“Chiến dịch Berlin là chiến thắng huy hoàng nhất của Zhukov với tư cách là một nhà chỉ huy quân sự.”
Tờ Sputnik, tháng 12 năm 1996
---❊ ❖ ❊---
Ngày 12 tháng 01 năm 1945, khi cuộc tấn công tổng lực cuối cùng trong Chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu, thì ở cả Mỹ lẫn Anh, rất ít người nhận thấy được tình thế khốn đốn của Hitler. Mặc dù nước Đức sớm trở thành trọng điểm tấn công của các chiến dịch, nhưng quân đội Đức lúc đó vẫn còn rất mạnh và nền công nghiệp chiến tranh của chúng vẫn còn hoạt động khá hiệu quả. Thế nhưng chỉ trong vòng hơn 100 ngày, Độ tam để chế của Hitler đã sụp đổ.
Trận đánh cuối cùng ở hướng phía Tây được tiến hành dưới sự hiệp đồng tác chiến của quân đội các nước Ba Lan, Tiệp Khắc, Bulgari và Rumani. Trong suốt cuộc tiến công vào Ba Lan, Hồng quân đã tận mắt chứng kiến địa ngục lớn nhất trần gian - trại tập trung Auschwitz của phát xít Đức - và vô số sự thật về những tội ác mà Hitler và đồng bọn của y cố che giấu đã bị đưa ra ánh sáng. Trong những ngôi nhà kho của trại tập trung này, những người lính Xô viết đã phát hiện ra 7.000kg tóc của 140.000 người phụ nữ bị sát hại, rất nhiều hòm dựng xương người khô, hàng đống giày dép. quần áo trẻ em và cả hàng đống húp bê mà lũ trẻ còn chơi đùa cho tới khi chúng bị giết.
Những chi tiết cụ thể về việc giai phóng trại tập trung Auschwitz được Mátxcơva công bố ngày 7 tháng 5 năm 1945. Trong cuốn Cuộc chiến của nước Nga (năm 1998), Richard Overy viết rằng, bản thông báo của Chính phủ Xô viết đã không để cập gì đến những nguời Do Thái chiếm số lượng lớn trong gần 3 triệu nạn nhân (hoặc hơn thế) ở trại Auschwitz. Zhukov có quan điểm riêng về chính sách bài Do Thái của phát xít Đức không? Mọi người đều biết ông ghê tởm chế độ phát xít của Hitler. Các con gái của ông. Era và Ella, đều nhấn mạnh, cha họ không bao giờ là người có tư tương bài Do Thái; ông luôn nhìn nhận, đánh giá con người căn cứ vào kết quả công việc mà họ làm với khả năng tốt nhất của họ. Hai người con gái của Zhukov kể, một trong những vị tướng được Zhukov hết lời ca ngợi hồi tháng 12 năm 1941 là tướng kỵ hình Lev Dovator, một người Do Thái chính gốc và đã hy sinh như một người anh hùng 1 .
Dưới đây là những điều Georgi Zhukov kể về trận đánh vĩ dại cuối cùng trong dời hinh nghiệp của ông:
Trong suốt cuộc chiến tranh, tôi đã nhiều lần trực tiếp chỉ huy những chiến dịch lớn và quan trọng, nhưng trận đánh sắp diễn ra ở Berlin mang tính đặc biệt và chưa từng có. Các lực lượng tham gia sẽ phải phá vỡ những tuyến phòng thủ vô cùng vững chắc và được tổ chức rất có chiều sâu của địch bắt đầu từ sông Oder và cuối cùng là thành phố Berlin đã được phòng ngự như một pháo đài. Để tiến được tới Berlin, chúng tôi sẽ phải đập tan một cụm tập đoàn quân khống lồ của phát xít Đức, chiếm được thủ đô của chúng, và không có gì phải nghi ngờ, kẻ thù của chúng tôi sẽ tử thủ.
Những dự tính của Zhukov hoàn toàn chính xác. Quân phát xít Đức đã sẵn sàng cho trận quyết chiến ở Mặt trận phía Đông. Để làm điều này, Bộ Chỉ huy tối cao quân Đức đã biến vùng phía Đông nước này thành cái mà chúng gọi là “Miền đất chết”. Nhà sử học Đức Walter Gorlitz cho biết, tất cả những vùng đất mà quân Đức bỏ lại đều biến thành sa mạc. Những nhà máy công nghiệp, những trang trại, kho lương thực thực phẩm, cầu cống, hệ thống đường sắt, các đập nước, hệ thống điện thoại, các đài phát thanh và các hầm mỏ đều bị phá hủy. Thống chế Wilhelm Keitel và Reichsleiter Martin Bormann, Tư lệnh Bộ Chỉ huy tối cao Đức kiêm Chánh văn phòng Đảng Quốc xã, đã ra một mệnh lệnh “thép” là mọi thành phố, thị trấn phải được bảo vệ đến người lính cuối cùng. Nhiều phiên tòa quân sự đã xét xử những sĩ quan chỉ huy bất tuân lệnh này; bọn đao phủ đã hành quyết tất cả những người vẫy cờ trắng; những binh lính bị lạc đơn vị cũng bị treo cổ ngoài đường phố. Bầu không khí chết chóc đã bao phủ toàn bộ những khu vực do quân Đức kiểm soát 2 .
---❊ ❖ ❊---
1. George Bernard Shaw cho rằng sự đau khổ không phái là phép tính cộng đơn thuần, và như vậy sự đau khổ của 1.000 người phụ nữ không có nghĩa lớn hơn nhiều lần sự đau khổ của 10 người phụ nữ. Ella và Era kể rằng, cha họ có rất nhiều bạn bè tốt, trong đó có cả người Do Thái cũng như ngươi các dân tộc khác.
2. Walter Gorlitz, Der Zweite Weltkrieg, 1955.
Về cơ bản, toàn bộ kế hoạch chiến dịch tấn công Berlin được Bộ Tổng Tư lệnh tối cao Xô viết soạn thảo vào tháng 11 năm 1944, sau khi Lực lượng viễn chinh Đồng minh dưới sự chỉ huy của tướng Eisenhower tham chiến. Đến cuối tháng 3 và đầu tháng 4 năm 1945. lực lượng này đã mở rộng chiến trường tới sát sông Rhine và bắt dầu mở một hướng tấn công về thủ đô của nước Đức.
Cuối tháng Giêng, những đội quân phát xít hùng mạnh ở Đông Phổ đã bị cô lập với nước Đức và chúng chi cầm cự được đến tháng 4 khi các nhóm tàn quân của Hitler ở Koenigsberg bị đánh tan tác. Trong thời gian đó, bọn chỉ huy Đức đã cho xây dựng phòng tuyến cuối cùng trên các cửa ngõ vào Berlin, thành lập các đơn vị thanh niên Hitler và chiều mộ tân binh. Cuối tháng 3, Eisenhower quyết định mở cuộc tấn công thọc sâu vào trung tâm của nước Đức tới tận vùng Leipzig -Dresden, với mục tiêu chia cắt nước Đức làm đôi và hội quân với lực lượng Hồng quân bên bờ sông Elbe. Eisenhower giải thích rằng, khi đó lực lượng của ông ta vẫn còn cách Berlin tới hàng trăm km trong khi các đơn vị tiên phong của quân Xô viết chỉ còn cách vài chục km mà thôi và một triệu bộ đội dưới sự chỉ huy của Nguyên soái Zhukov chỉ cần vượt một cây cầu phía trước là qua được sông Oder. Tướng Mỹ Omar Bradley ước tính, nếu tấn công thẳng vào Berlin thì con số thương vong sẽ lên tới 100.000 người - đây có thể là một con số hơi phóng đại một chút - và như thế thì việc chiếm được thành phố Berlin không có ý nghĩa về chính trị. Theo ông ta, điều quan trọng hơn cả là phải nhanh chóng đập tan các đội quân của Hitler ngay chính trên trận tuyến của chúng (Omar Bradley, Cảu chuyện của một người lính, 1951). Mặt khác, Stalin đã hạ quyết tâm quân đội Liên Xô phải là những người đầu tiên có mặt tại Berlin. Các phương diện quân Xô viết đã được tiếp viện đủ để tiêu diệt hoàn toàn các đội quân của Hitler, các tướng lĩnh của ông ta cũng đã sẵn sàng chấp nhận con số thương vong lớn để tiến được vào trung tâm thủ đô Berlin.
Trong khi đó, ngày 21 tháng 4, Hitler đã ra lệnh mở một cuộc phản công mạnh vào các lực lượng Xô viết đang uy hiếp Berlin, thậm chi Hitler còn tuyên bố thẳng thừng là sẽ xử tử ngay lập tức bất kỳ sĩ quan chỉ huy nào cho quân lính rút lui.
Cần phải lưu ý một vấn đề là, không có bất kỳ chủ trương nào ngăn cản Eisenhower truy kích quân Đức, bởi tại Hội nghị thượng đính Yalta tháng 2 năm 1945 không có những chủ trương như vậy được thông qua. Eisenhower tin rằng, một trận đánh thọc sâu vào Berlin sẽ khiến cho hầu hết các đơn vị khác của ỏng không thể phối hợp tác chiến phát huy được sức mạnh và như vậy, đó là một hành động “rất không sáng suốt, nếu không muốn nói là ngu ngốc” (Eisenhower, Cuộc thập tự chinh ở Châu Âu, 1948). Khi đó, quân Mỹ đã dừng lại bên bờ sông Elbe, tạo điều kiện cho Hồng quân chiếm được những vùng nằm trong tầm kiểm soát của mình. (Sau này, khi Chiến tranh Lạnh nổ ra, quyết định của Eisenhower về việc tấn công Berlin đã bị chỉ trích mạnh mẽ, nhất là sau khi xảy ra sự kiện phong toả Berlin năm 1948). Ngày 30 tháng 3 năm 1945, Eisenhower đã gửi cho Thủ tướng Anh Churchill một bức thư, trong đó viết: “Tôi đề nghị, chúng ta nên tiến về phía Đông để phối hợp cùng quân Nga hoặc lấy sông Elbe làm giới tuyến chung. Tiến về phía Đông không đồng nghĩa với việc chúng ta phải vượt sông Elbe”. Ngày hôm sau, Churchill trả lời Eisenhower: “Tôi không biết vì sao không vượt sông Elbe sẽ là một lợi thế?” Còn về vấn đề Berlin, Churchill viết: “Nếu chúng ta chủ định để Berlin vào tay họ (Hồng quân), kể cả khi nó thuộc về chúng ta, thì cả hai trường hợp có thể càng khiến họ tin rằng họ làm được tất cả mọi việc, mà rõ ràng đã như thế rồi”. Eisenhower phúc đáp ngay trong ngày 01 tháng 4, vấn đề tiến vào Berlin được ông nêu như sau: “Vào bất kỳ lúc nào, nếu quân Đức bị đánh lui ở bất kỳ đâu trên mặt trận này, chúng ta sẽ nhanh chóng thẳng tiến và Berlin sẽ là một trong những mục tiêu quan trọng của chúng ta”. Quan điểm của Churchill cũng thế hiện rõ trong bức điện ông gửi cho Eisenhower ngay ngày hôm sau: “Tôi thiết nghĩ, điều quan trong hơn cả là chúng ta nên phối hợp với người Nga càng sâu về phía Đông càng tốt”.
Nhưng Hồng quân vẫn đang thẳng tiến với mong muốn kết thúc chiến tranh càng sớm càng tốt, họ đã đánh quân Đức tan tác, bắt chúng phái đền tội cho những vụ thảm sát và tàn phá bừa bãi trên lãnh thổ Liên bang Xô viết. Trong một cuộc thăm dò ý kiến trong 5.848 người lính Xô viết thuộc Tập đoàn quân xe tăng cận vệ số 2 ngay trước khi chiến tranh kết thúc, thì có tới 4.447 người thân của họ đã bị giết hại, 1.169 người bị tàn tật, 908 người bị bắt đưa sang Đức lao động khổ sai; quân Đức đã đốt phá 2.430 ngôi làng, thị trấn và thành phố quê hương của những người lính này trước chiến tranh. Hầu như mỗi người lính đều có một bi kịch riêng.
Tuy nhiên, không có câu hỏi đề cập đến chuyện trả thù như trong Kinh Cựu Ước, một sự trả thù tương xứng đối với người Đức, nước Đức như những gì mà quân đội của họ đã làm với đất nước Xô viết, nhân dân Xô viết. Đa số các nhà sử học đã thừa nhận, người Nga đã có sự phân biệt rõ ràng những kẻ theo chủ nghĩa phát xít với đông đảo nhân dân Đức nói chung. Và khó có thể đặt thành ngoại lệ những lời đánh giá sau của vị chỉ huy sư đoàn Hồng quân đã cắm lá cờ chiến thắng trên tòa nhà Quốc hội Đức, tướng Vasili Shatilov:
Những người dân Berlin hướng về nhân dân chúng tôi với mức độ quan tâm chưa từng có. Tất nhiên, sự dò xét của họ thể hiện những góc độ tình cảm khác nhau: người thì nhún nhường, người thì tỏ vẻ thân thiện, người thì không giấu giếm sự căm ghét. Nhưng chúng tôi ngày càng thấy sự sửng sốt đến thành thật trong ánh mắt của họ, bởi cách xử sự của chúng tôi là không thể tin được đôi với những người vốn mang trong đầu một thế giới quan đã luôn bị hệ thống tuyên truyền của phát xít áp đặt và đầu độc. Bộ đội Liên Xô không có bất cứ hành động thảm sát, cướp bóc nào, không có bất kỳ hành động trả thù nào đối với sự bạo tàn mà quân Đức đã gây ra trên đất nước chúng tôi. Mà trái lại, họ còn cung cấp lương thực cho người Đức, những người lẽ ra phải được coi là ké thù không đội trời chung của chúng tôi.
Trong một cuốn sách viết về Berlin gây nhiều tranh cãi của Antony Beevor trước đây, mặc dù tác giả đã trình bày rất chi tiết, nhưng nó vẫn bộc lộ một số thiếu sót rất rõ ràng 1 .
1. Sau đây là một số thiếu sót trong cuốn sách:
Tướng Nikolai Antipenko, một vị tướng nổi tiếng, từng phục vụ trong chính quyền Berlin sau chiến tranh (em gái của ông đã bị bọn phát xít Đức tra tấn hết sức tàn bạo) đã viết trong các tập hồi ký của mình: “Sự thật là Bộ Tư lệnh Xô viết đã ra lệnh sẽ xử tử hình đối với bất kỳ hành vi cướp bóc bạo lực bột phát nào trên lãnh thổ Đức”. Tướng Antipenko còn cho biết về những hoạt động của đơn vị ông trong việc giúp bảo đẩm cuộc sống bình thường ở Berlin. Nhưng tên tuổi của ông cũng như của những người khác đã không được đề cập đến trong cuốn sách này.
Nguyên soái Không quân Sergei Rudenko, từng chiến đấu dưới quyền chỉ huy của Nguyên soái Zhukov, có mặt ở Berlin tháng 5 năm 1945; ông đã hỏi người dân Berlin về cuộc sống của họ, hàm ý cả việc họ có lo sợ bị ức hiếp, cướp bóc không và ông đã cố gắng trấn an, động viên những người dân thường này.
Đại tá xe tăng David Dragunsky, một người gốc Do Thái, đã bị mất cả gia đình (mẹ và hai em gái) dưới tay quân phát xít, nhưng khi tiến vào Berlin ông không hề có ác cảm với người dân Đức. Ông đã mô tả những ấn tượng về thành phố Berlin và những cuộc gặp gỡ với người dân Đức trong một cuốn hồi ký của minh. Cũng như Rudenko, ông bảo đảm với những người dân thành phố Berlin sẽ không có những hành động trả thù đối với họ. (Beevor liệt kê những hồi ký của Dragunsky trong phần phụ lục tham khảo của cuốn sách nhưng đã không đề cập gì đến những cuộc nói chuyện của Dragunsky với những người dân Berlin).
Anastas Mikoyan, phụ tá chính của Stalin, tới thăm Berlin chí vài giờ sau khi quân Đức đầu hàng và tiến hành kiểm tra việc cung cấp lương thực, thực phẩm cho người dân trong thành phố. (Mikoyan truyền đạt lại mệnh lệnh cho tướng Antipenko rằng phải cung cấp cà phê nguyên chất chứ không phải lại phế phẩm cho người dân Berlin).
Trong hồi ký của mình, Nguyên soái Zhukov đã vài lần đề cập đến việc chỉ thị những binh lính của mình phải hết sức tránh bạo lực và công bằng trong việc giải quyết các vấn đề dân sự.
Dmitry Shcheglov, một sĩ quan phụ trách công tác chính trị và còn là một nhà soạn kịch, từng ở Berlin tháng 5 năm 1945, đã nói bằng tiếng Đức với mọi người dân Đức mà ông gặp rằng: “Hiện không có và sẽ không có bất kỳ sự trả thù nào". (Beevor không hề nói tới điều này và những tuyên bố xác thực khác của Shcheglov mà lại chọn đưa ra một câu bực dọc nhất thời của Shcheglov khi vừa nhìn thấy một tủ đầy thực phẩm trong một gia đình người Đức và chạnh lòng nghĩ đến hàng nghìn ngôi nhà của người dân Nga đã bị quân phát xít tàn phá, lúc đó ông đã nói rằng ông muốn đập tan tành những lon đồ hộp cùng chai lọ. Nhưng suy cho cùng đó chỉ là trong ý nghĩ mà thôi).
Trong cuốn sách của minh, Antony Beevor đã đưa ra sai lầm của một vị tướng Nga khi mô tả chân thực một nhà tù hết sức tai tiếng ở Berlin. Đó là tướng V.M. Shatilov, đã được đề cập ớ phần trên, khi nói về chủ đề liên quan đến sự trả thù và mô tả cách mà người dân Đức để ý tới những người lính trong sư đoàn của ông. Khi chiến tranh kết thúc, Shatilov quan sát nhà tù Moabit từ bên ngoài và vì nó là một “mối đe dọa". Beevor đã vin vào đó mà đặt ra câu hỏi rằng tại sao tất cả những tòa nhà ở Berlin đều tiềm ẩn mối đe dọa đối với người Nga. Nhưng Beevor đã không hề nói đến đến việc hàng nghìn tù nhăn bị tra tàn đánh đập và bị giết hại trong khu nhà xám đen ám đạm đó. Còn đối với Shatilov, ông biết rõ những gì diễn ra trong nhà tù này: một trong những tù nhân Xô viết nổi tiếng nhất trong nhà tù này là nhà thơ dân tộc Tatar, Mussa Jalil, tác giả của tập thơ rất đáng chú ý nhan đề “Những cuốn sách trong nhà tù Moabit”. Mussa Jalil gia nhập quân đội, bị bắt và chết trong nhà tù Moabit tháng 8 năm 1943. Sau này những người bạn tù của ông kể lại, bọn mật vụ Đức đã đánh ông bằng một chiếc gậy cao su đến mức gãy tay trái, giập hai quả thận và tra tấn ông đến chết. Một vài ngày trước khi chết, Mussa Jalil đả viết một bài thơ có dòng kết như sau:
“Ôi! Sức mạnh chiến thắng của cuộc đời!Tôi biết cuộc đời thật ngọt ngàoVà tôi sẽ chết trong lao tùĐây chinh là bản tình ca cuối cùng của đời tôi."
Ngày 29 tháng 3, theo lệnh triệu tập của Đại bản doanh, Zhukov về Mátxcơva cùng với bản kế hoạch tấn công Berlin của Phương diện quân Belorussia số 1. Đây không phái là lần đầu tiên trong chiến tranh Zhukov được chỉ định làm Tổng Tư lệnh chiến dịch. Đêm đó, Stalin cho gọi Zhukov đến phòng làm việc ở điện Kremlin. Lúc Zhukov đến, ông đang một mình ở văn phòng sau cuộc họp VỚI các ủy viên Hội đồng Quốc phòng Nhà nước.
Zhukov kể lại, lúc ấy, Stalin im lặng chìa tay và bắt đầu cuộc nói chuyện như thể ông đang tiếp tục một cuộc trao đổi vừa bị ngắt giữa chừng:
“Mặt trận của quân Đức ở phía Tây đã bị đánh vỡ hoàn toàn và rõ ràng quân Đức sẽ không có cách nào để cản bước tiến của quân Đồng minh. Do vậy, lúc này, chúng đang củng cố các cụm quân ở những khu vực trọng yếu nhất để kháng cự với chúng ta. Đồng chí hãy nghiên cứu những tình hình mới nhất về quân Đức trên bản đồ này.”
Stalin châm tẩu thuốc và nói tiếp: “Theo tôi, đây sẽ là một trận đánh khá ác liệt đấy.”
Sau đó, Stalin hỏi ý kiến Zhukov về tình hình quân Đức ở khu vực Berlin. Zhukov trải chiếc ban đồ chiến sự của ông trên bàn để vị Tổng Tư lệnh tối cao kiểm tra kỹ những thông tin chi tiết về các đơn vị chủ lực, chiến lược của quân Đức bố trí xung quanh Berlin. Theo Zhukov, hiện bọn Đức có 4 quân đoàn với hơn 90 sư đoàn, trong đó có 14 sư đoàn tăng thiết giáp và cơ giới, 37 trung đoàn độc lập và 98 tiểu đoàn độc lập. Sau này được biết, ở khu vực Berlin, bọn Đức có ít nhất 1 triệu quân. 10.000 khẩu pháo và đại bác, 1.500 xe tăng, xe cơ giới và 3.500 máy bay chiến đấu. Phía sau lực lượng này còn có 200.000lính dồn trú trong thành phố Berlin.
- Khi nào bộ đội của chúng ta có thể sẵn sàng tấn công? - Stalin hỏi.
Zhukov báo cáo:
- Trong vòng 2 tuần nữa, Phương diện quân Belorussia số 1 có thể bắt đầu tấn công. Khi đó, Phương diện quân Ukraina số 1 chắc chắn cũng sẵn sàng vào trận. Tuy nhiên, với tình hình hiện nay thì cho đến giữa tháng 4, Phương diện quân Belorussia số 2 vẫn còn phải chiến đấu ở vùng Danzig và Gdynia nên đơn vị này sẽ bị chậm, không thể tham gia tấn công từ hướng sông Oder đồng thời với Phương diện quân Belorussia số 1 và Phương diện quân Ukraina số 1 được.
- Vậy thì, chúng ta sẽ bắt đầu Chiến dịch mà không chờ Phương diện quân của Rokossovky nữa. Nếu đồng chí ấy có trễ một vài ngày thì cũng không dáng ngại.
Vị Tống Tư lệnh tối cao đi về phía bàn làm việc của mình, lật một vài tài liệu và lấy ra một lá thư:
- Đồng chí hãy dọc đi.
Bức thư là của một người “có thiện chí” ở châu Âu gửi về, có thể là ai đó được nhà nước Xô viết trả lương, thông báo có những cuộc trao đổi bí mật giữa các nhân viên tình báo của phát xít Đức và các đại diện chính thức của quân Đồng minh, trong đó nói rằng người Đức đang đề nghị Đồng minh đình chiến và hai bên ký kết hiệp định hòa bình riêng rẽ. Nhưng bức thư củng cho biết Đồng minh đã bác bỏ đề nghị này. Do đó, Kremlin tin rằng, không loại trừ khá năng người Đức sẽ tạo điều kiện để quân Anh - Mỹ tiến vào Berlin dễ dàng hơn.
"Được rồi. đồng chí nghĩ thế nào về vấn đề nàv?”. Stalin hỏi và không đợi câu trả lời, ông nhận xét: "Theo tôi, Roosevelt sẽ không vi phạm Hiệp ước Yalta: tuy nhiên với Churchill, ông ta sẽ không ngần ngại làm bất cứ điều gì".
Trong hai đối tác chủ chốt của ông trong chiến tranh, Stalin tin tưởng Roosevelt hơn là Churchill. Theo Huân tước Moran, bác sĩ riêng của Churchill (trong cuốn Churchill qua những trang nhật ký cùa Huân tước Moran. Boston. 1966). sau lần gặp gỡ Stalin ở Mátxcơva tháng 8 năm 1942, Churchill cho rằng mình đã bị xúc phạm và ví Stalin với “một tên ăn cướp”.
Hai ngày sau đó, Nguyên soái Konev. Tư lệnh Phương diện quân Ukraina số 1 cùng tham gia vào việc lên kế hoạch tổng thể cho chiến dịch tấn công Berlin. Zhukov nhớ lại: “Lúc ấy, chúng tôi đều cùng chung quan điểm trên mọi vấn đề mang tính nguyên tắc".
Tuy nhiên, Tổng Tư lệnh tối cao không chấp thuận toàn bộ việc xác định khu vực tác chiến giữa hai phương diện quân và đã thay đổi một chút của việc phân giới này. Stalin nới với Konev: “Để để phòng địch ngoan cố kháng cự ở hướng Đông làm cho việc tiến quân của Zhukov bị chậm lại, mà điều này là rất có thế xảy ra, Phương diện quân Ukraina số 1 của đồng chí phải sẵn sàng cho các tập đoàn quân xe tăng tấn công Berlin từ phía Nam”.
Trong thời gian chuẩn bị cho đòn sấm sét vào Berlin, Zhukov thường liên hệ tới những trận đánh trong chiến dịch Mátxcơva khi các lực lượng hùng hậu của kẻ thù đã tiến sát thành phố và mở những đợt tấn công dữ dội vào lực lượng bảo vệ thủ đô. Zhukov kể lại: "Tôi đã nghiên cứu đi nghiên cứu lại từng vấn đề, phân tích những sai lầm của mỗi bên. Mong muốn của tôi là rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu để vận dụng tốt nhất trong cuộc tổng tấn công sắp tới với từng chi tiết nhỏ nhất và không để phạm phải bất kỳ sai sót nào”.
Bộ đội của Zhukov rất phấn chấn, quyết tâm đánh bại quân thù. mong muốn sớm kết thúc chiến tranh và cơn bão lửa sắp trút vào Berlin sẽ là trận đánh cuối cùng trên chặng đường 3.000 km chiến đấu không ngừng nghỉ mà những người lính đã đi qua.
Tối ngày 1 tháng 4. Zhukov gọi điện từ Mátxcơva cho Tham mưu trưởng M.S. Malinin đang ở ngoài mặt trận, truyền đạt: “Toàn bộ kế hoạch đã được thông qua mà không có thay đổi đáng kể nào. Chúng ta còn rất ít thời gian. Đồng chí hãy bắt tay vào việc di. Ngày mai tôi sẽ trở lại bằng máy bay”.
Những chỉ thị ngắn gọn đó đủ để Malinin thực hiện ngay lập tức kế hoạch tấn công sắp tới vào Berlin.
Khi cân nhắc kỹ lưỡng về chiến dịch, Zhukov nhận thấy những khó khăn trước mắt mà những người lính của ông sẽ phải đối mặt: "Trong suốt chiến tranh, chúng tôi chưa từng tấn công vào một thành phố nào rộng lớn và được phòng thủ vững chắc như Berlin. Toàn thành phố có tổng diện tích lên tới 900 km2 với một hệ thống giao thông - liên lạc chằng chịt ngầm sâu dưới mặt đất, rất thuận lợi cho quân Đức tiến hành những kế hoạch tác chiến bí mật”. Các tuyến phòng ngự trên đường tiến vào Berlin cũng sẽ là những khó khăn hiện hữu. bởi ở dây có một hệ thống công sự kiên cố gồm rất nhiều giao thông hào kéo dài từ bờ sông Oder tới Berlin. Ở tuyến phòng thủ chính, quân Đức đã xây dựng 5 lớp hầm hào liên tiếp. Kẻ thù đã lợi dụng các chướng ngại vật tự nhiên như: sông, hồ, kênh đào và các khe núi. Tất cả các đô thị và làng mạc đều đã sẵn sàng cho một “cuộc tử thủ". Trong khi đó, các đơn vị kỹ thuật của Hồng quân đã dựng một sa bàn mô hình cỡ lớn của thành phố Berlin cùng các vùng phụ cận giúp nghiên cứu được kỹ lưỡng trong quá trình chuẩn bị cho cuộc tổng tiến công vào Berlin và cho những trận đánh chắc chắn sẽ diễn ra ác liệt ở trung tâm thành phố.
Trên thực tế, trong chiến dịch có nhiều vấn đề nằm ngoài dự kiến đã nảy sinh. Chẳng hạn như, có những thời điểm, Tập đoàn quân xe tăng cận vệ số 2 vượt xa đội hình chính tới 70 km. Điều này, theo Zhukov, là hoàn toàn không có trong kế hoạch , vì Berlin chỉ còn chưa đầy 60 - 70 km theo đường chim bay. Ngoài ra, việc đánh chiếm các điểm cao Seelow vốn được phòng thủ kiên cố khó khăn hơn dự tính ban đầu; căn cứ này chỉ cách tuyến phòng ngự vòng ngoài của quân Đức có 12 km. Có vẻ như Zhukov đã đánh giá thấp sức mạnh của quân phát xít ở Seelow, cứ điểm này còn có lợi thế về độ dốc lớn.
Ngày 14 tháng 4, hai ngày trước khi chiến dịch Berlin của Hồng quân bắt đầu, trong một nỗ lực nhằm vực dậy tinh thần của quân lính, Hitler đã ra lời kêu gọi:
“Chúng ta đã dự báo trước cuộc tấn công này và chúng ta sẽ đánh trả với một thế trận vững chắc. Rất nhiều đơn vị mới thành lập sẽ tăng cường cho lực lượng bộ binh đã bị tốn thất, các đơn vị Volkssturn đã được chấn chỉnh sẽ tăng cường sức mạnh cho chúng ta. Berlin mãi mãi là của người Đức”. Volkssturn là lực lượng quân tình nguyện gồm chủ yếu là những người ở độ tuổi trung niên. Ngoài ra còn có nhiều lính nghĩa vụ mới chỉ 15 - 16 tuổi, thành viên của Đoàn Thanh niên Quốc xã, phần lớn được trang bị súng chống tăng kiểu Bazooka.
Ban đầu, Henrich Himmler, trùm mật vụ ss chỉ huy tuyên phòng ngự ở cửa ngõ Berlin và tất cả các vị trí trọng yếu đều được đặt dưới quyến các tướng lĩnh ss. Trong tháng 3 và 4 năm 1945, đã có 9 sư đoàn từ các nơi được điều về tăng cường cho Berlin. (Sau này, Himmler đã chọn cách tự sát để khỏi bị đưa ra xét xử khi chiến tranh kết thúc. Một số bằng chứng cho thấy, trước khi tự kết liễu đời mình, Himmler và các tướng lĩnh dưới quyển còn ảo tưởng sẽ liên minh được với Anh và Mỹ để chống lại đất nước Xô viết). Có lẽ Himmler đã nghĩ đến một giai đoạn hậu chiến như là quãng thời gian “xả hơi ngắn” giữa Chiến tranh thế giới thứ hai và một cuộc đại chiến thế giới thứ ba. Tháng 4 năm 1945, Himmler có một vài cuộc trao đổi với một vị khách Thuỵ Điển mang tên Count Folke Bernadotte, qua đó hắn muốn chuyển tới Washington và London thông điệp rằng, Đức sẵn sàng chấp nhận đầu hàng ở Mặt trận phía Tây (quân Anh - Mỹ) chứ nhất định không đầu hàng ở Mặt trận phía Đông (quân Liên Xô) 1 .
Sau chiến tranh, chuẩn tướng Alfred Jodi, Tham mưu trưởng Bộ Chỉ huy tối cao Đức Quốc xã, khai trong các cuộc thẩm vấn:
“Để kịp thời tăng viện cho Mặt trận phía Đông ngay trước khi Hồng quân mở cuộc tấn công quyết định, chúng tôi đã phải giải tán toàn bộ lực lượng dự bị gồm các đơn vị bộ binh, tăng thiết giáp, pháo binh và các đơn vị dự bị đặc biệt, các trường quân sự và tăng cường lực lượng này cho các đơn vị chiến đấu.”
1. Theo các tài liệu của Tòa án Quân sự quốc tế.
Zhukov cho biết, sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng mọi khía cạnh, kế hoạch chính sẽ là tấn công quân Đức ở khu vực phòng thủ. Quân Đức sẽ bị choáng váng và bị đè bẹp ngay tức khắc dưới các đòn tấn công đồng loạt trên diện rộng bởi máy bay, xe tăng, pháo cùng các phương tiện quân sự khác. Nhưng để bí mật tập trung được tất cả lực lượng cùng các vũ khí và khí tài quân sự hạng nặng vào chiến dịch lớn như thế trong một thời gian ngắn thì đòi hỏi một khối lượng công việc khổng lồ - mà Zhukov nói “là cả một nghệ thuật”.
Lúc ấy, hàng trăm chuyến tàu chở đầy pháo, súng cối và xe tăng vượt qua đất nước Ba Lan hướng về phía Tây. Nhìn từ xa, những đoàn tàu này không có dáng vẻ của các đoàn tàu quân sự mà trông chúng chỉ giống những đoàn tàu chở gỗ và cỏ khô. Nhưng ngay khi tới đích, những lớp ngụy trang nhanh chóng được dỡ bỏ và các chi tiết, bộ phận của những chiếc xe tăng, pháo và các phương tiện quân sự được đưa xuống những hầm cất giấu. Đây thực sự là một khối lượng hàng hóa khổng lồ, bởi chỉ xét riêng trong lĩnh vực quân nhu để phục vụ cho trận đánh mỏ màn chiến dịch đã phải cần đến 7.147.000 quả đạn pháo. “Chúng tôi hoàn toàn tin tương rằng bộ đội sẽ không bị thiếu đạn được, nhiên liệu và lương thực”, Zhukov nói.
Nửa đêm ngày 15 tháng 4, vài giờ trước khi các đợt pháo kích và không kích bắt đầu, Zhukov đến đài quan sát của tướng Vasili Chuikov, Tư lệnh Tập đoàn quân cận vệ số 8. (Trong một lần đến thăm mặt trận quân Nga, nhà văn Mỹ Edgar Snow đã mô tả Chuikov là một người to lớn, có đôi bàn tay rất to, khuôn mặt lớn, hàm răng được bọc vàng và có một “trái tim lớn”). “Chưa bao giờ tôi thấy kim đồng hồ quay chậm như lúc đó”, Zhukov kể, “Trong khi chờ giây phút pháo binh mở màn cuộc tấn công, chúng tôi quyết định uống trà đặc, nóng do một nữ chiến sĩ pha ngay tại chỗ. Tôi còn nhớ cô gái có cái tên không mang chất Nga chút nào - Margot. Chúng tôi yên lặng nhấp từng ngụm trà và chìm trong những suy nghĩ riêng”.
Zhukov nhìn đồng hồ. Đúng 3 giờ sáng. Lúc đó, luồng đạn của hàng ngàn khẩu đại bác, súng cối và rocket đã làm sáng rực cả bầu trời kèm theo những tiếng nổ rung chuyển của dạn pháo và bom. Những tiếng gầm rú liên hồi của máy bay ném bom ngày càng rõ hơn. Đã đến thời điểm mở màn chiến dịch tổng tấn công Berlin; hàng ngàn quả pháo sáng được bắn lên trời. “Đó chính là tín hiệu cho 140 chiếc đèn pha đặt cách nhau 200 m đồng loạt chiếu sáng nhằm làm loá mắt ké thù, giúp xe tăng và bộ binh xác định được rõ các mục tiêu tấn công trong đêm tối”, vị Nguyên soái kể. Khi trời rạng sáng, bộ đội của Zhukov đã chiếm được chốt chặn đầu tiên và bắt đầu tiến đánh lớp phòng tuyến thứ hai của quân Đức. Máy bay ném bom của quân Nga đã tiến hành 6.550 đợt xuất kích, dội bom vào các mục tiêu ngoài tầm đạn pháo. Một số máy bay khác yểm trợ cho lực lượng bộ binh vào buổi sáng.
Khi Hồng quân càng tiến gần đến các cao điểm Seelow thì sức kháng cự của quân Đức càng mạnh, bởi Berlin nằm ngay sau cao điểm này. Đến 1 giờ chiều, Zhukov nhận thấy rằng phần lớn pháo binh của quân Đức trên cao điểm Seelow vẫn còn nguyên vẹn; do đó, ông và các tướng lĩnh dưới quyền quyết định tung 2 tập đoàn quân xe tăng để tăng cường cho lực lượng đang chiến đấu nhằm chọc thủng tuyến phòng thủ này của quân Đức bằng mọi giá.
Zhukov gọi điện về Đại bản doanh và báo cáo với Stalin tình hình chống cự quyết liệt của quân Đức. Stalin ra lệnh:
- Hãy dùng máy bay ném bom để yểm trợ cho các tập đoàn quân xe tăng tấn công. Tối nay đồng chí hãy báo cáo lại tình hình cho tôi.
Đến tôi, Zhukov gọi lại cho Stalin, nhắc lại những khó khăn trong việc đánh chiếm các cao điểm này và khẳng định rằng Hồng quân nhất định sẽ chiếm được vào tối hôm sau.
“Lần này, Stalin đã không giữ được bình tĩnh khi nói với tôi như trước đó”, Zhukov kể lại.
- Lẽ ra đồng chí không nên đưa Tập đoàn quân xe tăng cận vệ số 1 vào khu vực tác chiến của Tập đoàn quân cận vệ số 8, không đúng với với chỉ thị của Bộ Tổng Tư lệnh tối cao. Vậy đồng chí có đảm bảo là sẽ chiếm được tuyến phòng thủ Seelow vào ngày mai không?
Zhukov cố tỏ ra bình tĩnh và nói với Stalin rằng, đến tối ngày 17 tháng 4, tuyến phòng thủ này sẽ bị phá vỡ:
- Tói tin rằng nêu địch càng tung nhiều quân ra khu vực này để đối phó với ta thì sau đây chúng ta sẽ càng nhanh chóng chiếm được Berlin, bơi tiêu diệt chúng ở ngoài chiến trường trống trải sẽ đỗ dàng hơn là đánh chúng trong thành phố.
Ngày 20 tháng 4, ngày thứ năm của chiến dịch, pháo tầm xa của Tập đoàn quân xung kích số 3 bắt đầu trút đạn xuống quân Đức trong thành phố Berlin. Đó là sự mở màn của trận bão lửa lịch sử giáng xuống thủ đô của chế độ Quốc xã.
Để đập tan tuyến phòng thủ của quân Đức ở Berlin càng sớm càng tốt, hai tập đoàn quân xe tăng đã được điêu động để yểm trợ cho Tập đoàn quân cận vệ số 8, Tập đoàn quân xung kích số 5, số 3 và số 47 tiến công thành phố. Nhưng khi tiến vào đến trung tâm thành phố, các tập đoàn quân này đã vấp phải sự chống cự quyết liệt của kẻ địch. Quân Đức đã tận dụng mọi thứ có thể để chặn bước tiến của Hồng quân: các tòa nhà cao tầng, những bức tường dày, những hầm tránh bom và những lô cốt được liên kết với nhau bởi hệ thống đường ngầm. Quân Đức có thể di chuyển từ tòa nhà này sang tòa nhà khác theo những đường ngầm đó, thậm chí đánh tập hậu Hồng quân. Tuy nhiên, trận đánh ác liệt nhất ở khu vực trung tâm Berlin được tiến hành bởi các đơn vị tinh nhuệ nhất của tất cả các binh chủng.
Chiến dịch Berlin đang đi đến giai đoạn quyết định, cho dù quân Đức vẫn tiếp tục chống trả giữ từng ngôi nhà, căn hầm, từng tầng lầu và từng nóc nhà.
Sau chiến tranh, tướng Đức Jodi đã tiết lộ với các nhà điều tra của quân Đồng minh:
Ngày 22 tháng 4, Goebbels hỏi tôi là liệu có thể cứu vãn được sự sụp đổ của Berlin bằng biện pháp quân sự được không. Tôi trả lời là chỉ có thể làm được điểu đó nếu rút toàn bộ lực lượng phòng thủ ở sông Elbe về Berlin. Trên cơ sở gợi ý của Goebbels, tôi đã trình bày suy nghĩ của mình với Quốc trương. Ỏng ta đồng ý và chỉ thị cho tôi và Keitel cùng với Bộ Chỉ huy tối cao ra ngoài Berlin và tự chịu trách nhiệm chỉ huy các cuộc phản công.
Tư lệnh lực lượng đồn trú bảo vệ thành phố Berlin, tướng Helmuth Weidling sau khi đầu hàng khai rằng:
Ngày 25 tháng 4, Hitler nói với tôi: “Tình hình sẽ được cải thiện (!), Tập đoàn quân số 9 của chúng ta sẽ về Berlin và phối hợp cùng Tập đoàn quân số 12 để phản công. Cuộc phản công này sẽ đánh dọc sườn phía Nam của quân Nga. Một tập đoàn quân khác sẽ tiến xuống từ phía Bắc và tấn công sườn phía Bắc của đối phương”.
Không cần phải bình luận thêm về điều này bởi những lời nói đó của Hitler chỉ là sự hoang tương của một kẻ đã mất hết lý trí.
Trong khi đó, Zhukov để ý thấy anh lính quân y của Trung đoàn pháo binh 832 đang viết lên các quả đạn pháo sẽ được bắn vào Berlin những dòng chữ: “Vì Stalingrad, vì Ukraina, vì những đứa trẻ mồ côi, những người vợ mất chồng và vì những giọt nước mắt của những bà mẹ”.
Ngày 30 tháng 4, một trận đánh ác liệt diễn ra ở tòa nhà Quốc hội Đức do các đơn vị ss gồm 6.000 quân có xe tăng, súng đại liên và pháo yểm trự cố thủ. Cùng lúc, Zhukov nhận được báo cáo rằng, một trong những sư đoàn của ông đã chiếm được nhà tù Moabit, giải thoát cho hàng nghìn tù binh chiến tranh, trong đó có các tù nhân chính trị. Những người lính đã tìm thấy những chiếc máy chém, các công cụ giết người và tra tấn khác; những công cụ kiểu này cũng được tìm thấy ở nhà tù Pletzensee.
Một tuần sau cuộc hội kiến cuối cùng với Hitler, tướng Weidling đã phải đối mặt với tướng Chuikov; ông đã ra điều kiện cho y phải đầu hàng. Weidling đề nghị đưa Sư đoàn thiết giáp 56 do y chỉ huy ra hàng, nhưng lại ngần ngừ khi ra lệnh cho lực lượng đồn trú Berlin phái hạ súng theo. Một nhà thơ Nga mang quân hàm thiếu tá là Evgeny Dolmatovsky 1 lúc đó củng có mặt ở đấy kể lại, tướng Chuikov đã nói thẳng với Weidling với giọng khá gay gắt:
- Các ông đã thất bại, có hy sinh thêm nữa cũng vô ích, nếu cứ kéo dài cuộc chiến này thêm phút nào nữa thì cùng chỉ làm con số thương vong tăng lên mà thôi.
---❊ ❖ ❊---
1. Có một bức ảnh lớn chụp cảnh ít nhất 200 người lính Hồng quân đang ngồi trước Cổng Brandenburg ngay sau khi Weidling đầu hàng, lắng nghe Dolmatovsky, đứng trên một chiếc xe tăng T-34, đọc những vần thơ của ông.