Trước khi bạn xem xét kỹ hơn về từng kỹ năng trong số bốn kỹ năng EQ ở chương sau, có vài điều quan trọng bạn cần nắm về EQ ở góc độ khái quát. Trong thập kỷ vừa qua, chúng tôi đã tiến hành khảo sát hơn 500.000 người với mục đích khám phá vai trò của cảm xúc trong cuộc sống thường nhật. Chúng tôi biết được mỗi người nhìn nhận bản thân khác biệt ra sao so với cách người khác nhìn họ, và chúng tôi cũng quan sát nhiều lựa chọn khác nhau có tác động đến thành công trong cuộc sống cá nhân và nghề nghiệp như thế nào.

Mặc dù EQ ngày càng được quan tâm, nhưng trên thế giới, sự thiếu hiểu biết và thiếu kiểm soát cảm xúc vẫn còn tồn tại. Chỉ có 36% những người chúng tôi khảo sát có khả năng nhận diện chính xác những cảm xúc của mình khi chúng xảy ra. Điều đó có nghĩa là 2/3 số người trong chúng ta bị cảm xúc chi phối, và chưa có khả năng xác định cũng như sử dụng chúng cho mục đích tích cực. Khả năng nhận thức và thấu hiểu cảm xúc không hề có trường lớp nào đào tạo. Chúng ta bước vào đời với hành trang là khả năng đọc, viết, và ứng dụng kiến thức mình học được, nhưng đa số chúng ta lại thiếu kỹ năng về kiểm soát cảm xúc khi rơi vào tình thế khó khăn. Để đưa ra những quyết định đúng đắn thì kiến thức thực tế không thôi chưa đủ. Bạn cần cả sự hiểu biết lẫn khả năng điều phối cảm xúc đúng lúc.

Chỉ có 36% trong số những người chúng tôi khảo sát có khả năng nhận diện chính xác những cảm xúc của mình khi chúng xảy ra.

☆

Sau khi nghiên cứu về các cảm xúc mà con người biểu hiện, không có gì ngạc nhiên khi chúng có khả năng chi phối chúng ta. Chúng ta có rất nhiều từ để miêu tả những cảm xúc nảy sinh trong cuộc sống, tuy vậy tất cả đều bắt nguồn từ năm cảm xúc chính yếu: vui, buồn, giận dữ, sợ hãi và xấu hổ. Trong guồng quay của cuộc sống thường nhật – dù là đang làm việc, dành thời gian cho gia đình hoặc bạn bè, ăn uống, tập thể thao, thư giãn, hoặc thậm chí trong giấc ngủ – bạn đều phụ thuộc vào một dòng chảy liên tục của cảm xúc. Ta thường quên rằng mình có những phản ứng đầy cảm tính đối với hầu hết những việc xảy ra, dù chúng ta có nhận thức được điều đó hay không. Tính phức tạp của những cảm xúc này bộc lộ ở nhiều mức độ khác nhau.

BẢNG PHÂN LOẠI CẢM XÚC

☆

CƯỜNG ĐỘ

CẢM XÚC

VUI

BUỒN

GIẬN DỮ

SỢ HÃI

XẤU HỔ

CAO

Hoan hỉ

Hứng Khởi

Mừng khôn xiết

Mừng rơn

Hồ hởi

Mãn nguyện

Hân hoan

Say mê

Chán nản

Thống khổ

Cô đơn

Tổn thương

Buồn nản

Vô vọng

Sầu não

Khổ sở

Điên tiết

Nổi khùng

Giận dữ

Sôi máu

Nổi giận

Nóng sôi

Ghê tởm

Bị phản bội

Kinh hoàng

Khủng khiếp

Sợ điếng

Khiếp vía

Hốt hoảng

Hoảng loạn

Phát điên

Bấn loạn

Ảo não

Hối hận

Bị phỉ báng

Vô dụng

Ô nhục

Sỉ nhục

Hổ thẹn

Cắn rứt

TRUNG BÌNH

Vui vẻ

Hài lòng

Tốt đẹp

Khuây khỏa

Thỏa mãn

Sôi nổi

Đau lòng

U sầu

Hoang mang

Buồn lòng

Thất vọng

U uất

Tức giận

Tức điên

Hung hăng

Tức khí

Phẫn nộ

Sợ hãi

Hoảng sợ

Bị đe dọa

Bất an

Lo lắng

Lâm nguy

Tiếc nuối

Đáng khinh

Lén lút

Tội lỗi

Xấu hổ

Giấu giếm

THẤP

Vui vẻ

Đúng ý

Sảng khoái

Dễ chịu

Bằng lòng

Bình tĩnh

Không vui

Buồn rầu

Chán

Khó chịu

Không như ý

Không thỏa mãn

Xáo trộn

Bực mình

Bồn chồn

Căng thẳng

Cáu kỉnh

Tự ái

E ngại

Hồi hộp

Lo âu

Rụt rè

Không chắc chắn

Băn khoăn

Bẽn lẽn

Lố bịch

Hối tiếc

Áy náy

Coi thường

Ngớ ngẩn

Sự kiện châm ngòi và tình trạng bị cảm xúc lấn át

Trong khi Butch Connor bị con cá mập trắng khổng lồ tấn công, nhiều lần anh bị cảm xúc lấn át – đó là lúc hành động của anh bị cảm xúc điều khiển và anh phản ứng hoàn toàn vô thức. Thông thường, cảm xúc của bạn càng mạnh bao nhiêu thì nó càng có khả năng chi phối hành động của bạn bấy nhiêu. Trong hoàn cảnh sinh tử – như bị một con thú khổng lồ tấn công – chắc chắn nó gây ra tình trạng mất tự chủ tạm thời.

Trong trường hợp của Butch, cảm xúc lấn át khiến anh tê liệt vì sợ, nhưng dù đối diện với một sinh vật ăn thịt người, Butch vẫn có thể dùng lý trí giành lại quyền kiểm soát từ tay cảm xúc. Butch tranh đấu với bản thân cho đến khi nỗi sợ hãi lắng xuống và anh đủ bình tĩnh để bơi vào bờ. Những suy nghĩ của Butch không thể làm cho nỗi sợ và sự hoảng loạn biến mất, nhưng nó không để cho cảm xúc kiểm soát hành động của anh nữa.

Bởi kết cấu của não bộ khiến chúng ta là những sinh vật có xúc cảm, thế nên phản xạ đầu tiên của bạn đối với một sự việc luôn là hành vi mang tính cảm xúc. Bạn không thể kiểm soát được quá trình đó. Nhưng bạn kiểm soát được những suy nghĩ theo sau cảm xúc, và bạn có vô vàn cách phản ứng lại cảm xúc đó – miễn là bạn nhận thức được nó. Trong một số trải nghiệm, bạn có thể dễ dàng nhận ra cảm xúc của mình; nhưng với một số khác, cảm xúc dường như không tồn tại. Khi một điều gì đó tạo ra phản ứng cảm xúc kéo dài trong bạn, nó được gọi là “sự kiện châm ngòi.” Phản ứng của bạn đối với sự kiện châm ngòi được hình thành thông qua kinh nghiệm cá nhân, bao gồm cách hành xử của bạn trong những tình huống tương tự. Khi chỉ số EQ của bạn phát triển hơn, bạn sẽ học được cách xác định những tác nhân châm ngòi và bạn sẽ luyện tập những cách thức phản hồi tích cực để chúng trở thành thói quen.

Đánh giá về tính cách con người

Trí tuệ cảm xúc là khả năng nhận thức và thấu hiểu những cảm xúc của bản thân cũng như của những người xung quanh, và là khả năng vận dụng nhận thức này để kiểm soát hành vi và những mối quan hệ của bạn. Trí tuệ cảm xúc là “một cái gì đó” tồn tại trong mỗi chúng ta và khá mơ hồ. Nó ảnh hưởng đến cách chúng ta kiểm soát hành vi, ứng xử với những vấn đề phức tạp của xã hội và đưa ra những quyết định cá nhân nhằm đạt được những kết quả tích cực.

Trí tuệ cảm xúc đề cập đến một yếu tố căn cơ trong hành vi con người, vốn dĩ khác hẳn so với khả năng trí tuệ. Hiện người ta chưa tìm ra được bất kỳ mối liên hệ nào giữa chỉ số thông minh IQ và chỉ số cảm xúc EQ; đơn giản là bạn không thể dự đoán được EQ của một người dựa vào mức độ thông minh của người đó. EQ là một kỹ năng linh hoạt có thể học hỏi được. Dù trên thực tế một số cá nhân bẩm sinh đã có trí tuệ cảm xúc hơn người, nhưng ngay cả khi sinh ra mà không có EQ thì bạn vẫn có thể cải thiện chỉ số này của mình.

Tính cách cá nhân là mảnh ghép cuối cùng của bức tranh. Đó chính là “kiểu mẫu” không đổi làm nên mỗi chúng ta. Tính cách cá nhân là kết quả của thiên hướng mà bạn có, ví dụ như bạn sẽ thiên về hướng nội hoặc hướng ngoại. Tuy vậy, cũng giống như IQ, bạn không thể dựa vào tính cách để đoán mức độ thông minh cảm xúc. Tính cách ổn định trong suốt cuộc đời. Xu hướng tính cách xuất hiện từ những năm đầu đời và nó sẽ không mất đi. Người ta thường cho rằng, một số nét tính cách đặc thù (ví dụ như hướng ngoại) có liên quan đến chỉ số EQ cao, tuy nhiên những người bặt thiệp thích giao tiếp chưa chắc đã có mức độ thông minh cảm xúc cao hơn so với những người thích ở một mình. Bạn có thể dùng tính cách của mình để hỗ trợ cho việc phát triển trí tuệ cảm xúc, nhưng yếu tố thứ hai không phụ thuộc vào yếu tố thứ nhất. EQ là một kỹ năng biến thiên, trong khi tính cách con người không thay đổi. Đánh giá kết hợp giữa IQ, EQ và tính cách là phương pháp tốt nhất để có được cái nhìn tổng quát về một con người. Khi bạn đánh giá ba yếu tố đó trên cùng một cá thể, chúng không quá “giẫm chân” lên nhau. Ngược lại, mỗi yếu tố dựa trên một cơ sở riêng biệt giúp chúng ta giải thích về từng khía cạnh của một con người.

IQ, tính cách và EQ là ba đặc trưng riêng biệt mà tất cả chúng ta đều có. Cả ba yếu tố này cùng xác định cách chúng ta suy nghĩ và hành động. Không thể dựa vào một yếu tố để phỏng đoán về các yếu tố còn lại. Một người có thể rất thông minh, nhưng có trí tuệ cảm xúc kém, và con người dù có tính cách như thế nào cũng đều có thể có chỉ số EQ và/hoặc IQ cao.

Tác động của EQ

EQ có tác động như thế nào đến thành công trong sự nghiệp của bạn? Câu trả lời ngắn gọn là: rất nhiều!

☆

EQ là nền tảng cho phần lớn những kỹ năng quan trọng. Chỉ một nỗ lực nhỏ nhằm cải thiện chỉ số EQ có thể mang lại một tác động tích cực và sâu rộng trong cuộc sống của bạn.

EQ cần thiết cho sự thành công đến nỗi nó quyết định 58% hiệu suất trong tất cả loại hình công việc.

☆

Đó là phương pháp hiệu nghiệm nhất để bạn tập trung toàn lực về một mối và gặt hái được kết quả lớn lao. Chúng tôi tiến hành khảo sát EQ song song với 33 thái độ làm việc khác và phát hiện rằng trí tuệ cảm xúc góp mặt trong đại đa số các hành vi này, bao gồm kỹ năng quản lý thời gian, ra quyết định và giao tiếp. Chỉ số EQ của bạn là nền tảng cho phần lớn các kỹ năng quan trọng – nó ảnh hưởng lên hầu hết những việc bạn nói và làm mỗi ngày. EQ cần thiết cho sự thành công đến nỗi nó quyết định 58% hiệu suất trong tất cả loại hình công việc. Nó là công cụ dự báo độc lập chính xác nhất về hiệu suất làm việc và là yếu tố chi phối mạnh nhất trong việc lãnh đạo và tính ưu việt của mỗi cá nhân.

Một người dù có chỉ số EQ cao hay thấp đều có thể tìm cách cải thiện được nó, và những ai có chỉ số EQ thấp đều có khả năng bắt kịp đồng sự của mình. Các nghiên cứu được thực hiện ở khoa kinh tế Đại học Queensland, Australia đã chỉ ra rằng những người có chỉ số EQ thấp và hiệu suất công việc kém vẫn có thể bắt kịp các đồng nghiệp vốn giỏi giang về cả hai phương diện trên – chỉ bằng cách tăng chỉ số EQ.

Chỉ số EQ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của mỗi người; cứ mỗi một điểm EQ tăng lên sẽ thêm 1.300 đô vào thu nhập hàng năm.

☆

Trong số những người chúng tôi tiến hành khảo sát, đến 90% số người có hiệu suất cao trong công việc đồng thời là những người có chỉ số EQ cao. Ngược lại, chỉ có 20% người làm việc kém có chỉ số EQ cao mà thôi. Tất nhiên, bạn vẫn có thể hoàn thành nhiệm vụ xuất sắc mà không cần phải có chỉ số EQ cao, nhưng cơ hội khá mong manh. Những người quan tâm đến việc phát triển EQ có khuynh hướng thành công trong sự nghiệp nhiều hơn, bởi hai yếu tố đó song hành cùng nhau. Dĩ nhiên, những người có chỉ số EQ cao kiếm được nhiều tiền hơn – trung bình họ kiếm được nhiều hơn những người có chỉ số EQ thấp 29.000 đô một năm. Chỉ số EQ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của mỗi người; cứ mỗi một điểm EQ tăng lên sẽ tương đương với 1.300 đô thu nhập hàng năm. Phát hiện này đúng với tất cả mọi người, thuộc mọi ngành nghề, ở mọi vị trí, trong tất cả các khu vực trên thế giới. Chúng tôi chưa phát hiện bất kỳ công việc nào mà hiệu suất làm việc và mức thu nhập lại không liên quan mật thiết đến chỉ số EQ.

Ngày nay, để thành công và mãn nguyện trong cuộc sống, bạn phải học cách tối đa hóa những kỹ năng thuộc về trí tuệ cảm xúc của mình, bởi chỉ những ai có được sự dung hòa độc đáo giữa lý trí và cảm xúc mới gặt hái được những thành tựu to lớn. Phần tiếp theo của quyển sách này sẽ hướng dẫn bạn cách để đạt được điều đó.

Thực hành EQ

Thông tin luân chuyển giữa trung khu lý trí và cảm xúc trong não bạn cũng giống như xe cộ chạy trên đường phố. Khi bạn thực hành kỹ năng trí tuệ cảm xúc (EQ), thông tin sẽ lưu thông suôn sẻ theo cả hai chiều. Gia tăng mật độ thông tin sẽ gia cố mối liên kết giữa các trung khu lý trí và cảm xúc trong não. Chỉ số EQ của bạn chịu ảnh hưởng rất lớn bởi khả năng giữ cho con đường này liền mạch. Bạn càng dành thời gian suy nghĩ về những cảm xúc của mình – và làm việc hiệu quả với cảm xúc đó bao nhiêu – thì con đường liên lạc này càng thông thoáng bấy nhiêu. Một số người khổ sở với những con đường hai chiều nhỏ hẹp, trong khi những người khác đã xây được cả đường cao tốc năm làn xe. Dù con đường thứ nhất hay thứ hai diễn tả đúng bản thân bạn hiện giờ, thì vẫn luôn còn đất để mở thêm những làn xe mới.

“Cơ chế mềm dẻo” là thuật ngữ mà các nhà thần kinh học dùng để miêu tả về khả năng tiếp thu và thay đổi của não bộ con người. Não bộ của bạn không ngừng kiến tạo liên kết mới, cũng giống như các cơ nhị đầu trong bắp tay bạn sẽ to ra nếu bạn tập tạ vài lần mỗi tuần. Sự thay đổi này diễn ra từ từ, quả tạ ngày càng dễ nâng hơn và bạn nâng được lâu hơn. Não của bạn không thể nở nang thêm như cơ bắp vì nó bị giới hạn bởi xương sọ, thay vào đó, các tế bào thần kinh sẽ phát triển những liên kết mới để tư duy nhanh hơn, hiệu quả hơn mà không cần gia tăng kích thước.

Khi bạn áp dụng những phương pháp được đề cập trong những chương tiếp theo, hàng tỉ tế bào thần kinh cực nhỏ trải dài trên con đường nối liền trung khu lý trí và cảm xúc trong não bạn sẽ mọc thêm những “cánh tay” nhỏ (giống như những cành cây) để vươn tới những tế bào khác. Một tế bào đơn lẻ có thể tạo ra khoảng 15.000 liên kết với những tế bào lân cận. Phản ứng dây chuyền này nhằm đảm bảo sự lưu chuyển của những suy nghĩ chịu trách nhiệm chi phối cách hành xử phát triển mạnh mẽ, giúp cho nguồn lực mới này dễ đi vào hoạt động hơn trong tương lai.

Một tế bào đơn lẻ có thể tạo ra khoảng 15.000 kết nối với những tế bào lân cận. Phản ứng dây chuyền này nhằm đảm bảo sự lưu chuyển của những suy nghĩ chịu trách nhiệm chi phối cách hành xử phát triển mạnh mẽ, giúp cho nguồn lực mới này dễ đi vào hoạt động hơn trong tương lai.

☆

Bạn sẽ phải thực hành những phương pháp này nhiều lần trước khi nó trở thành của bạn. Thời gian đầu bạn sẽ phải nỗ lực nhiều để tập một hành vi mới, nhưng khi bạn đã huấn luyện được não bộ của mình, nó sẽ trở thành thói quen. Giả sử bạn thường la lối om sòm mỗi khi tức giận, thì bạn phải học cách phản ứng theo kiểu khác. Bạn phải luyện tập phản ứng kiểu mới này nhiều lần trước khi nó có thể thay thế cảm giác muốn la hét cho hả giận. Ban đầu, phải làm khác đi thay vì lớn tiếng quát tháo trong cơn giận dữ là một việc cực kỳ khó khăn. Nhưng sau mỗi lần bạn làm việc đó thành công, con đường mới mở sẽ được củng cố. Dần dần cảm giác muốn la hét sẽ thui chột đi và bạn sẽ quên. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng một sự thay đổi lâu dài về trí tuệ cảm xúc tồn tại khoảng sáu năm kể từ ngày kỹ năng đầu tiên được áp dụng.