Có một đêm rằm tháng Bảy, năm tôi còn bé tí teo, bà ngoại làm cỗ rằm to lắm. Tối hôm ấy bà trải chiếc chiếu hoa lên mặt sân gạch trước nhà, múc chè khao mọi người ăn. Ăn xong, bà bảo tôi nằm xuống.
— Bà cháu mình kềnh càng ra đây nhé!
Đầu tôi gối lên cánh tay bà, vừa ấm ấm hơi người lại vừa mát rượi vì tấm áo lụa tơ tằm bóng mịn.
— Cháu bà có nghe chuyện không? Bà kể tích Mặt Trăng nhé!
Đêm ấy trăng sáng lắm, sáng đến nỗi mái tóc bạc của bà tôi óng ánh lên dưới trăng như những sợi cước. Và những tàu lá cau nhấp nhánh như ướt nước. Chuyện bà kể thế này:
Ngày xưa, có một người đàn bà hiền hậu và xinh đẹp. Khuôn mặt chị đầy đặn, da trắng mịn màng, đôi mắt nhung đen láy, môi đỏ hồng thơm như một cánh hoa lạ. Người đàn bà ấy vốn là con của một ông tiên cai quản những vườn quả của Ngọc Hoàng. Suốt ngày ông bận hái quả và nấu rượu, thứ rượu thì trong như hổ phách và đỏ chói màu hoa lựu, thứ rượu thì sánh như mật ong và có màu vàng của mơ chín. Ngọc Tiên ông thích rượu. Loại rượu ấy và truyền lệnh phải nấu thật nhiều. Thế là tiên ông suốt ngày lúi húi ngoài vườn, hết hái dâu lại lo hái lựu, hái táo, hái mơ... Lò rượu lúc nào cũng nghi ngút khói. Tiên ông bận đến nỗi không có thì giờ chăm sóc con gái, ông phải giao con cho một bà già quét vườn trông hộ. Năm cô mười sáu tuổi đã nổi tiếng khắp cung điện vì nhan sắc lộng lẫy. Một hung thần ở bên kia dòng sông Bằng nghe tiếng rình mò cướp về làm vợ. Ông tiên già mất con than khóc thì đã muộn rồi. Không ai có thể đuổi theo con ngựa bốn cánh của hung thần và vượt qua dòng sông Bằng giá buốt. Cô gái xinh đẹp trở thành một người đàn bà lúc nào cũng buồn rười rượi. Vị hung thần không có con, cả đời hắn chỉ uống rượu và đi đánh nhau hết nơi này đến nơi khác. Người đàn bà thèm trẻ con quá bèn trốn chồng xuống mặt đất. Chị nuôi những đứa trẻ nghèo, tăm rửa; mặc quần áo đẹp, cho chúng ăn, dạy chúng học hành, múa hát. Người ta gọi chị là Mẹ Hiền Dịu vì chị có hàng trăm đứa con ngoan, đứa trẻ nào sống với chị cũng yêu chị như mẹ đẻ.
Hung thần đi đánh trận về mất vợ nổi giận, hắn hét một tiếng mạnh đến nỗi những trái núi đá xung quanh nứt toác, đá lở ầm ầm, rồi hắn cưỡi con ngựa bốn cánh đi tìm. Sau khi sục sạo khắp nơi hắn bay xuống trái đất và thấy người đàn bà đang múa giữa một bầy trẻ. Không nói một lời, hắn túm lưng áo chị ném lên lưng ngựa, con ngựa đập cánh bay vút lên trời. Lũ trẻ khóc lóc gọi Mẹ Hiền Dịu mãi.
Lên trời, người đàn bà nhớ trẻ quá héo hắt đi. Tên hung thần cho phép chị mỗi tháng một lần vén mây nhìn xuống trái đất; nhưng người đàn bà nhớ các con cứ vén mây nhìn trộm. Vì thế, một tháng trăng tròn có một ngày, ngày ấy người mẹ được phép nhìn xuống. Còn những ngày khác chị cứ nhìn trộm nên một phần khuôn mặt khuất sau mây. Người đàn bà ấy tên là Hằng . Mặt trăng còn có tên là chị Hằng là vì thế.
Kết thúc câu chuyện, bà ngoại vỗ vỗ vào lưng tôi: "Thôi khuya rồi, cháu ngủ đi nhé!"
Nhưng nào tôi có ngủ được đâu! Đôi mắt thao láo, tôi nhìn nghiêng gương mặt chị Hằng .
Ôi chị Hằng . Mẹ Hiền Dịu . Ôi vầng trăng.
Bà ngoại mất rồi. Nhưng câu chuyện bà kể tôi còn nhớ như in. Năm tôi lên tám, giặc Mỹ ném bom miền Bắc. Anh chị tôi sơ tán ngoài Thanh Hóa. Tôi với em bé xuống ở địa đạo. Bạn có biết địa đạo thế nào không? Một đường hầm rộng đi chìm dưới đất, nối hầm này với hầm khác. Những căn hầm đào sâu đến nỗi bom loại thường nổ bên trên chỉ nghe như trống rung. Trong hầm có giường ngủ, có bếp luôn khói, có chạn bát, có cả lớp học với đủ bàn ghế và bảng đen...
Thế là chúng tôi phải xa mặt đất. Ở trên ấy có bao nhiêu thứ! Một vườn ổi với táo tiên, một bụi tre vàng gió thổi kêu ken két như chuột đói, một chuồng chim bồ câu sơn xanh hai cửa, tròn xoe như miệng bát. Đôi chim trắng suốt ngày gù... gù... gù... Sau có một dãy đồi, toàn sim, mua và dâu chín. Những đàn chim bay về tìm quả ăn từ tinh mơ cho đến tối mịt. Nhưng nhớ nhất là bầu trời. Bầu trời cao, đầy nắng vàng. Bầu trời đêm xanh mượt như nhung.
Trên ấy đậu một vầng trăng sáng lung linh, ánh trăng rải trên đường làng, trẻ con từng đoàn đi chen chúc rước đèn, gõ trống.
Ở dưới địa đạo ấy mà, tôi ghét lạnh, lại gai gai rét nữa. Bé Hà cứ kêu lạnh chân, có khi đang ngồi một giọt nước rơi bộp vào cổ buốt thót. Những con chuột rúc rích dưới gầm giường, thỉnh thoảng lại nhảy vọt lên người. Những lúc ấy tôi phải làm ra bộ can đảm: "Sợ gì, con gái có khác. Rõ đồ hèn."
Dưới địa đạo không có trăng, buổi tối dài ghê. Tôi học thuộc bảng cửu chương mà vẫn chưa buồn ngủ. Một buổi tối đi làm về, mẹ đổ trong túi vải ra một rá gạo nếp và bảo tôi: "Nhà còn đường, còn đỗ, mẹ mua nếp đây. Hai hôm nữa rằm Trung thu mẹ thổi xôi, nấu chè cho các con nhé!"
"Nhưng dưới hầm làm gì có trăng mà ăn Tết Trung thu?"
Tôi buột miệng nói ngay như vậy. Thế là mẹ tôi thở dài, mắt buồn bã nhìn xuống nền hầm ướt: "Ừ nhỉ..."
Mẹ nói khẽ rồi vội cầm khăn dù ngụy trang ra đi. Hôm sau mẹ gọi bố ở đội trực chiến về. Hai người ôm một chồng ống pháo sáng. Mỗi ống dài hơn cánh tay, bốn miệng rộng bằng miệng bát sắt. Bố mẹ tôi hì hục tháo chiếc ống thông hơi cũ, đó là một đoạn ống nhựa cũ, nhỏ và cong queo. Bố tôi khoét thêm đất rồi nối những chiếc ống pháo sáng lại lắp vào làm lỗ thông hơi. Xong việc, bố tôi vục bi đông nước uống một hơi.
Còn mẹ, mẹ ngồi lên giường cầm nón quạt và xoa đầu tôi nói:
— Mai con với em Hà có trăng Trung thu rồi đấy.
Sáng hôm sau tôi dậy thật sớm. Nhưng bố mẹ tôi dậy sớm hơn và đã ra đội trực chiến rồi. Vừa ở trên giường phóng xuống đất là tôi đã nhớ ngay đến cái ống thông hơi. Tôi chạy đến, và ngửa mặt lên. Trước mắt tôi hiện lên một vầng trăng lung linh xa hút. Vầng trăng màu xanh lơ, lúc thì trong leo lẻo như một cốc pha lê đựng nước, lúc thẫm màu lam biếc, lúc lại chói lọi một làn mây trắng hắt nắng ngời như bạc. Vầng trăng ấy tỏa xuống một thứ ánh sáng ấm nóng, dịu dàng và mềm mại như má của mẹ khi vào bếp. Ánh sáng ấy có mùi thơm của hoa chạc chìu đang nở, của những trái ổi cuối mùa chín nẫu. Ánh sáng gợn sóng như có gió, ngọn gió vẫn đuổi chúng tôi chạy ù ù trên những ngọn đồi bát ngát hoa mua tím. Tôi gọi bé Hà dậy. Nhìn thấy vầng trăng kỳ lạ, nó cười khanh khách rồi đem quyển sách vỡ lòng ra đọc:
Sân nhà em sáng quá
Nhờ ánh trăng sáng ngời
Trăng tròn như cái đĩa
Lử lửng mà không rơi...
Tôi lại nhớ câu chuyện về sự tích mặt trăng của bà ngoại. Ôi vầng trăng Mẹ Hiền Dịu. Ôi chị Hằng.
Vầng trăng vàng rực trên trời cao là của chị Hằng. Vầng trăng lơ thơ dịu tỏa nắng ấm trong lòng đất là của mẹ tôi. Hai vầng trăng ấy là hai chị em sinh đôi của đất nước. Đất Việt Nam yêu dấu có bao nhiêu chuyện thần thoại ngày xưa và hôm nay...
