.
[1] Ngày 11 tháng 5 năm 330 sau Công nguyên, Hoàng đế La Mã Constantinus Đệ Nhất định đô ở Byzantium đồng thời đặt tên cho nơi này là Tân La Mã (cũng được trực dịch là “La Mã thứ hai”), nhưng mọi người thích gọi nó là “Constantinopolis”, ý chỉ thành phố của Đại đế Constantinus. Cho nên sau này xuất hiện cái tên “Constantinopolis”. Còn cái tên “Tân La Mã” hoặc “La Mã thứ hai” thì ngoài sách sử ra, hậu thế rất ít người sử dụng. (chú thích của tác giả)
☆
[2] Nếu tính chính xác theo số lần thì trên thực tế có tổng cộng mười cuộc thập tự chinh. Năm 1212 (giữa thập tự chinh lần thứ tư và lần thứ năm) do sự lừa dối của Giáo hoàng và các lãnh chúa phong kiến, có khoảng ba vạn trẻ em lập thành một đội thập tự quân trẻ em (Thập tự quân trẻ em là tên gọi sau này của hậu thế, tên gốc là Đội quân Trẻ em, Children’s Crusade). Thập tự quân trẻ em từng chuẩn bị vượt biển từ Marseille Pháp để hoàn thành sự nghiệp người lớn chưa thể hoàn thành. Có điều phần lớn những đứa trẻ này đã bỏ mạng vì bão táp ngoài biển hoặc bệnh tật, đói khát trên đường đi. Mấy nghìn đứa trẻ còn lại bị chủ thuyền bán tới Ai Cập. (chú thích của tác giả)
☆
[3] Hiện tên là Zadar, thành phố cảng phía Tây Croatia, phía Tây giáp biển Adriatic, là trung tâm hành chính của hạt Zadar và khu vực Bắc Dalmatia. (chú thích của tác giả)
☆
[4] Về “46 nhiễm sắc thể” thực ra đây không phải từ chuẩn xác, giới chuyên môn thường không dùng cách nói này, mà dùng từ “23 cặp”. Vì 46 nhiễm sắc thể đó xếp theo từng cặp (23 cặp), chứ không phải là 46 nhiễm sắc thể rời rạc. (chú thích của tác giả)
☆
[5] Cặp nhiễm sắc thể cuối cùng của con người là nhiễm sắc thể giới tính, nhiễm sắc thể giới tính của đàn ông là XY, nhiễm sắc thể giới tính của phụ nữ là XX, sự khác biệt này đã gây ra khác biệt giới tính của con người. Di truyền học cận đại phát hiện nhiễm sắc thể X của đàn ông hoạt động liên tục, nhiễm sắc thể Y về cơ bản luôn ở trong trạng thái đình trệ, hoạt động cực kì ít; hai nhiễm sắc thể X trong nhiễm sắc thể giới tính của phụ nữ đều hoạt động với tần suất cao, trực tiếp gây ra sự khác biệt giữa tâm lý, phản ứng, mức độ nhạy cảm, thậm chí là nhận thức về sự vật của phụ nữ và đàn ông. Đây cũng chính là khác biệt tâm lý do gene mà di truyền học nhắc tới. (chú thích của tác giả)
☆
[6] Còn gọi là trăng bán nguyệt đầu tháng, trăng có phần được chiếu sáng nằm ở bên phải.