu rút, gã đòi phải mở cổng. Nhiều người lố nhố trong các ngọn tháp. Bỗng chiếc cầu rút bắt đầu kéo lên. Con ngựa hoảng sợ giãy đạp, định nhảy từ trên cầu xuống…
Cũng không chờ xem con ngựa có nhảy được không, hay là nó bị rơi vào bẫy cùng với gã kỵ sĩ, người bé nhỏ nhìn đi nơi khác và lầm bầm tự càu nhàu một mình với vẻ buồn chán:
- Khắp nơi mọi chỗ đều một cảnh ấy… chán thật!
Và anh lại tung chân cao hơn, bước tiếp trên hè đường phẳng lì.
Cũng ở đây, dọc con đường nhựa, dòng xe hơi chạy không ngừng, những chiếc limousine bóng lộn kiểu mới nhất và xe Ford cũ kỹ đủ các màu trắng, xanh lơ, da trời, vàng ánh như bọ kỳ. Những người ngồi trên xe hay đi bộ trên hè đường đều nhìn những bãi tuyết, những ốc đảo, tàu viễn dương, lâu đài Trung cổ, với vẻ lãnh đạm như người bé nhỏ.
Họ quan tâm hơn rất nhiều tới chính con người bé nhỏ ấy. Mọi người đi qua đi lại đều ngoảnh đầu nhìn anh ta. Nhìn thấy người bé nhỏ rồi, mọi người đưa mắt nhìn nhau đầy ý nghĩa. Và trên mặt họ hiện lên những nụ cười, trong ánh mắt họ tỏ sự thích thú mà chỉ những người đi thăm vườn bách thú mới có, khi nhìn thấy một con vật kỳ lạ từ nước ngoài tới. Nhưng đồng thời mọi người lại tỏ vẻ hết sức tôn kính người nhỏ bé kia. Những người quen biết dùng khuỷu tay hích khẽ và thì thầm:
- Nhìn kìa! Presto! Antonio Presto đấy!
- Ừ người nhẹ cân thế mà giá cao lắm!
- Người ta nói, tài sản của ông ta cỡ 100 triệu dollars.
- Hơn 300 triệu.
- Và ông ta vẫn còn trẻ, thật may mắn!
- Sao ông ta không đi ô tô nhỉ? Ông ấy có chiếc xe vào loại tốt nhất thế giới kia mà. Xe đặt sản xuất riêng.
- Đây là cuộc dạo chơi buổi sớm hàng ngày của ông ấy. Xe đi theo sau.
Con người bé nhỏ tiếp tục lặng lẽ đi tới, cố ý để không khác với mọi người, không để ai chú ý đến mình. Nhưng anh cũng chẳng thành công gì hơn con voi đi giữa một đám đông kẻ vô công rồi nghề. Dáng anh khác thường, những cử chỉ, nét mặt cũng khác thường. Mỗi cử động của anh gây ra những trận cười. Bởi vì anh chính là hiện thân của cái cười. Hồi nhỏ anh đã làm trò cười cho những người xung quanh. Anh có thể vui, buồn, trầm ngâm, có thể tức giận, nhưng rồi anh lại quen dần. Làm thế nào được? Hình thù của anh là như vậy.
Anh gần như là một chú lùn, với cái thân người dài nghêu, cặp chân ngắn, đôi tay của người lớn dài chấm đầu gối, một cái đầu to trên dưới thót, giữ lại được những nét cấu tạo trẻ thơ. Đặc biệt là cái mũi to mập, ăn sâu xuống gốc mũi. Đầu mũi cong lên như chiếc giày Thổ Nhĩ Kỳ. Cái mũi này có tính linh hoạt khác thường, nhờ nó không những vẻ mặt mà cả toàn bộ khuôn mặt thay đổi từng giây, từng phút. Presto là một người quái dạng thật sự, trọn vẹn, nhưng sự quái dạng của anh chẳng có chút gì đáng ghê tởm. Ngược lại, nó còn gây được cảm tình. Lòng tốt và trí tuệ ánh lên trong cặp mắt to sinh động màu nâu sẫm của anh. Anh là tác phẩm duy nhất, phi thường về một mặt nào đó của thiên nhiên.
Antonio Presto đi giữa đám đông đang cười với vẻ thản nhiên, vung những cái chân ngắn ngủn lên trước một vẻ khôi hài.
Anh vòng sang trái vào một con đường trồng toàn cây trắc bá dẫn tới một khu vườn rộng. Trong vườn có ngôi thủy tạ kiểu Tần nằm giữa một cánh rừng khuynh diệp. Presto đi vào đó đến buồng thang máy. Một cái thang máy trong vườn có thể gây ngạc nhiên cho bất kỳ người nào không biết trước, song Presto đã quá quen với cái công trình kỳ quặc này. Gật đầu đáp lại lời chào của em bé giữ thang máy, Presto ra lệnh ngắn gọn:
- Xuống đây!
Lúc đó, anh vung tay làm một cử chỉ hết sức diễn cảm dường như muốn xuyên thủng mặt đất tới tận âm phủ. Cử chỉ đó buồn cười đến nỗi em bé cười ồ lên. Presto nhìn nó vẻ đe dọa. Trước cái nhìn đó, em bé càng cười to hơn:
- Xin lỗi ông, nhưng cháu không thể, quả là không thể… - em bé biện bạch.
Presto thở dài xua tay:
- Thôi được, John, đừng thanh minh nữa. Trong chuyện này tao cũng có lỗi chẳng kém gì mày. Mr. [1] Pitch đến chưa? - Anh hỏi em bé.
- Được hai mươi phút rồi ạ.
- Cô Hedda Lux?
- Chưa ạ.
- Chà, dĩ nhiên rồi, - Presto nói với vẻ không hài lòng. Và cái mũi của anh bất ngờ ngọ nguậy như chiếc vòi nhỏ.
Em bé lại không nhịn được và phá lên cười sằng sặc. May mà thang máy đã dừng đúng lúc đó, không thì Presto sẽ nổi giận với nó.
Presto vọt khỏi buồng thang máy, đi qua một hành lang rộng đến căn phòng lớn và tròn, có những đèn chiếu rất sáng. So với bên ngoài, mặt trời chói chang mặc dù mới là buổi sáng, thì ở đây thật mát mẻ và Presto thở ra dễ chịu. Anh mau chóng đi qua căn phòng tròn và mở cửa vào gian bên cạnh. Dường như “bộ máy thời gian” lập tức đưa anh từ thế kỷ hai mươi về tận thời kỳ Trung Cổ của nước Đức.
Trước mặt anh là một căn phòng rộng lớn, trần được khép kín phía trên bằng những cửa cuốn hẹp. Những cửa sổ và cửa ra vào hẹp và cao, những chiếc ghế hẹp và cao. Ánh sáng rọi qua cửa sổ, để lại trên những phiến đá lát sàn khổ rộng hình vẽ rõ nét của khung cửa sổ kiểu Gothic.
Presto bước vào vệt ánh sáng và đứng lại. Ở giữa đám đồ đạc cao và hẹp này hình thù của anh càng có vẻ đặc biệt và bé nhỏ, vụng về, kỳ cục. Và điều đó không phải là ngẫu nhiên: đạo diễn đã dày công suy nghĩ để tạo nên cảnh tương phản này.
Tòa lâu đài kiểu Đức cũ kỹ được làm bằng gỗ dán, hồ, vải thô và sơn theo các bản vẽ, phác thảo và ma-két của một kiến trúc sư xuất sắc, người này có thể xây dựng những lâu đài và cung điện thật sự một cách tốt đẹp. Nhưng ông Pitch - “Pitch và công ty”, - ông chủ của xưởng phim, đã trả cho người kiến trúc sư này nhiều hơn gấp bội mà các ngài quý tộc bự có thể trả để xây những lâu đài thật, và vị kiến trúc sư liền thích xây những lâu đài giả bằng vải thô và gỗ dán hơn.
Trong tòa lâu đài Trung Cổ, đúng hơn là trong góc phòng và sau những bức tường gỗ mỏng, cảnh chạy xuôi, chạy ngược đang diễn ra. Công nhân, thợ sơn quét, họa sĩ, thợ mộc, dưới sự lãnh đạo của chính ông kiến trúc sư đang hoàn thành lắp đặt các trang trí. Đồ đạc cần thiết - đồ đạc thật, không phải đồ giả - đã đặt trong lâu đài. Kỹ sư điện và người giúp việc hì hục với những chiếc đèn pha - những ngọn đèn lớn mỗi ngọn hàng nghìn nến. Cái chính trong một bộ phim đó là ánh sáng. Hoàn toàn dễ hiểu, vì nó là mối quan tâm chủ yếu của những người dàn dựng. Ông Pitch và Công ty có thể cho phép mình hưởng sự xa xỉ này: thiết lập một trường quay lớn dưới mặt đất, để cho mặt trời chói chang của California không cản trở những hiệu quả của sự chiếu sáng nhân tạo trong khi quay phim tại trường quay.
Những diễn viên phụ nam và nữ từ sau những tấm trang trí nhìn ra, họ đã hóa trang và mang trang phục thời Trung Cổ. Tất cả bọn họ đều nhìn với vẻ tò mò tôn kính, đồng thời với nụ cười không cố ý, người đàn ông trẻ đang đứng trong ánh sáng “mặt trời” giữa căn phòng. Họ đang thì thầm với nhau:
- Chính thị…
- Antonio Presto…
- Thật chết cười! Thậm chí suốt đời ông ta không thể đứng yên lấy một phút.
Vâng, đó “chính thị” Antonio Presto, nghệ sĩ hài hước tuyệt vời, đã làm lu mờ cả vinh quang của những thiên tài vĩ đại của màn ảnh trước đây: Chaplin, Keaton, Benkert. Biệt danh nghệ sĩ của anh đã xác định một cách đúng đắn phi thường thực chất vươn tới mạnh mẽ [2] , Presto không ở yên nổi một giây nào. Tay, chân, thân mình, đầu anh và cả cái mũi độc nhất vô nhị của anh, luôn luôn cử động.
Khó cắt nghĩa được vì sao mỗi cử chỉ của anh lại gây tiếng cười không nhịn nổi. Không ai có thể cưỡng lại được cái cười đó. Cả những người đẹp nổi tiếng là quý phu nhân Trine cũng không nín được cười, mặc dù như mọi người biết, bà ta khẳng định là trong đời bà ta không bao giờ cười cả, cốt để giấu những hàm răng không đều của mình. Theo ý kiến của giới phê bình ở Mỹ, cái cười của phu nhân Trine là thắng lợi lớn nhất của nhà hài hước Mỹ thiên tài này.
Presto đã biết nhân lên gấp mười năng khiếu trời cho bằng một phong cách biểu diễn độc đáo. Presto yêu thích những vai diễn bi kịch. Người ta viết riêng cho anh những kịch bản dựa vào bi kịch của Shakespeare, Schille của cả Sophocles… Tonio đã là Othello, Manfred, Oedipus… Sẽ là xuyên tạc sự thật nếu như nói Presto đã không thể hiện những vai bi kịch của mình với sự chân thành đáng yêu và tình cảm sâu sắc.
Chất hài của Buster Keaton nằm ở sự mâu thuẫn giữa bộ mặt hóa trang bất động “bi thương” với tính chất hài hước của tình huống. Chất hài của Tonio Presto nằm ở sự mâu thuẫn của cả những tình huống, những bối cảnh, và thậm chí cả những cảm xúc riêng từ trong nội tâm anh với cái hình dáng bất lực, vô lý đến không tưởng tượng nổi của anh, với những cử chỉ của anh hề. Có thể là, chưa bao giờ cái hài lại được nâng lên đến tầm cao như thế, gần với cái bi. Nhưng khán giả đã không nhận thấy điều đó.
Chỉ có một người, một nhà văn hóa lớn của châu Âu và nhà tư tưởng độc đáo đáp lại câu hỏi của một nhà báo Mỹ rằng ông có thích diễn xuất của Antonio không, đã nói: “Presto đáng sợ trong sự nổi loạn tuyệt vọng của anh”. Nhưng đấy không phải lời một người Mỹ, hơn nữa ông ta lại nói một câu khó hiểu nữa. Nhà văn nói đến sự nổi loạn nào, nổi loạn chống lại ai? Và người ta mau chóng quên câu nói này. Chỉ còn Antonio Presto vẫn giữ gìn cẩn thận trong ký ức lời nhận xét của người ngoại quốc ấy, nó xuyên vào tận đáy tâm hồn anh.
Đó là sự nổi loạn của kẻ quái dạng bị thiên nhiên bớt xén, mong muốn có cuộc sống đầy đủ giá trị của con người. Là cuộc đấu tranh bi thảm vì vô vọng.
Nhưng anh cũng vất vả mới giành được quyền biểu diễn bi kịch. Những năm đầu người ta bắt buộc anh chỉ được xuất hiện trong những vai khôi hài, chỉ được uốn éo, nhăn nhó, nhận những cú đánh, đạp và ngã xuống để làm vui cho khán giả. Trong nhật ký của anh đã ghi những dòng sau:
“12 tháng 3.
Tối qua tôi đã đọc kịch bản mới. Nó làm tôi tức giận. Một kịch bản ngu ngốc, một vai ngu ngốc dành cho tôi vậy.
Hôm nay đến gặp giám đốc, tôi nói với ông ta:
- Cái phòng kịch bản của ông có thể nghĩ ra kịch bản nào ngu ngốc hơn nữa không. Khi nào chấm dứt cái nạn này?
- Khi mà công chúng thông minh hơn và không còn thích những bộ phim như thế. Chúng đem lại dollars, có thế thôi. - Ông ta đáp.
Lại những đồng dollars! Tất cả là vì chúng.
- Nhưng chính ông đang trụy lạc hóa khán giả, làm hỏng thị hiếu của họ bởi cái thứ đê tiện ấy! - Tôi kêu lên.
- Nếu ông có quan điểm như thế, tốt hơn ông hãy làm nhà giáo dục ở một trường học của những thiếu nữ đức hạnh. Xí nghiệp của tôi là thương mại, không phải là sư phạm. Đã đến lúc ông phải hiểu điều đó. - Ông giám đốc bình tĩnh bác bỏ.
Liệu có thể tiếp tục đối thoại với con người như thế không? Tôi nổi khùng bỏ đi. Trong cơn tức giận vì bất lực sáng hôm ấy, tôi cố tình chơi trội, cường điệu chính mình, uốn éo làm bộ thằng ngốc. Đây này! Hãy nhận lấy cái mà các người chỉ cần đến nó! Trong khi ấy tôi lại nghĩ: “Chẳng lẽ đạo diễn không bắt ngừng trò hề của tôi?”. Nhưng ông ta lại không bắt ngừng. Ông ta lại hài lòng! Đến giờ giải lao, ông giám đốc đi đến bên tôi, hóa ra ông ta theo dõi diễn xuất của tôi, ông vỗ vai tôi, nói:
- Tôi thấy là ông đã nghĩ lại. Lẽ ra phải thế từ lâu rồi. Chưa bao giờ ông diễn hay như hôm nay. Phim sẽ đạt thắng lợi vĩ đại! Chúng ta sẽ hái ra tiền!
Tôi sẵn sàng lao vào bóp chết con người này hoặc rú lên như một con chó.
Nhưng tôi có thể làm gì được? Chạy đi đâu? Vứt bỏ nghệ thuật ư? Tự tử ư?… Về tới nhà, tôi đã chơi đàn violon cả giờ liền - việc đó làm cho tôi khuây khỏa - và suy nghĩ tìm lối thoát, song chẳng nghĩ ra được cái gì. Bức tường…”.
Chỉ khi anh đã nổi tiếng toàn thế giới, giới kinh doanh điện ảnh mới chịu chấp nhận những ý muốn “đỏng đảnh”, “kỳ quặc” của Presto và mới miễn cưỡng để anh đóng những vai bi kịch. Tuy nhiên, họ đã yên tâm khi thấy ở Presto “những bi kịch đều biến thành hài kịch và gây cười”.
- Hoffmann, Hoffmann! Anh thấy ánh sáng đã chiếu đúng góc độ chưa? - Presto hỏi người quay phim.
Quay phim Hoffmann, một người to béo, lạnh lùng trong bộ âu phục kẻ ô vuông, đang chăm chú nhìn vào kính ngắm của máy quay. Ánh sáng chiếu vào gương mặt của Presto làm cho chỗ lồi lõm ở mũi chưa tạo ra được một vùng tối đủ rõ.
- Ừ, ánh sáng chiếu quá thẳng đứng. Hạ bớt đèn trần xuống và dịch đèn pha sang trái một chút.
- Rõ! - Một công nhân đáp, giống như thủy thủ trên tàu,
Mảng tối thật đậm trên sống mũi của Presto do đó nét mặt anh trở nên tức cười hơn. Trong luồng ánh sáng ấy, sẽ phải diễn ra bên cửa sổ cảnh tỏ tình bi đát của anh chàng si tình thất bại, do Presto sắm vai, một nhà thơ hát rong nghèo khổ với nàng công chúa tóc vàng. Vai công chúa do ngôi sao màn bạc Mỹ Hedda Lux thể hiện.
Thông thường Tonio Presto tự mình làm đạo diễn các phim anh tham gia. Và lần này, trước khi Hedda Lux tới, anh đã bắt đầu tiến hành cùng các diễn viên phụ một số cảnh quần chúng. Một cô diễn viên phụ trẻ, thiếu kinh nghiệm, đã đi qua sân khấu không đúng như yêu cầu. Presto rên lên và bắt cô ta đi lại lần nữa. Vẫn chưa đúng, Presto khoa tay như chiếc cối xay gió và hét lên bằng giọng trẻ con rất thanh:
- Chẳng lẽ lại khó đến thế kia à, cái việc đi qua sàn diễn ấy? Tôi sẽ chỉ cho cô thấy, ngay bây giờ, phải đi như thế nào.
Và Presto vọt ra khỏi bục đứng, làm luôn. Anh làm mẫu rất rõ ràng và chính xác. Mọi người đều hiểu yêu cầu của anh. Nhưng đồng thời trông anh lại buồn cười đến nỗi các diễn viên phụ không nhịn được và cười ồ lên. Presto bắt đầu nổi giận. Khi anh nổi giận trông anh càng buồn cười hơn bao giờ hết. Tiếng cười của đám diễn viên giòn như pháo rang. Các nam tước và hiệp sĩ ôm bụng và suýt lăn ra đất, các phu nhân trong triều cười chảy nước mắt và làm hỏng cả hóa trang của họ. Nhà vua rơi mất cả bộ tóc giả. Presto nhìn cái tai họa tự phát do tài năng bẩm sinh phi thường của anh gây ra, rồi anh bỗng giậm chân, ôm đầu bỏ chạy và lao ra hành lang. Trấn tĩnh lại rồi, anh quay vào tòa lâu đài và nói, mặt tái mét:
- Tôi sẽ đứng đằng sau màn ảnh để ra lệnh vậy.
Cuộc diễn tập tiếp tục. Tất cả những nhận xét của anh đều rất rõ ràng, dễ hiểu và chứng tỏ một tài năng và kinh nghiệm đạo diễn phong phú.
- Cô Hedda Lux đã tới! - Trợ lý đạo diễn báo tin.
Presto giao quyền điều hành cho người trợ lý để đi thay quần áo và hóa trang.
Hai mươi phút sau, anh đi vào trường quay trong bộ trang phục của nhà thơ hát rong. Trang phục và hóa trang cũng không che giấu được vẻ quái dạng của anh. Ôi, trông anh mới buồn cười làm sao! Đám diễn viên cố nhịn cười và đưa mắt nhìn sang bên.
- Nhưng cô Lux đâu? - Tonio sốt ruột hỏi.
Cô bạn diễn viên bắt phải chờ mình. Đối với bất cứ nữ diễn viên nào khác, chuyện đó chẳng tránh khỏi phiền phức, nhưng Lux có thể tự cho phép điều tự do đó.
Rốt cuộc nàng cũng tới, và sự xuất hiện của nàng tạo nên một ấn tượng mạnh như mọi lần. Sắc đẹp của người phụ nữ này thật phi thường: dường như thiên nhiên đã gom nhặt tới từng chi tiết trong hàng trăm năm tất cả những gì có thể quyến rũ mọi người, đã ky cóp từng chút một, chọn lọc của các bà cụ tổ để rốt cuộc đột nhiên tập hợp lại làm một, toàn bộ kho tàng lộng lẫy của sắc đẹp và sức quyến rũ của người đàn bà.
Mỗi khi nhìn Lux, cái mũi hình giày của Antonio Presto lại động đậy rối rít. Và mọi người từ những nghệ sĩ hạng nhất đến người thợ mộc hạng bét, đều chăm chú nhìn Hedda. Các diễn viên phụ nhìn nàng với lòng sùng mộ đắm đuối.
Mũi Presto càng cử động mạnh cứ như là anh đánh hơi không khí.
- Ánh sáng! - Presto kêu lên bằng một giọng nhỏ, thanh, do xúc động nó càng thanh hơn và the thé.
Cả một biển ánh sáng tràn ngập xưởng. Dường như Hedda Lux đã mang nó theo nàng. Biệt hiệu của nàng cũng như tên “Presto” hợp với người bạn diễn [3] .
Trước khi quay Presto quyết định tập diễn lại cảnh chủ yếu - cảnh tỏ tình của nhà thơ hát rong với nàng công chúa con vua.
Lux ngồi vào chiếc ghế bành cao bên cửa sổ, đặt chân dận giày thêu chỉ vàng lên chiếc ghế chạm trổ và tay cầm đồ khâu. Một con chó lớn tuyệt đẹp màu lông hổ nằm dưới chân nàng. Presto đứng cạnh Lux một khoảng cách tôn kính và trong tiếng phụ họa của đàn lư cầm, anh bắt đầu ngâm bài thơ về tình yêu của một ca sĩ nghèo khổ đối với một vương nữ cao sang. Nàng công chúa con vua không nhìn đến anh. Nàng càng cúi thấp đầu và mỉm cười chuyện gì đó. Có thể là, lúc đó nàng nghĩ về chàng hiệp sĩ tuyệt vời đã thắng tất cả đối thủ trong cuộc đấu vừa qua vì vinh quang sắc đẹp của nàng và được ban thưởng nụ cười thiên thần của nàng. Nhưng nhà thơ hát rong lại hiểu nụ cười này theo ý của mình - không phải vô ích mà anh làm nhà thơ!
Anh tiến lại gần nàng, anh hát mỗi lúc một say sưa, sau đó anh quỳ gối trước mặt nàng và nói về tình yêu của mình.
Sự táo tợn chưa từng thấy! Sự nhục mạ không thể tưởng tượng nổi. Một tội ác khủng khiếp! Nàng công chúa nhăn mặt, đầu vẫn không ngửng lên khỏi đồ khâu. Mắt nàng phóng ra những tia lửa, nàng giậm bàn chân xinh nhỏ dận giày vàng lên chiếc ghế chạm trổ, gọi quân hầu và ra lệnh lôi nhà thơ hỗn hào đi. Đám quân hầu vào, túm lấy nhà thơ hát rong và bắt bỏ tù. Nhà thơ hát rong biết rằng cực hình và giá treo cổ đang chờ mình, nhưng anh không hề hối tiếc việc đã làm, anh còn gửi tới người yêu dấu của mình một cái nhìn cuối cùng đầy yêu thương chung thủy. Anh vui lòng nhận lấy cái chết.
Cảnh trên diễn tuyệt vời. Presto hài lòng:
- Có thể quay được, - anh bảo Hoffmann.
Nhà quay phim đã đứng bên máy. Anh quan sát toàn bộ cảnh diễn qua ống kính ngắm. Presto lại đến bên ghế của Lux.
- Tôi quay đây, - Hoffmann nói.
Tay máy bắt đầu quay. Cảnh diễn lại không chê vào đâu được. Nhà thơ hát rong hát lên, nàng công chúa cúi đầu lúc một thấp hơn và mỉm cười gì đó. Nhà thơ hát rong tiến lại bên nàng, quỳ xuống và bắt đầu bài nói say sưa của mình trong tiếng nhạc đệm. Presto phấn chấn. Anh nói to, nói thì thầm những lời thú nhận nồng nàn một cách hết sức chân thành và mãnh liệt đến mức Lux đã hàng chục lần quên khuấy sự nhất quán của các động tác và cử chỉ, nàng hơi ngẩng đầu lên và ngó có vẻ ngạc nhiên người bạn diễn của nàng bằng đuôi con mắt.
Vào đúng lúc đó xảy ra một chuyện mà cả kịch bản cả đạo diễn không dự kiến trước.
Presto, chân ngắn, đầu to, với chiếc mũi hình chiếc giày luôn động đậy, lại thú nhận tình yêu! Điều đó đối với Hedda Lux có vẻ quá ư không thích hợp, phi lý, khôi hài, không thể có được, đến nỗi nàng thình lình bật cười ồ lên không kìm nổi.
Đó là tiếng cười bất ngờ như một cơn bệnh hiểm nghèo, cố bám giữ không buông tha, làm rung chuyển cơ thể trong cơn co giật căng thẳng, kiệt sức, nước mắt, nước mũi chảy ràn rụa. Lux đã cười như chưa từng bao giờ cười như thế trong đời. Nàng khó nhọc lắm mới lấy lại hơi, nhưng lại cười tiếp, tiếng cười giòn tan không dứt. Món đồ khâu tuột khỏi tay nàng, một lượm tóc vàng rủ xuống tận sàn. Con chó lo sợ nhảy lên và ngơ ngác nhìn cô chủ. Presto bối rối cũng đứng dậy, và rầu rĩ cau mày nhìn Lux.
Tiếng cười cũng hay lây như cái ngáp. Chưa qua một phút mà những âm vang của tiếng cười đã lan khắp xưởng. Diễn viên phụ, thợ mộc, thợ điện, người trang trí, hóa trang - tất cả đều không nhịn được cười.
Presto còn đứng đấy thêm vài giây như bị sét đánh, rồi bỗng vung tay lên và với bộ mặt méo xệch, anh nắm tay lại và bước một bước về phía Lux. Vào giây phút đó trông anh đáng sợ hơn là đáng cười.
Lux nhìn lại anh, tiếng cười của nàng đột ngột ngừng bặt và tiếng cười ở xưởng cũng bất ngờ chấm dứt. Dàn nhạc ngừng chơi từ lâu vì những chiếc mã vĩ đã rơi khỏi tay các nhạc công mải cười. Và bây giờ là sự im lặng nặng nề bao trùm.
Sự im lặng đột ngột này dường như đã làm cho Presto hồi tỉnh. Anh chầm chậm buông tay, chầm chậm quay lại, kéo lê đôi chân và quăng mình nằm sấp trên đi-văng.
- Xin lỗi anh, Presto! - Lux bỗng nói, phá tan sự im lặng. - Tôi đã xử sự như một cô bé con, và do cái cười ngu xuẩn của tôi mà hỏng mất bao nhiêu là phim.
Presto nghiến răng: “Cô ta chỉ nghĩ đến phim bị hỏng!”.
- Cô xin lỗi cũng vô ích. - Hoffmann đáp thay Presto, - Tôi đã cố tình không ngừng máy quay và hoàn toàn không coi là phim bị hỏng. Theo quan điểm của tôi, biến dạng mới này của cảnh quay bên cửa sổ là tuyệt diệu. Thực vậy, cái cười, cái cười tiêu diệt để không để cho có một chút hy vọng nào, cái cười của người phụ nữ yêu dấu để đáp lại lời thú nhận nồng nàn - phải chăng đối với anh chàng si tình lại không khủng khiếp hơn cả những sự hành hạ đáng sợ nhất? Phải chăng cái cười đó trong phút chốc lại không biến tình yêu của nhà thơ hát rong thành hận thù sâu sắc? Ôi, tôi biết công chúng Mỹ của chúng ta, công chúng sẽ cười như chưa bao giờ cười. Đôi mắt trợn lên ấy của nhà thơ hát rong, cái miệng mở rộng ấy… Presto, anh đừng giận, nhưng quả là chưa bao giờ anh gây ấn tượng mạnh đến thế. Và nếu không nhìn thấy anh hằng ngày thì tôi sẽ không thể quay nổi tay máy.
Presto vùng dậy và ngồi lên đi-văng.
- Phải, anh nói có lý Hoffmann ạ, - anh nói chậm rãi và trầm giọng. - Kết quả thật tuyệt diệu. Khán giả Mỹ của chúng ta sẽ chết vì cười.
Và bỗng nhiên, như chưa từng bao giờ có, chính Tonio Presto phá lên cười một tiếng cười khô khốc, phô hàm răng nhỏ thô và thưa. Trong tiếng cười này có một cái gì đó dữ, gở, và không một người nào hưởng ứng.
