- Xoay người lại! Nữa! Đi tới đi lui! Ngồi xuống! Đứng lên! Cử chỉ ngạc nhiên… hoảng sợ… vui sướng đột ngột.
Presto đứng ở giữa căn phòng lớn, cửa mở về hướng bắc. Tường và một phần mái nhà lắp kính. Những mảng tường khác đều bọc nhung đen. Trên sàn gỗ phủ một ô vuông đen - đó là tường tiêu cự của máy quay. Đây là xưởng phim ở nhà của Tonio. Hoffmann đứng cách anh vài mét, đang cúi xuống kính ngắm của máy quay. Biết bao nhiêu tư thế, cử chỉ thành công của Presto đã được Hoffmann quay vào phim ở xưởng này, do quan sát ngày này sang ngày khác kẻ quái dạng - anh lùn độc nhất vô song. Bây giờ Hoffmann đang nghiên cứu “Presto mới!”
- Hôm nay đủ rồi. Chúng ta phải bàn với nhau nhiều chuyện, Hoffmann ạ! - Presto nói và bước ra khỏi ô vuông “kỳ ảo”, đi tới bức tường kính, nơi có cái bàn với hai chiếc ghế. Trên bàn bày những cặp giấy, hộp cigars, bao thuốc, chiếc bật lửa điện, cái gạt tàn thuốc.
Presto châm một điếu thuốc lá.
- Thế nào hả? - Anh hỏi Hoffmann với đôi chút hồi hộp.
Hoffmann thong thả cắt đầu điếu cigars bằng con dao con tự động, phả ra một luồng khói rồi sau cùng mới trả lời, mắt nhìn lơ đãng:
- Tôi chưa nhìn thấy bộ mặt mới của anh, anh Presto. Anh đã kiếm được nhiều, nhưng cũng mất đi nhiều. Những cử động của anh trở nên chậm hơn, uyển chuyển hơn. Đó là một thành tựu tốt. Anh có nhớ, anh đã gây cho tôi biết bao nỗi vất vả bởi những cử động nhanh, rối rít của anh không? Đối với anh đó là ngoại lệ, một là vì anh không thể làm khác được, và hai là vì đấy chính là một trong những đặc điểm tiêu biểu nhất của cá tính nghệ thuật của anh. Dù sao thì nhiều khi tôi cũng phải sử dụng cách quay chậm, đồng thời bắt các bạn diễn của anh phải cử động nhanh hơn một chút để tìm ra được một sự hài hòa nào đó. Đó là một công việc cực kỳ phức tạp. Bây giờ không còn khó khăn đó nữa. Nhưng có cái gì mới? Đến giờ tôi vẫn chưa cảm thấy cái mới. Và, thẳng thắn mà nói, nếu như anh đến với xưởng phim để thử, như một gã trai trẻ không ai biết đến muốn thử sức mình trong điện ảnh thì tôi không tin rằng các vị giám đốc, quay phim, đạo diễn lại chú ý đến anh…
Presto vứt điếu thuốc lá, dường như là nó rất đắng, và hút cigars.
- Anh thứ lỗi cho tôi, vì tôi đã nói thẳng như thế… - Hoffmann hơi bối rối.
- Sự thẳng thắn quý hơn mọi thứ, - Presto đáp. Những lời của anh, tôi không giấu là đã làm tôi hơi buồn phiền, nhưng không làm tôi ngạc nhiên. Tôi chờ đợi điều đó. Không thể nào khác được. Nhưng tôi tin ở tôi. Bộ mặt mới của tôi! Muốn thấy được nó, phải ít xoay qua xoay lại trước các anh… Anh biết phương pháp sáng tác của tôi. Tôi cần nhập vai, biến thành nhân vật, sống cuộc sống của họ, toàn bộ những tình cảm của họ, khi đó những cử chỉ, điệu bộ, tư thế cần thiết tự nó sẽ đến và sẽ phát hiện ra bộ mặt của tôi. Anh chịu khó chờ đợi. Tôi đã viết xong kịch bản. Và đến khi tôi xuất hiện trước mặt anh trong vai nhân vật mới, anh sẽ thấy bộ mặt mới của tôi.
- Kịch bản gì thế? - Hoffmann quan tâm.
Presto cau mặt, Hoffmann liền bật cười.
- Tôi thấy là, ở anh còn nhiều cái của “Presto cũ”! - Hoffmann thốt lên. - Kịch bản mới luôn luôn là điều bí mật đối với những người xung quanh cho tới khi anh đặt dấu chấm hết. Ôi, anh đã rất hay cáu kỉnh trong thời gian đang làm việc đó! Như bị ma ám! Thời gian đó khó mà nói chuyện được với anh. Hoặc là anh nổi nóng, hoặc là anh nhìn người nói chuyện bằng đôi mắt không thiện cảm. Anh ăn không ngon, ngủ không yên, như người bị ốm nặng. Rồi đến cái ngày anh hiện ra với nụ cười vui vẻ, trở nên tử tế và cởi mở. Và mọi người ở xưởng phim, từ các “minh tinh” đến đám thợ mộc, đều biết là kịch bản mới đã ra đời!
Presto mỉm cười đáp:
- Vâng, đúng thế. Hình như tôi không thay đổi gì cả trong chuyện này.
- Nhưng nếu anh không muốn kể nội dung của kịch bản mới, anh có thể cho tôi biết những nét chính được không? Với một bộ mặt mới, theo chỗ tôi hiểu, phải tạo ra một phương hướng mới trong sáng tác của anh chứ?
- Chẳng có cách nào khác, - Presto nói và chìa tay với lấy cặp giấy. - Tôi cũng muốn bàn bạc với anh về việc đó.
Tonio lục tìm trong cặp và lôi ra tờ giấy viết đặc chữ.
- Đây, anh có thích đoạn văn này của Walt Whiteman không:
“Hãy thú nhận rằng, đối với con mắt sắc sảo thì tất cả những thành phố này, nhung nhúc những kẻ lố bịch hèn hạ và những kẻ bệnh hoạn, õng ẹo một cách vô duyên bởi những thằng hề và kẻ quái dạng, là một sa mạc Sahara tiêu điều mà thôi. Trong các cửa hiệu, trên các đường phố, trong nhà thờ, ở quán bia, tại các nơi công cộng - đâu đâu cũng là sự nhẹ dạ, sự đê tiện, sự xảo quyệt và lừa dối; đâu đâu cũng thấy tuổi trẻ ăn diện, còi cọc, ngạo mạn, già trước tuổi; đâu đâu cũng là dâm dục quá đáng, là những cơ thể ốm yếu đàn ông, đàn bà, tô son trát phấn, mang tóc giả, là những mặt mũi bẩn thỉu, là màu đã bị hủy hoại; khả năng làm mẹ đang chấm dứt, hay đã chấm dứt; những tập tục thấp hèn, hay đúng hơn sự thiếu vắng hoàn toàn của đạo đức mà có lẽ không tìm thấy trên toàn thế giới…” Whiteman đã viết như thế về nền dân chủ Mỹ đương thời với ông. Hãy đồng ý là, ở thời gian hiện tại bức tranh không khá hơn, mà còn tồi tệ hơn, - Presto kết luận.
Hoffmann chăm chú lắng nghe, lúc đầu vì ngạc nhiên, sau đó với sự lo ngại lúc càng tăng thêm và cuối cùng với lòng căm phẫn.
- Anh sẽ nói gì về cái đó? - Presto hỏi.
- Anh muốn đi vào con đường nguy hại này? - Hoffmann hỏi lại với vẻ hoảng hốt.
- Tại sao lại nguy hại?
- Con đường tố cáo sự bất công của xã hội? Con đường chính trị? Anh muốn thách thức sự tự ái dân tộc? Họ sẽ giẫm nát anh! Tất cả những kẻ có quyền và tiền của sẽ vũ trang chống lại anh. Cả khán giả cũng sẽ quay lưng lại với anh: khán giả chẳng thích thú gì phải việc làm người bệnh lên bàn mổ dưới lưỡi dao của nhà phẫu thuật dữ tợn.
- Đừng vội nóng, Hoffmann! Hãy nghe tôi nói hết đã.
Nhưng Hoffmann giống như một nhà truyền giáo tiếp tục tố giác kẻ phạm tội lớn:
- Anh có nhớ số phận những bộ phim của đạo diễn Eric von Strogeim không? Ông ấy không muốn làm những phim “hạnh phúc”. Và rồi thế nào? Chúng vấp phải sự lạnh nhạt, mặc dù có chất lượng nghệ thuật cao.
- Cần phải làm sao cho chúng được đón tiếp thật phấn khởi, - Presto phản đối. - Anh đừng nghĩ là tôi chuẩn bị làm những phim tuyên truyền một cách thô thiển, chỉ nêu lên những gian áp mái và tầng hầm những nỗi kinh hoàng của bóc lột và thất nghiệp. Tôi muốn xây dựng những bộ phim sao cho khán giả cười không ít hơn, mà thậm chí còn nhiều hơn trước kia. Tôi muốn nêu lên cả vẻ đẹp, cả sự vĩ đại của tâm hồn, nhưng ở nơi mà trước kia chưa một ai nhìn thấy. Chúng ta bỏ qua nhiều thứ, anh Hoffmann ạ. Chắc anh cũng không ngờ rằng có biết bao là vẻ duyên dáng, yêu kiều trong những động tác lao động bình thường của một cô gái làm lau dọn nhà hay phơi quần áo… Chúng ta đã quay quá nhiều những cung điện và quý tộc… Đừng sợ! Trong những phim mới của tôi cái cười sẽ không im tiếng. Sẽ có tiếng cười, sẽ có cả những giọt nước mắt. Vì công chúng cũng thích khóc. Anh cũng biết điều đó. Khán giả sẽ say mê ra khỏi rạp. Họ còn suy nghĩ một vài ngày sau đó. Và họ vô tình đi tới kết luận là thế giới của chúng ta, nền dân chủ vẻ vang của chúng ta không phải là tốt như vậy, rằng phải tìm một lối thoát nào đó, mà không còn bướng bỉnh tin vào sự trở lại thế kỷ hoàng kim của sự phồn vinh, nó đã ra đi và sẽ không trở về nữa. Đấy là mục đích của tôi.
- Đây là tôi rất thẳng thắn nói với anh mọi chuyện, anh Hoffmann, - Presto nói sau một lúc ngừng. - Nhưng khán giả, và cả cái gọi là xã hội của chúng ta, có lẽ sẽ không nhận thức được sớm lắm đâu “tính chất nham hiểm” của những bộ phim mới của tôi.
- Họ sẽ nhận thức được! Và sớm hơn là anh tưởng! - Hoffmann cãi lại. - Ông Pitch sẽ bác bỏ đầu tiên những kịch bản của anh. Mà không ông ta thì là sở kiểm duyệt của ngân hàng New York mà ông ta phụ thuộc, may mắn nhất cũng là cắt bớt, xén vụn ra, sửa chữa… hoặc chắc là sẽ không cho phát hành.
- Tôi chẳng cần sự phát hành nào cả. - Presto nói.
- Tôi không hiểu ý anh.
- Hình như không khó hiểu đâu. Tôi tổ chức xí nghiệp phim riêng.
Hoffmann bật ngửa người trên lưng ghế và kêu lên:
- Mỗi lúc một khó hơn! Nhưng đó là sự mất trí không hơn không kém. Tôi biết là anh có một số vốn nhất định. Nhưng tiền bạc của anh là dùi cui chống lại đại bác. Toàn bộ thế lực của tư bản ngân hàng, đội khinh kỵ của nó là báo chí, hãng phát hành, chủ rạp chiếu phim, sẽ tiến hành chiến tranh với anh. Pitch chi tiêu vài triệu một tuần, mà xí nghiệp của ông ta chưa phải là giàu có nhất ở Hollywood. Đơn giản là anh đi tới sự phá sản chắc chắn, Presto ạ, và tôi tiếc cho anh. Hình như anh lùn Presto là người thực tế hơn.
Tonio mỉm cười:
- Thời gian sẽ chứng tỏ người nào trong chúng tôi là thực tế hơn, Presto già hay Presto trẻ. Hoffmann, anh đừng nghĩ là tôi hành động xốc nổi. - Anh vỗ bàn tay vào cặp giấy. - Tôi với anh, ta còn bàn về tài liệu này và anh sẽ thấy là tôi đã dự kiến mọi cái. Dù thế nào đi nữa, toàn bộ sự mạo hiểm chỉ rơi vào một mình tôi. Tôi mời rất ít nghệ sĩ lớn. Nếu tôi bị phá sản, họ luôn luôn tìm được một công việc khác. Toàn bộ đám diễn viên và nhân viên còn lại, tôi đề nghị lấy trong số những đoàn viên thất nghiệp của các công đoàn. Đối với họ, kết cục có xấu nhất cũng chỉ là một sự tạm nghỉ việc.
- Nếu những nghệ sĩ lớn không đến với anh? Cô Lux sẽ không đóng vai thợ giặt đâu!
- Không có họ cũng xong, - Presto đáp. - Tôi chỉ gặp khó khăn nếu không có được một người quay phim có tài, đầy kinh nghiệm. Nhưng tôi trông cậy vào anh, anh Hoffmann. Lẽ nào cả anh, bạn thâm niên của tôi cũng từ bỏ tôi và nói: “Tôi không quen biết con người này!”
Phút yên lặng căng thẳng. Hoffmann thở ra một vòng khói, trầm ngâm suy nghĩ. Rồi anh bắt đầu nói, dường như đang cao giọng biện luận:
- Công việc của tôi nhỏ bé: quay tay máy. Song dù sao tôi cũng không thờ ơ với cái tôi quay. Làm việc với anh, tôi sẽ đứng về phía thù địch của các ngân hàng, để tạo cho mình tiếng tăm là “đỏ”. Và các ngân hàng sẽ trả thù tôi. Nếu anh phá sản tôi sẽ khó tìm được việc làm khác.
Presto không thể không tán thành kết luận đó, vì thế anh không cãi lại, chỉ hồi hộp chờ lời từ chối. Hoffmann lại yên lặng, dõi theo những vòng khói.
- Nhưng tôi không muốn bỏ mặc anh trong lúc hoạn nạn, ông bạn cũ ạ. Anh đang làm chuyện ngu ngốc lớn. Đối với tôi, điều đó hoàn toàn rõ ràng. Vậy mà anh còn yêu cầu tôi giúp anh phá sản mau hơn…
- Không có anh tôi có thể phá sản mau hơn nữa, Hoffmann ạ. Nhưng vấn đề không phải chỗ đó. Anh nên hiểu là tôi bắt đầu cuộc chiến đấu không cân sức này trước hết là vì quyền lợi của chính những người làm điện ảnh.
Và Presto bắt đầu nói sôi nổi về sự bóc lột không thương xót của các chủ xí nghiệp đối với những người làm điện ảnh, về tình trạng và quyền của họ, về sự đàn áp cá nhân, về những “ngôi sao” bất tài được quảng cáo thổi phồng, về tình hình không lối thoát của lớp trẻ có tài…
Tất cả những chuyện đó Hoffmann đều biết rõ, bản thân anh đã trải qua trường đời gian khổ.
- Đã đến lúc thay đổi tình hình không chịu nổi này, - Presto kết luận. - Tôi mơ ước về sự hợp tác, về sự bảo vệ tập thể những quyền lợi của những người làm phim. Chính chúng ta không tự biết sức mạnh của mình.
- Ngược lại chúng ta biết rõ sức mạnh của kẻ thù, - Hoffmann buồn bã nhận xét.
“Sẽ từ chối!” - Presto lo buồn nghĩ bụng. Nhưng Hoffmann vẫn tiếp tục phả ra những vòng khói.
Presto là bạn, nhưng vận mệnh của anh thiết thân với anh hơn. Chính vì đã trải qua trường đời gian khổ nên Hoffmann không muốn mạo hiểm cái mà anh đã có. Nhưng sự mạo hiểm có lớn đến thế không? Nếu Presto mới là một nghệ sĩ tồi và kịch bản của anh ta sẽ có “những tư tưởng nguy hiểm”, Hoffmann đã biết trước khi bộ phim xuất hiện trên màn ảnh và anh sẽ biết ra đi đúng lúc. Thậm chí có thể cho đấy là một hình thức phản đối, và danh tiếng của anh sẽ vẹn toàn…
Hoffmann mỉm cười và nói:
- Anh là Don Quixote, anh Presto ạ. Mỗi Don Quixote phải có Sancho Panza của mình. Chà, thôi được, hãy lấy tôi làm người mang vũ khí, hỡi chàng hiệp sĩ xứ La Mancha, mặc dù chúng ta hoàn toàn không đánh nhau với những chiếc cối xay gió!
Presto siết chặt tay người bạn của anh.
- Hoffmann thân yêu, có anh đi cùng, chúng ta sẽ thắng mọi tên khổng lồ, và tôi phong trước cho anh chức thống đốc của đảo! - Anh reo lên.
- Ôi, gã Don Quixote này! - “Sancho Panza mới” thở dài. - Xin cảm ơn vì vinh dự này. Không biết chúng ta có chiếm được đảo không, nhưng nhất định có không ít roi vọt sẽ nện vào đầu chúng ta.
- Chúng ta sẽ đáp lại chúng bằng những cú đánh trả, anh Hoffmann! Còn bây giờ xin chuẩn bị cho trận đánh!
Rồi, mở các cặp đầy những tờ ghi chép và tính toán anh đã làm bên bờ hồ Ngọc Bích, Presto bắt đầu nói cho Hoffmann biết những kế hoạch của anh.
