[←1] Tất cả các địa danh trong tác phẩm này đều là địa danh thật, tập trung tại Bern, một bang của Liên bang Thụy Sĩ. Thành phố Bern là thủ phủ của bang này, đồng thời là thủ đô trong thực tế của Thụy Sĩ. (Tất cả ghi chú trong sách là của người dịch).
☆
[←2] Hệ thống cấp bậc cảnh sát trong một bang ở Thụy Sĩ khác nhiều so với hệ thống cấp bậc trong ngành công an tại Việt Nam. Polizeileutnant là cấp sĩ quan hạng trung, có thể tương đương với cấp trung úy tại Việt Nam.
☆
[←3] Kommissär là cấp sĩ quan hạng trên trong hệ thống cấp bậc của cảnh sát tại một bang ở Thụy Sĩ, thường là cảnh sát trưởng hoặc chỉ huy một cơ quan điều tra.
☆
[←4] Kinh đô Đế chế Ottoman cho đến năm 1923, nay là thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ.
☆
[←5] Năm 1933, khi Đảng Quốc xã thiết lập Đế chế Đức với chế độ độc tài phát-xít.
☆
[←6] Năm 1945, khi Thế chiến II kết thúc với sự sụp đổ của Đức Quốc xã.
☆
[←7] "Toteninsel": Tác phẩm của danh họa Thụy Sĩ Arnold Böcklin (1827-1901).
☆
[←8] Friedrich Traffelet (1897-1954): Họa sĩ, từng phục vụ trong quân đội Thụy Sĩ.
☆
[←9] Trụ sở cảnh sát thành phố Bern trước đây là tòa nhà của Viện Cô nhi.
☆
[←10] “Ông Già” (nguyên văn: “Der Alte"): chỉ thanh tra Bärlach.
☆
[←11] Thụy Sĩ cho phép bốn ngôn ngữ chính thức: Đức, Pháp, Ý và Romansh. Các bang có quyền tự chọn ngôn ngữ phù hợp với dân cư khu vực của mình.
☆
[←12] Nguyên văn: Gymnasium, hệ thống trường tuyển ở bậc phổ thông trung học ở Thụy Sĩ và nhiều nước châu Âu, thường phân theo chuyên khối như tự nhiên, xã hội, ngôn ngữ, nghệ thuật, thể thao,... Học sinh tốt nghiệp Gymnasium được vào thẳng đại học.
☆
[←13] Tiếng Pháp, phiên âm tiếng Việt là sen-đầm hoặc săng-đá, chỉ hiến binh hay cảnh binh trong lịch sử, nay được dùng để chỉ cảnh sát.
☆
[←14] Trong tiếng Đức, chữ von trong họ tên chỉ xuất xứ quý tộc, không viết hoa.
☆
[←15] Chỉ phong trào ly khai của những người sử dụng tiếng Pháp ở vùng núi Jura, vốn thuộc bang Bern. Sau những xung đột kéo dài trong lịch sử, năm 1979 bang Jura phần lớn dùng tiếng Pháp và theo Công giáo được tách khỏi bang Bern phần lớn dùng tiếng Đức và theo Tin lành.
☆
[←16] Nguyên văn: Stammtisch der Helveter, một tổ chức của các cựu sinh viên cổ xúy tinh thần dân tộc ở Thụy Sĩ.
☆
[←17] Tiếng Pháp: Không.
☆
[←18] Tiếng Pháp: Kẻ giết người. Không phát hiện được gì.
☆
[←19] Tiếng Pháp: Schmied không đến nhà Gastmann, không thể.
☆
[←20] Tiếng Pháp: Một quý ông rất giàu.
☆
[←21] Tiếng Pháp: Rất sang.
☆
[←22] Tiếng Pháp: Vợ chưa cưới.
☆
[←23] Tiếng Pháp: Như ông hoàng.
☆
[←24] Tiếng Pháp: Không bao giờ.
☆
[←25] Tiếng Pháp: Triết gia.
☆
[←26] Tiếng Pháp: Một con chó rất nguy hiểm.
☆
[←27] Từ đoạn này, Bärlach dùng đại từ nhân xưng “du” với Tschanz, trước đó dùng đại từ nhân xưng "sie".
☆
[←28] Tên một đảng hư cấu, mang tính giễu cợt, để chỉ một tập hợp hổ lốn gồm đủ thứ khuynh hướng chính trị mà đảng viên tự mệnh danh là những phần tử độc lập.
☆
[←29] utz là họ, Lucius là tên của nhân vật này.
☆
[←30] Viết tắt của “đốc-tờ” (Doktor), tức tiến sĩ, là một cách gọi giỡn.
☆
[←31] Cơ quan mật vụ khét tiếng của Đức Quốc xã.
☆
[←32] Oskar là tên, von Schwendi là họ.
☆
[←33] Trước Cải cách Tư pháp năm 2011, cơ quan điều tra ở Thụy Sĩ chịu sự chỉ đạo trực tiếp của các chưởng lý hay biện lý, tức ngạch thẩm phán buộc tội, khác với các chánh án, tức ngạch thẩm phán xử án. Từ 2011, Thụy Sĩ bỏ mô hình chưởng lý, theo mô hình công tố như ở nhiều nước châu Âu khác, trong đó cơ quan điều tra chịu sự chỉ đạo của Viện Công tố, gần tương đương với Viện Kiểm sát ở Việt Nam. Trong tác phẩm này, tiến sĩ Lucius Lutz là thẩm phán buộc tội, giữ cương vị chưởng lý, là cấp trên của thanh tra Bärlach, cảnh sát trưởng thành phố Bern.
☆
[←34] Trận đánh huyền thoại ngày 15-11-1315 chống Vương triều Habsburg của Áo, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức dân tộc trong lịch sử Liên bang Thụy Sĩ.
☆
[←35] Họa sĩ, nhà thơ và chính khách (1484-1530), có ảnh hưởng lớn ở Bern trong lịch sử.
☆
[←36] Tuy không nêu đích danh, song các chi tiết liên quan cho thấy thế lực nước ngoài được nhắc tới ở đây là Trung Quốc. Thụy Sĩ luôn là một quốc gia trung lập, nhưng ở thời Chiến tranh Lạnh, quan hệ giữa một nước phương Tây với Trung Quốc là một vấn đề nhạy cảm.
☆
[←37] Là những cái tên phổ biến ở Thụy Sĩ, ý nói những hạng vô danh.
☆
[←38] Thực ra là: Quỷ sứ đến, quỷ sứ đến, quỷ sứ đập toàn dân đau điếng.
☆
[←39] Thực ra là: Bà chủ cối xay, chồng thì chết. Bà chủ cối xay, bà thì sống. Bà chủ cối xay cưới ngay thằng hầu. Bà chủ cối xay, bà thì sống.
☆
[←40] Trước khi nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ ra đời, Đế chế Ottoman đã suy yếu và bị nhiều thế lực châu Âu chia cắt và kiểm soát.
☆
[←41] Bärlach là họ, Hans là tên.
☆
[←42] Hungertobel là họ, Samuel là tên.
☆
[←43] Theodor Fontane: Nhà văn Đức (1818-1898).
☆
[←44] Walter Lüthi (1901-1982): Mục sư Tin lành giàu ảnh hưởng, những buổi giảng đạo của ông ở Nhà Thờ lớn Münster tại Bern từ 1946 đến 1968 luôn có rất đông người nghe.