Tôi nhìn thẳng vào đôi mắt hoang dại của Lam - Ngàn - Năm - Đầu - To dò xét, nói:
- Nếu tôi không nhầm, cậu đã từng là một con lừa, đã bị những người dân đói khát dùng búa sắt nện vào đầu, ngã xuống và chết. Thân thể cậu bị họ cắt vụn và nhai ngấu nghiến. Cảnh tượng này, tôi tận mắt nhìn thấy. Tôi đoán là, oan hồn của cậu vẫn lửng lơ đâu đó trong sân nhà Tây Môn rồi thẳng về âm ty địa phủ, qua bao nhiêu lần bị thẩm xét, lại đầu thai lần nữa. Lần này, cậu lại hóa thân thành một con trâu?
- Đoán quá đúng! Bằng một giọng hết sức ai oán, nó nói: Tôi đã kể cho ông nghe về cuộc đời làm lừa của tôi, cũng có nghĩa là tôi đã đem những chuyện sau này nói gần hết với ông. Trong mấy năm làm trâu, tôi và ông như hình với bóng, những chuyện xảy ra với tôi, ông đều hiểu tường tận từng li từng tí, chắc chẳng cần tôi phải nói nhiều nữa phải không. Bây giờ, ông hãy thay tôi kể những gì mà ông biết đi!
Tôi quan sát cái đầu to lạ lùng không hề cân xứng với tuổi tác và hình dáng của nó, quan sát cái mồm đang nói thao thao bất tuyệt, quan sát cái mặt thấp thoáng hình ảnh của rất nhiều loài động vật của nó: Lừa phóng túng mà khoáng đạt, trâu chân thực mà quật cường, lợn bần tiện mà dữ tợn, chó trung thành mà nịnh bợ, khỉ nhanh nhảu mà láu cá. Tất cả điểm khái quát ấy đều ẩn chứa trong đó nỗi đau khổ, thê lương chồng chất. Riêng hồi ức về kiếp trâu của nó ùn ùn hiện ra giống như từng gợn sóng xô ào ạt vào bờ cát, giống như vụn sắt bị nam châm hút mạnh, như một mùi hương bảng lảng bên mũi người, giống như màu nước loang dần trên giấy thấm; lại giống như tôi hoài vọng về một người đàn bà có gương mặt đẹp nhất thế giới không phút nào nguôi...
... Ngày một tháng mười năm một ngàn chín trăm sáu tư, bố dẫn tôi đến chợ để mua trâu. Bầu trời trong vắt, mặt trời chiếu rực rỡ, từng đàn chim ríu rít trên không trung. Hai bên vệ đường, rất nhiều châu chấu đang áp cái bụng mềm mại xuống đất để đẻ trứng. Tôi bắt được kha khá, lấy cọng cỏ xâu lại, về nhà sẽ nướng ăn.
Chợ rất đông và ồn ào. Những tháng ngày khó khăn đã đi qua. Vụ thu vừa rồi lại được mùa lớn, vẻ hưng phấn biểu hiện rõ ràng trên nét mặt. Dắt tay tôi, bố đi về hướng chợ gia súc. Bố là Mặt Xanh Lớn, tôi là Mặt Xanh Bé. Nhìn thấy bố con tôi, nhiều người buông câu cảm thán: Xem hai cha con kìa, phải đeo ký hiệu vào thôi, chứ không thì làm sao người ta nhận ra!
Trong chợ gia súc cơ man nào là trâu, là ngựa nhưng chỉ có hai con lừa. Con lừa cái lông màu xám, tai cụp, đầu gục đến đất, đôi mắt đầy ghèn lờ đờ chẳng có chút thần khí nào, chẳng cần vạch miệng xem răng cũng biết là nó đã quá già. Còn con kia màu đen, là lừa đực nhưng đã bị thiến, cái đầu to bự, có nét gì đó giống con la, cái mặt trắng bệch khiến người ta dễ sinh ác cảm. Lừa mặt trắng cũng giống như mặt của gian thần trên sân khấu kịch, đều là những kẻ thâm hiểm và độc ác, ai dám mua? Mang đến lò mổ quách cho rồi! “Thịt rồng ở trên trời, thịt lừa ở dưới đất”, những cán bộ ở công xã nhân dân đều ca tụng thịt lừa là ngon nhất. Cái gã họ Phạm tên Đồng, từng là thư ký của huyện trưởng Trần thích nhất thịt lừa, còn có biệt hiệu là Thùng Cơm. Lượng thức ăn mà gã nhét vào bụng mỗi bữa làm người ta phải hoảng sợ. Huyện trưởng Trần rất có cảm tình với loài lừa, thư ký Phạm cũng rất thích thịt lừa, âu cũng là một sự gặp gỡ kỳ thú!
Nhìn thấy hai con lừa, nét mặt bố tôi vụt sa sầm, nước mắt dâm dấp. Tôi biết ông đang nhớ tới con lừa đen của nhà chúng tôi, con lừa lông đen chân trắng có biệt danh là “Bốn chân đạp tuyết” đã từng có mặt trong các trang báo, đã từng lập nên những kỳ tích mà tất thảy các con lừa trên thế giới có mơ cũng không làm được. Không chỉ bố nhớ, mà tôi cũng nhớ. Tôi nhớ về những ngày đi học tiểu học, con lừa ấy đã cho ba chúng tôi - ba đứa nhỏ nhà họ Lam - một niềm tự hào không thể tả. Mà đâu chỉ có chúng tôi tự hào, ngay cả Hoàng Hợp Tác và Hoàng Hỗ Trợ, hai chị em sinh đôi nhà họ Hoàng cũng tự hào lây. Mặc dù quan hệ giữa bố với Hoàng Đồng, mẹ và Thu Hương rất lạnh nhạt, gặp nhau không thèm chào hỏi, nhưng lúc nào tôi cũng cảm thấy giữa chúng tôi và hai chị em họ Hoàng có một mối thân thiết đặc biệt nào đó, nói thật lòng, tôi thân với họ hơn so với hai người anh em cùng cha khác mẹ Kim Long và Bảo Phượng của tôi.
Những người bán lừa đã nhận ra và gật đầu chào bố tôi, nét mặt tươi cười nhưng ẩn chứa nhiều ý vị thâm trầm. Dường như muốn trốn chạy ký ức, hay có lẽ cũng do sự sắp đặt của ông trời, bố dắt tôi rời khỏi chỗ bán lừa và hướng về chợ trâu. Chúng tôi không thể mua được lừa, bởi toàn thể loài lừa trên thế giới này đều không thể so sánh được với con lừa mà gia đình tôi đã từng nuôi.
Chợ lừa vắng ngắt nhưng chợ trâu thì vô cùng náo nhiệt, đủ màu đủ sắc, lớn có nhỏ có, cơ man là trâu. Bố ơi! Làm sao mà có nhiều trâu đến thế hả bố? Cứ tưởng trong ba năm đói khổ, người ta đã đem trâu giết sạch rồi cơ mà, tại sao trong chớp mắt lại có bao nhiêu là trâu như thể từ dưới đất chui lên vậy? Có trâu Lỗ Nam, trâu Tần Châu, trâu Mông Cổ, trâu Dự Tây... còn có cả trâu lai. Chúng tôi đi vào giữa chợ, trước mặt là một con trâu nghé độ một năm tuổi, sắc lông màu hạt dẻ, lông mượt như lụa, đôi mắt tinh anh, bốn vó to chắc bộc lộ một sức khỏe cực kỳ sung mãn. Mặc dù còn non, nhưng nó đã có dáng dấp của một con trâu trưởng thành, giống như một cậu bé bắt đầu lún phún mấy sợi lông tơ trên mép. Mẹ nó chắc phải là một con trâu gốc Mông Cổ thân hình thon dài, đuôi dài chấm đất. Loài trâu này bước chân rất dài, tính tình hung dữ, chịu được giá rét cũng như thích được thả rông, vừa có thể kéo cày xới đất, cũng có thể dùng để kéo xe. Chủ nhân con trâu là một người trung niên sắc mặt vàng ệch, môi mỏng dính không che nổi hàm răng, trên cái túi của chiếc áo đồng phục màu đen bị mất hạt cúc có đeo một cây bút, dáng vẻ trông như một tay kế toán hoặc thủ kho của đội sản xuất. Đứng đằng sau ông ta là một thằng bé mắt lé, đầu tóc bù xù như tổ quạ, có lẽ cùng tuổi với tôi nhưng rõ ràng là không được đi học. Chúng tôi ngầm đánh giá nhau làm như đã từng quen biết từ lâu.
- Mua trâu à? Thằng bé bắt chuyện với tôi, sau đó bằng một giọng rất thần bí, nó kể: Con trâu nghé này là giống lai, bố là giống Thụy Sĩ, mẹ là Mông Cổ. Chúng tao đưa đi nông trường thụ tinh nhân tạo đấy. Giống trâu Thụy Sĩ này nặng đến tám trăm ký, giống như một hòn núi nhỏ. Nếu mày cần mua thì nên mua nó, đừng mua con trâu nái kia.
- Láo lếu, mày có câm mồm đi không? Người đàn ông lớn tiếng quát: Còn léo nhéo nữa tao may mõm lại đấy!
Đứa bé le lưỡi cười rồi nấp sau lưng người đàn ông, tay vẫn chỉ chỏ vào con trâu nái như nhằm nhắc nhở tôi chú ý.
Bố tôi cúi người xuống, vươn một cánh tay về phía con nghé. Động tác này của ông tựa như một hiệp sĩ đầy quyền uy và lịch sự đến trước một thiên kim tiểu thư đưa tay mời một điệu nhảy trong ánh đèn rực rỡ của vũ trường. Nhiều năm sau này, khi bắt gặp cảnh này trong các bộ phim nước ngoài, tôi đều liên tưởng đến động tác vươn tay của bố tôi về phía con nghé. Ánh mắt của bố tôi sáng ngời, lấp lánh. Khó mà tìm thấy cái ánh mắt như thế của bố tôi thêm một lần nữa, nhưng điều làm mọi người kinh ngạc hơn cả là con nghé bỗng nhiên vẫy đuôi, đi đến trước mặt bố tôi, đưa cái lưỡi xinh xinh xanh nhạt ra liếm liếm cái tay của ông. Bố tôi ôm lấy cổ nó, nói:
- Tôi muốn mua con nghé này!
- Muốn mua thì phải mua cả hai! Tôi không muốn mẹ con chúng phải xa nhau! Người bán trâu nói chắc nịch như không muốn thương lượng gì thêm.
- Tôi chỉ có một trăm đồng! Tôi chỉ cần con nghé này! Bố thò tay rất sâu vào túi lôi tiền ra đưa đến trước mặt ông ta.
- Năm trăm đồng, dắt cả hai mẹ con về! Người bán trâu kiên quyết: Tôi không nói tiếng thứ hai, cần thì mua, không thì tránh ra, đừng cản trở việc mua bán của tôi!
Bố đặt tiền xuống đất, trước mặt ông ta, kiên trì nói lại:
- Tôi chỉ có một trăm đồng, tôi chỉ cần con nghé này!
Người bán trâu nổi điên, quát to:
- Cất mẹ tiền của ông đi!
Nhưng lúc ấy bố đang ngồi xổm trước mặt con nghé, nét mặt hết sức thương tâm, sờ nắn khắp người nó. Rõ ràng, lời người bán trâu không lọt đến tai của bố.
- Chú ơi! Bán cho họ đi thôi...! Đứa bé lên tiếng.
- Mày bớt cái mồm lại đi! Lượm lấy sợi dây buộc con trâu nái đưa cho đứa bé, ông ta bảo: Giữ lấy! Rồi đi đến một bên con nghé, cúi xuống đẩy bố tôi ra, dắt nó đến bên cạnh con trâu nái, nói: Tôi xưa nay chưa hề gặp loại người như ông. Định ăn cướp à?
Bố ngồi bệt xuống đất, nói như bị trúng tà, mê mê sảng sảng:
- Tôi không cần biết, nhất định tôi cần con nghé này!
Đương nhiên bây giờ tôi đã hiểu vì sao bố tôi nằng nặc đòi mua cho kỳ được con nghé, nhưng lúc ấy tôi làm sao biết được rằng nó chính là Tây Môn Náo, là Tây Môn Lừa đầu thai trở lại dương thế! Tôi cứ nghĩ là do làm ăn cá thể, bố bị quá nhiều áp lực nên tinh thần sinh ra mụ mẫm. Bây giờ thì tôi tin giữa bố và con nghé ấy đã có cảm ứng với nhau từ trong tâm linh.
Cuối cùng thì chúng tôi cũng mua được con nghé ấy, có lẽ là do cái duyên tiền định, từ trong cõi u u minh minh ai đó đã an bài. Đang lúc bố và lão ấy còn lời qua tiếng lại thì bí thư chi bộ đại đội làng Tây Môn Hồng Thái Nhạc dẫn theo đại đội trưởng Hoàng Đồng và một số người nữa thình lình xuất hiện giữa chợ gia súc. Họ nhìn thấy con trâu nái, đương nhiên cũng nhìn thấy con nghé. Rất thành thạo, Hồng Thái Nhạc vạch miệng con trâu nái ra xem, khẳng định:
- Già lắm rồi, đưa vào lò mổ hóa kiếp đi thôi!
Người bán trâu bĩu môi, nói:
- Ông anh! Ông có thể không mua trâu của tôi, nhưng ông đừng nói những lời thiếu lương tâm như thế! Răng nó như vậy mà ông dám bảo là già à? Nói cho ông biết, nếu đội sản xuất của tôi không cần tiền gấp thì ông có nói gì chăng nữa, chúng tôi cũng chẳng bán đâu. Con trâu này đưa về là có thể thụ giống, sang năm là đẻ con thôi!
Hồng Thái Nhạc thò bàn tay ra khỏi ống tay áo rộng thùng thình, muốn cùng với anh ta thỏa thuận giá cả, nhưng người này lại xua tay, nói:
- Không có trả giá gì sất! Tôi nói rõ, nếu muốn thì phải mua cả hai mẹ con, năm trăm đồng, thiếu một đồng thì đừng có mà mở miệng.
Bố vẫn ôm đầu con nghé và hình như chẳng nghe ông ta nói gì, cứ lặp đi lặp lại:
- Tôi mua con nghé này, một trăm đồng!
Hồng Thái Nhạc cười một cách chế nhạo:
- Việc gì mà mày phải phí sức như thế! Trở về dắt vợ con gia nhập công xã đi. Nếu mày thích trâu thì tao sẽ sắp xếp để mày đi chăn trâu. Ha... ha... Rồi quay sang Hoàng Đồng, bảo: Ông nói gì đi chứ, Hoàng Đồng!
- Ông Lam, sự ngang ngạnh của ông bọn tôi đã được lĩnh giáo, chúng tôi đều khâm phục ông. Vì vợ con ông, vì thanh danh của làng Tây Môn, ông vào công xã cho rồi! Lần nào họp cũng có người hỏi tôi rằng, cái tay cá thể ở làng ông bao giờ thì vào công xã? Hoàng Đồng nói.
Bố chẳng thèm quan tâm đến bọn họ nói gì. Xã viên của công xã nhân dân đã giết chết con lừa để chia thịt, lại còn cướp sạch lương thực của nhà tôi. Hành vi trắng trợn của họ cho dù có thể thông cảm nhưng vĩnh viễn để lại trong bố một nỗi đau và lòng oán hận. Bố đã nói rất nhiều lần rằng, giữa ông và con lừa không đơn thuần là tình cảm giữa chủ và vật mà có một mối quan hệ thiêng liêng nào đó sâu nặng như anh em. Bố không thể biết con lừa chính là ông chủ Tây Môn Náo đầu thai, nhưng mơ hồ nhận ra một duyên phận nào đó giữa hai sinh mệnh. Bọn Hồng Thái Nhạc đang nói những lời bố nghe đã nhàm tai, cho nên bố cũng chẳng thèm để bụng. Bố chỉ lảm nhảm mãi cái câu đã nói hàng chục lần: Tôi cần con nghé này, một trăm đồng.
Người bán trâu trố mắt nhìn bố như vỡ lẽ một điều gì đó rất trọng đại:
- Ông chính là người duy nhất không vào công xã ở làng Tây Môn đó à? Ông anh, đúng là ông rồi! Ông ta nhìn bố, nhìn tôi một cách dò xét: Ông Lam, đúng là ông rồi! Được, một trăm đồng, con nghé thuộc về ông!
Ông ta nhặt những đồng bạc ở dưới đất lên, đếm một cách cẩn thận rồi bỏ vào túi, nói với Hồng Thái Nhạc:
- Các ông đều ở chung một làng, thế thì để cho ông được dựa vào ông bạn họ Lam mà hưởng một chút vinh dự nhé! Con trâu nái này, ba trăm tám mươi đồng, giảm cho ông hai chục, dắt về đi!
Bố mở cái dây thừng đang đeo trên eo lưng buộc vào cổ con nghé. Bọn Hồng Thái Nhạc cũng buộc vào cổ con trâu nái một sợi dây thừng mới, đem cái dây buộc cũ trả lại cho ông chủ nó. Mua trâu không mua thừng đã là quy tắc ở Cao Mật. Hồng Thái Nhạc hỏi bố:
- Mặt Xanh, cùng về với chúng tao chứ? Nếu không, con nghé của mày không chịu rời mẹ nó, mày không dắt về được đâu!
Bố lắc đầu, dắt con nghé đi trước. Nó không hề giãy giụa phản kháng mà ngoan ngoãn đi theo, tuy nó cũng nhìn về mẹ ngoe ngoe mấy tiếng khi nghe con trâu nái kêu lên buồn thảm. Lúc ấy tôi cứ nghĩ, có lẽ là con nghé đã đủ lớn nên không còn quấn lấy mẹ, nhưng bây giờ thì tôi đã hiểu, cậu - Tây Môn Trâu, nguyên là lừa, là người vì duyên phận với bố tôi chưa hết, do vậy mà ngay cái nhìn đầu tiên đã nhận ra nhau là cố nhân, không muốn rời nhau.
Thằng bé chạy theo, nói nhỏ với tôi:
- Tao nói cho mày biết nhé, con trâu nái kia là “Nhiệt miết tử” đấy!
“Nhiệt miết tử’’ là cách gọi của loài trâu vừa bước chân xuống ruộng trong mùa hè thì đã sùi bọt mép thở khò khè. Lúc ấy tuy không hiểu tên gọi kia có ý nghĩa gì, nhưng nhìn thấy thần sắc nghiêm trọng của thằng bé thì tôi đoán ngay nó không thể là con trâu tốt được. Cho đến bây giờ tôi vẫn cứ thắc mắc tại sao thằng bé lại nói với tôi chuyện ấy, cũng không thể lý giải cái cảm giác quen thân trong lần gặp đầu tiên với nó do đâu mà ra.
Trên đường về, bố không nói một lời. Tôi nhiều lần định mở miệng trò chuyện nhưng khi nhìn thấy nét mặt suy tư thần bí của ông, đành im lặng. Nói gì thì nói, tôi cũng rất thích con nghé này và bố mua được nó đã là một chuyện đại hỷ rồi. Bố vui, tôi cũng vui lây. Đến đầu làng, bố dừng chân, châm lửa đốt thuốc, im lặng nhìn con nghé rồi đột nhiên cười lớn, trông rất sảng khoái. Bố vốn rất ít cười, kiểu cười như thế lại càng hiếm. Tôi sợ hãi, e rằng ông bị trúng tà, hỏi:
- Bố cười cái gì thế?
- Giải Phóng! Con xem đôi mắt của nó kìa, giống ai nào? Không nhìn tôi mà nhìn con nghé, bố hỏi.
Tôi thực sự hoảng sợ, nghĩ là đầu óc của bố đã bị lú lẫn, nhưng tôi vẫn cứ theo lời nhìn vào đôi mắt của con nghé. Hai con mắt trong veo như nước, đen đen xanh xanh, và trong đôi tròng mắt màu đen của nó, tôi nhìn thấy cái ảnh ngược của mình. Hình như nó cũng đang nhìn tôi, miệng vẫn nhai cỏ nhóp nhép.
- Bố nói gì con không hiểu? Tôi nghi hoặc hỏi.
- Con nhìn không ra à? Giống hệt đôi mắt con lừa nhà ta!
Lời nói của bố gợi cho tôi nhớ lại hình ảnh con lừa đen, nhưng nó lại mơ hồ, lẫn lộn lung tung, chỉ nhớ được một điều, đó là một con lừa lông mượt như tơ, thường hay ngoác mồm nhe đôi hàm răng trắng nhởn, ngẩng cao cổ kêu những tràng dài. Nhưng đôi mắt của nó thế nào, tôi không thể nhớ nổi.
Dường như muốn giúp tôi thoát khỏi mớ bòng bong về ký ức, bố kể cho tôi nghe một chuyện có liên quan đến luân hồi nghiệp báo. Có một người nằm mộng gặp được người bố đã mất của mình. Bố anh ta nói: Con ơi, bố sẽ đầu thai thành trâu, ngày mai bố sẽ được sinh ra. Ngày hôm sau, quả nhiên con trâu nái trong nhà đẻ được một nghé đực. Anh ta chăm sóc con nghé rất đặc biệt, lúc nào cũng gọi nó là bố, không dám xỏ mũi cũng không dám buộc dây, lúc làm việc cứ mệt là nghỉ... Bố dừng lại làm cho tôi thêm tò mò, hỏi: Sau đó thế nào? Bố có vẻ do dự giây lâu rồi nói: Chuyện này không nên kể cho trẻ con, nhưng thôi cứ nói vậy. Lúc con trâu đang tự liếm cuống rốn mình - sau này tôi mới hiểu liếm cuống rốn là thủ dâm - thì cô con dâu nhìn thấy. Cô ta kêu lên: Bố, tại sao bố lại làm như vậy? Thật là xấu hổ! Và con trâu đã đâm đầu vào tường đá, chết tươi. Ôi! Bố buông một tiếng thở dài.
