Nói một cách đơn giản, tự nhận thức là hiểu mình thật sự là người như thế nào. Ban đầu, tự nhận thức có vẻ như một khái niệm mơ hồ. Chẳng biết đích đến là đâu và cũng chẳng có ai sẽ gắn huân chương lên ngực bạn và tuyên bố “bạn đã hiểu rõ mình.” Ngoài ra, tự nhận thức không dừng lại ở việc bạn biết mình thích ăn cam hơn ăn táo, hoặc nói với bạn bè rằng bạn là người làm việc ban ngày chứ không phải cú đêm. Nó sâu sắc hơn nhiều. Tìm hiểu chính mình từ nội tâm hướng ra bên ngoài là một hành trình không nghỉ, giống như bạn bóc từng lớp vỏ củ hành và ngày một thoải mái hơn với những gì nằm chính giữa – bản chất thật trong ta.

Những phản ứng cảm tính có sẵn trong tiềm thức của bạn đối với sự việc xảy ra thường xuất hiện trước khi bạn kịp ý thức. Bởi bạn không thể cân bằng cảm xúc thế nên làm chủ bản thân và làm chủ mối quan hệ có nghĩa là: đầu tiên, bạn phải nhận thức được mọi dạng cảm xúc của mình, tích cực lẫn tiêu cực.

Nếu bạn không dành thời gian để nhận biết và hiểu rõ cảm xúc của mình, một lúc nào đó chúng sẽ trỗi dậy một cách khó hiểu, ngay lúc bạn ít ngờ nhất hoặc không muốn chút nào. Đó là cách cảm xúc cố làm cho bạn phải chú ý đến một điều gì đó quan trọng. Chúng sẽ cố đeo bám, có thể để lại hậu quả, cho đến khi bạn chú ý.

Đôi lúc bạn sẽ không thoải mái khi đối diện sự thật mình là ai. Làm quen với cảm xúc cũng như khuynh hướng của mình buộc bạn phải thành thật và dũng cảm. Hãy kiên nhẫn và ngợi khen bản thân mình vì đã có động lực tiến về phía trước, dù chỉ là một bước nhỏ. Khi bạn bắt đầu nhận ra những điều trước đây mình không hề biết (những điều không phải lúc nào bạn cũng thích), tức là bạn đang tiến bộ.

Phần còn lại trong chương này nêu ra 15 phương pháp căn bản được thiết kế để giúp bạn tối đa hóa kỹ năng tự nhận thức nhằm mang đến những thay đổi tích cực trong cuộc đời bạn. Những phương pháp này đều dễ hiểu và hàm chứa nhiều ý nghĩa cùng các ví dụ đi kèm, giúp cho khả năng tự nhận thức của bạn phát triển.

CÁC PHƯƠNG PHÁP NÂNG CAO KỸ NĂNG TỰ NHẬN THỨC

☆

Ngừng đánh giá cảm xúc của mình là tốt hay xấu.

Quan sát hiệu ứng lan tỏa từ cảm xúc của bạn.

Đối diện với những cảm giác khó chịu.

Cảm nhận cảm xúc thông qua biểu hiện cơ thể.

Nhận biết tác nhân khiến bạn nóng giận.

Quan sát bản thân như chim ưng rình mồi…

Ghi chép lại những cảm xúc của mình.

Đừng để tâm trạng tồi tệ đánh lừa bạn.

Cũng đừng vui quá hóa rồ.

Dừng lại và tự hỏi tại sao mình làm những việc này.

Xem xét lại các giá trị bản thân.

Nhìn lại chính mình.

Nhận diện cảm xúc của mình qua sách vở, phim ảnh và âm nhạc.

Tìm kiếm thông tin phản hồi.

Tìm hiểu bản thân trong những lúc căng thẳng.

☆

1. Ngừng đánh giá cảm xúc của mình là tốt hay xấu

Về bản chất, cảm xúc được chia thành hai loại: tốt và xấu. Ví dụ, đa số mọi người tự động cho rằng tội lỗi là xấu. Bạn không muốn có cảm giác này – thậm chí bạn sẽ tranh đấu với bản thân – và bạn sẽ làm bất cứ điều gì để dẹp bỏ nó. Tương tự, chúng ta có khuynh hướng để cho những cảm xúc tốt như nỗi phấn khích tự tung tự tác. Chúng ta tự nâng mình lên và tận hưởng nguồn sinh lực.

Ngừng phán xét sẽ tạo điều kiện cho những cảm xúc của bạn tự do thể hiện và trôi qua.

☆

Mặt trái của việc dán nhãn tốt xấu cho cảm xúc chính là sự phán xét ấy khiến bạn không thật sự hiểu những gì mình đang cảm nhận. Khi bạn cho phép bản thân ngồi nghiền ngẫm một cảm xúc và thật sự ý thức được điều đó, bạn sẽ hiểu cảm xúc ấy bắt nguồn từ đâu. Ngừng phán xét sẽ tạo điều kiện cho những cảm xúc của bạn tự do thể hiện và trôi qua. Nếu bạn vẫn đắn đo xem mình nên hay không nên cảm thấy gì chỉ khiến cảm xúc bị dồn nén một cách khiên cưỡng và cảm xúc thật sự không được thể hiện đúng bản chất.

Vì thế, lần sau khi bạn cảm thấy một cảm xúc nào đấy bắt đầu hình thành, hãy chú ý đến nó ngay lập tức. Tránh phân loại nó thành tốt hay xấu và tự nhắc nhở mình rằng cảm xúc xuất hiện nhằm giúp bạn hiểu một điều quan trọng nào đó.

2. Quan sát hiệu ứng lan tỏa từ cảm xúc của bạn

Hãy xem những gì xảy ra khi bạn thảy một hòn đá xuống hồ nước. Hòn đá nhanh chóng xé toạc mặt nước tạo ra những gợn sóng lan tỏa ra nhiều hướng. Việc bạn bày tỏ cảm xúc cũng giống như hòn đá tạo nên hiệu ứng lan tỏa đến những người xung quanh. Và bởi cảm xúc là yếu tố chính chi phối hành vi của bạn nên việc hiểu tác động của cảm xúc đối với người khác là hết sức quan trọng.

Giả sử trường hợp một nhà quản lý mất bình tĩnh và lớn tiếng mắng mỏ một nhân viên trước mặt các thành viên còn lại của nhóm. Khi việc xảy ra, những tưởng chỉ có nhân viên bị khiển trách mới cảm thấy tổn thương, nhưng thật ra hiệu ứng lan tỏa của cơn thịnh nộ ấy tác động đến tất cả những người chứng kiến. Và khi toàn nhóm lục tục trở về góc làm việc của mình, những thành viên khác, dù không bị chĩa mũi dùi, đều cảm nhận được nỗi giận dữ của cấp trên. Họ tiếp tục làm việc nhưng bụng dạ bồn chồn, tự hỏi khi nào đến lượt mình.

Người sếp tưởng cơn giận của mình có tác động tốt cho hiệu suất công việc bởi lời phê bình đó nhằm “chỉnh đốn tác phong làm việc,” nhưng nỗi sợ này của các nhân viên sẽ khiến họ trở nên e dè. Để làm việc tốt nhất, các thành viên trong nhóm cần phải chấp nhận rủi ro, thực hiện cả những gì họ không thích, thậm chí có thể phạm lỗi trong quá trình thực hiện. Nhưng vì chẳng ai muốn trở thành mục tiêu tiếp theo của sếp nên họ chọn cách an toàn là chỉ làm những gì được chỉ đạo. Một năm sau đó, khi vị quản lý ấy bị cách chức vì lãnh đạo một đội ngũ quá bị động, ông tự hỏi nhóm của ông gặp vấn đề gì.

Cảm xúc của bạn là thứ vũ khí lợi hại và nếu bạn tiếp tục cho rằng tác động của chúng là tức thời và không đáng kể thì bạn chỉ chịu thiệt mà thôi. Bí quyết để quan sát hiệu ứng lan tỏa cảm xúc của bạn là chú ý đến tác động ngay lập tức của chúng đối với người khác như thế nào, và dựa vào những thông tin này để xem cảm xúc có sức lan tỏa và kéo dài ra sao sau khi bạn thể hiện chúng. Để hiểu tường tận hiệu ứng lan tỏa cảm xúc, bạn cần bỏ thời gian suy ngẫm về hành động của mình. Bạn cũng nên hỏi người khác xem cảm xúc của bạn ảnh hưởng đến họ ra sao. Bạn càng hiểu rõ hiệu ứng lan tỏa cảm xúc bao nhiêu, bạn càng vững vàng hơn trong việc chọn loại cảm xúc muốn để lan tỏa bấy nhiêu.

3. Đối diện với những cảm giác khó chịu

Chướng ngại lớn nhất trong việc cải thiện kỹ năng tự nhận thức chính là khuynh hướng lảng tránh cảm giác khó chịu khi hiểu rõ mình là ai. Những gì bạn không nghĩ đến thường nằm ngoài vùng phủ sóng của bạn vì một lý do: chúng có thể khiến bạn đau đớn khi chúng thể hiện ra ngoài. Tránh né nỗi đau này sẽ gây ra nhiều vấn đề bởi đó chỉ là giải pháp tình thế. Bạn sẽ không bao giờ có khả năng làm chủ bản thân một cách hiệu quả nếu bạn bỏ qua những điều cần thay đổi.

Thay vì tránh né cảm xúc, mục tiêu của bạn phải là chủ động tìm đến cảm xúc ấy, đối mặt với nó, và cuối cùng là vượt qua nó.

☆

Thay vì tránh né cảm xúc, mục tiêu của bạn phải là chủ động tìm đến cảm xúc ấy, đối mặt với nó, và cuối cùng là vượt qua nó. Điều này đúng với cả những cảm giác lửng lơ như buồn chán, bối rối hoặc dè dặt. Khi bạn bỏ qua hoặc xem nhẹ một cảm xúc, thì dù nó nhỏ bé và vô nghĩa đến mức nào chăng nữa, bạn vẫn mất đi một cơ hội thực hiện một điều gì đó hiệu quả với cảm xúc đó. Thậm chí tệ hơn, lờ đi một cảm xúc không hề khiến nó biến mất; bạn chỉ khiến nó xuất hiện vào lúc bạn không ngờ nhất mà thôi.

Để đạt được những kết quả như ý trong cuộc sống, tất cả chúng ta đều cần khám phá thói kiêu căng ngạo mạn của mình – những gì ta cho rằng chẳng đáng học và thường bỏ qua vì không xem trọng. Nếu một người cho rằng xin lỗi chỉ dành cho những kẻ yếu đuối, người ấy sẽ không biết khi nào cần nói lời xin lỗi. Một người khác ghét cảm giác buồn chán, vì thế anh ta thường tìm cách giải khuây bằng những hoạt động vô bổ và chẳng khi nào có được cảm giác hài lòng. Cả hai loại người này đều cần phải đối mặt với những cảm xúc đóng vai trò là động lực buộc họ thay đổi. Nếu không, họ vẫn cứ đi trên con đường thiếu sức sống, không thỏa mãn, và cứ đi vào vết xe đổ ấy mãi.

Sau vài lần đối mặt với những cảm xúc khó chịu, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng chúng thật sự không quá tệ, chúng không hủy hoại bạn mà còn mang về thành quả. Một điều đáng ngạc nhiên trong việc cải thiện khả năng tự nhận thức, đó là chỉ cần nghĩ về nó thôi đã đủ giúp bạn thay đổi, cho dù thoạt đầu bạn có khuynh hướng tập trung vào những gì bạn làm “sai.” Đừng quá bận tâm về những “sai lầm” trong cảm xúc nữa. Những sai lầm đó giúp bạn biết bạn cần làm điều gì khác đi và không ngừng giúp bạn hiểu về chính mình khi cuộc sống diễn ra.

4. Cảm nhận cảm xúc thông qua biểu hiện cơ thể

Khi bạn trải qua một cảm xúc nào đó, những tín hiệu điện sẽ lan truyền trong não và kích thích phản ứng của cơ thể. Cơ chế này biểu hiện ở nhiều dạng khác nhau như cơ dạ dày co thắt, nhịp tim tăng, thở nhanh hơn hoặc khô miệng. Bởi tinh thần và cơ thể gắn kết với nhau rất chặt chẽ, vì thế một trong những cách hiệu quả nhất để hiểu cảm xúc của bạn khi nó xảy ra là học cách nhận biết những thay đổi trong cơ thể tương ứng với cảm xúc đó.

Để hiểu rõ hơn về những tác động của cảm xúc đối với cơ thể, lần sau khi bạn có thời gian ở một mình, hãy thử nhắm mắt lại. Hãy cảm nhận tim bạn đập nhanh hay chậm ra sao. Nhớ chú ý nhịp thở. Hãy xem các cơ bắp trên cánh tay, chân, cổ và lưng bạn đang căng cứng hay thả lỏng. Bây giờ, hãy nghĩ về hai sự kiện trong đời bạn – một sự kiện vui, một sự kiện buồn – những sự kiện gây xúc động mạnh. Hãy nghĩ về một trong hai sự kiện ấy thật chi tiết, đủ để làm dấy lên cảm xúc. Chú ý những thay đổi trong cơ thể tương ứng với cảm xúc đó. Chúng có khiến hơi thở hoặc nhịp tim của bạn thay đổi không? Các cơ của bạn có gồng lên không? Bạn cảm thấy nóng hơn hay lạnh hơn? Lặp lại quá trình này với sự kiện còn lại và ghi nhận những thay đổi về mặt thể chất của cảm xúc từ những kinh nghiệm tích cực và tiêu cực.

Nhắm mắt lại và nghĩ về những sự kiện khuấy động cảm xúc là một bài tập đơn giản chuẩn bị cho những tình huống có thật – nhận ra những dấu hiệu cơ thể khi cảm xúc trỗi dậy. Ban đầu, đừng suy nghĩ nhiều quá – chủ yếu thả lỏng đầu óc để cảm nhận cơ thể mình. Khi tiến bộ hơn, bạn sẽ thấy mình bắt được mạch cảm xúc thông qua biểu hiện cơ thể trước khi bạn cảm nhận được nó.

5. Nhận biết tác nhân khiến bạn nóng giận

Tất cả chúng ta đều có những ngòi nổ – điểm kích, hay bạn gọi sao cũng được – và một khi bị điểm huyệt, chúng ta chỉ muốn hét lên vì bực bội, khó chịu. Giả sử bạn có một cô đồng nghiệp lúc nào trông cũng như sắp lên sàn diễn. Cô nàng bước vào phòng họp với vẻ ngoài lộng lẫy và chói lọi, cô nàng thu hút sự chú ý của tất cả mọi người trong phòng và trở thành trung tâm của buổi họp. Giọng cô cứ lanh lảnh và ý kiến đóng góp của cô trong cuộc họp luôn dài lê thê, như thể cô thích nghe mình nói nhất trên đời.

Nếu phong cách làm việc của bạn bình thường như bao người khác, thì một người như thế thật sự sẽ khiến bạn rất khó chịu. Trong khi bạn đến tham dự buổi họp với nhiều ý tưởng hay và sẵn sàng ngồi vào bàn, đi thẳng vào vấn đề, thì một “nữ hoàng sân khấu” như thế chỉ khiến bạn đi từ nỗi thất vọng này đến cơn phẫn nộ khác. Ngay cả khi bạn không thuộc loại người hay phun ra những lời nhận xét cay độc hoặc ăn miếng trả miếng, thì ngôn ngữ cơ thể vẫn tố cáo bạn, hoặc trong lúc lái xe về nhà, lòng bạn vẫn chưa nguôi giận.

Nhận thức được ai thường khiến bạn tức giận và họ làm được điều đó bằng cách nào là rất cần thiết trong việc phát triển khả năng kiểm soát tình huống, giữ gìn tác phong và tự trấn tĩnh. Để áp dụng phương pháp này, bạn không thể nghĩ về mọi việc một cách chung chung. Bạn cần khoanh vùng những đối tượng và trường hợp cụ thể mà bạn biết là sẽ kích thích những cảm xúc trong lòng bạn. Những ngòi nổ của bạn có thể chịu tác động bởi rất nhiều dạng người và trong nhiều tình huống khác nhau. Đó có thể là một dạng người nhất định (như nữ hoàng sân khấu), một tình huống cụ thể (như cảm giác sợ hãi hoặc mất cảnh giác), trong điều kiện môi trường cụ thể (văn phòng làm việc ồn ào). Việc xác định được ai và tình huống nào khiến bạn nổi khùng sẽ giúp bạn cảm thấy dễ chịu hơn một chút, vì chúng sẽ không đến quá bất ngờ nữa.

Bạn có thể phát triển mạnh kỹ năng tự nhận thức bằng cách khám phá nguồn cơn của những ngòi nổ cảm xúc ấy. Đó là, tại sao những sự việc và con người ấy lại khiến bạn bực bội đến thế, trong khi thiếu gì những tình huống và đối tượng khác, phiền hà không kém, lại chẳng hề khiến bạn bận tâm? Có thể những cô nàng đỏng đảnh kia nhắc bạn nhớ lại người chị gái vốn chiếm được cảm tình của cả nhà khi bạn còn bé. Suốt bao năm bạn sống trong cái bóng của chị ấy, và thề với lòng sẽ không bao giờ để chuyện tương tự xảy ra. Giờ đây, bạn ngồi cùng bản sao của người chị đó trong mọi buổi họp. Chẳng trách cô ta luôn châm ngòi cho cảm xúc bạn bùng nổ.

Hiểu được tại sao ngòi nổ cảm xúc của bạn lại như vậy sẽ mở ra cho bạn những cánh cửa giúp bạn làm chủ tốt hơn những phản ứng của mình đối với những tác nhân kích thích đó. Một khi đã biết rõ điều đó thì nhiệm vụ bây giờ của bạn trở nên khá đơn giản – tìm ra những tác nhân châm ngòi cảm xúc của bạn và ghi lại thành một danh sách. Nhận thức được những gì khiến bạn bực mình sẽ rất cần thiết cho các kỹ năng làm chủ bản thân và làm chủ mối quan hệ được trình bày ở phần sau của quyển sách này.

6. Quan sát bản thân như chim ưng rình mồi…

Chim ưng có một khả năng đặc biệt hơn hẳn các loài khác là nó có thể bay cao hàng trăm mét trên không, nhìn xuống mặt đất và quan sát mọi việc diễn ra bên dưới. Những con vật khác sinh sống trên mặt đất với tầm nhìn hạn hẹp, không hề biết con chim ưng đang chao liệng trên cao, tiên đoán nhất cử nhất động của chúng. Trở thành chim ưng chẳng phải tuyệt vời lắm sao, khi từ trên cao bạn quan sát được bản thân trong những tình huống nan giải có thể đánh gục bạn? Hãy nghĩ về tất cả những gì bạn có thể nhìn thấy và hiểu được từ trên cao. Sự khách quan sẽ giúp bạn thoát khỏi sự chi phối của cảm xúc và bạn sẽ biết chính xác mình cần làm gì để mang lại kết quả tích cực hơn.

Dù không phải chim ưng, bạn vẫn có thể học cách thấu hiểu hành vi của chính mình một cách khách quan hơn. Bạn có thể thực tập bằng cách lưu ý đến những cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của mình ngay khi sự việc vừa manh nha. Quan trọng nhất, mục tiêu của bạn là kiềm chế bản thân, nắm bắt mọi thứ đang diễn ra trước mắt, để cho đầu óc có thời gian xử lý những thông tin vừa tiếp nhận trước khi bạn định làm gì đó.

Hãy xem ví dụ này. Giả sử bạn có một cậu con trai tuổi choai choai, tối thứ sáu này nó đi chơi về trễ hơn hai tiếng so với giờ quy định. Bạn ngồi trong phòng khách tối mò, chờ thằng bé len lén mở cửa bước vào nhà và tiếp tục đưa ra những lý do hay ho biện minh cho việc tại sao về trễ và không nghe điện thoại. Càng ngẫm nghĩ về chuyện thằng bé đã xem thường uy quyền của bạn cũng như phá hỏng giờ ngủ quý báu của bạn bao nhiêu, bạn càng sôi máu bấy nhiêu. Ngay lúc ấy, bạn quên mất lý do thật sự khiến bạn khó chịu như thế này – đó là bạn lo lắng cho sự an toàn của thằng bé. Đương nhiên là bạn muốn nó tuân thủ phép tắc trong nhà, nhưng chính cái ý nghĩ nó ra ngoài lỡ có việc gì không hay xảy ra mới là điều khiến bạn không ngủ được.

Để quan sát chính mình như chim ưng rình mồi trong tình huống này đòi hỏi bạn phải biết tận dụng sự bình tĩnh trước khi cơn giận ập đến. Bạn biết rằng trong cơn thịnh nộ, bạn sẽ quát ầm lên và phủ đầu tất cả những lời thanh minh yếu ớt thốt ra từ miệng thằng bé, và bạn cũng biết rằng, thằng bé sẽ ngoan ngoãn tuân theo quy định của bạn hơn nếu bạn chỉ cho nó thấy và hiểu nỗi lo lắng của bạn. Đây chính là lúc bạn tưởng tượng xem sự việc sẽ như thế nào nếu quan sát từ trên cao. Bạn sẽ nhận ra cứ nghiền ngẫm như thế chỉ càng thổi bùng ngọn lửa giận dữ trong lòng. Bạn nhớ ra rằng thằng bé vẫn là một đứa con ngoan, và chỉ dạo gần đây nó mới hành động như một đứa trẻ vị thành niên điển hình. Bạn biết rằng cơn giận của bạn chẳng làm thằng bé thay đổi được; làm như thế chẳng ích lợi gì. Mọi thứ giờ đã rõ ràng hơn, bạn quyết định sẽ giải thích lý do vì sao thằng bé đáng bị phạt và tại sao bạn lại buồn lòng như vậy, thay vì nổi cơn tam bành. Rồi khi con trai bạn rón rén bước vào nhà, quơ đổ chiếc đèn trên bàn trong bóng tối, bạn sẽ vui vì mình có thể nhìn thấy bức tranh toàn cảnh chứ không chỉ những gì đang diễn ra trước mắt.

7. Ghi chép lại những cảm xúc của mình

Thách thức lớn nhất trong việc phát triển kỹ năng tự nhận thức chính là tính khách quan. Thật khó để phát triển cách đánh giá về cảm xúc và khuynh hướng bản thân khi mỗi ngày trôi qua như một ngọn núi mới để bạn chinh phục. Với một cuốn nhật ký, bạn có thể ghi chép lại những sự việc kích thích cảm xúc mạnh mẽ trong bạn và cách bạn đã phản ứng với nó.

Thách thức lớn nhất trong việc phát triển kỹ năng tự nhận thức chính là tính khách quan.

☆

Bạn cần ghi chép lại tất những gì diễn ra ở chỗ làm và trong gia đình – không bỏ sót bất cứ điều gì. Chỉ trong một tháng, bạn sẽ bắt đầu nhận ra những dạng thức cảm xúc của mình đồng thời sẽ hiểu rõ hơn về khuynh hướng bản thân. Bạn sẽ biết rõ hơn cảm xúc nào khiến bạn buồn, điều gì làm bạn vui và chuyện gì khiến bạn khó chịu nhất. Đặc biệt chú ý đến những đối tượng hoặc tình huống khiến bạn nổi cơn, hoặc kích thích những cảm xúc mạnh mẽ trong bạn. Hãy miêu tả những cảm xúc mà bạn trải qua hàng ngày, và đừng quên ghi lại biểu hiện cơ thể tương ứng với những cảm xúc ấy.

Ngoài ra, để giúp bạn hiểu rõ mình hơn, việc ghi chép lại những cảm xúc sẽ giúp bạn dễ nhớ các khuynh hướng của mình hơn, và cuốn nhật ký sẽ là nguồn thông tin tham khảo tuyệt vời trong việc nâng cao khả năng tự nhận thức.

8. Đừng để tâm trạng tồi tệ đánh lừa bạn

Tất cả chúng ta đều không ngừng chống chọi cảm giác buồn nản khi mọi thứ dường như chẳng theo ý ta. Khi bạn có cảm giác đó, tâm trạng tồi tệ như đám mây đen bao trùm lên mọi suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm của bạn. Một vấn đề nan giải liên quan đến não bộ của bạn, đó là khi bạn rơi vào tâm trạng xấu, bạn không còn thấy những mặt tốt đẹp trong cuộc sống nữa. Tự nhiên bạn chán ghét công việc của mình, thất vọng về gia đình và bạn bè, không hài lòng với những gì mình đạt được và những suy nghĩ lạc quan của bạn về tương lai cũng tan biến. Tận đáy lòng bạn biết rõ mọi chuyện không tệ như thế, nhưng đầu óc bạn không chịu nghe lời.

Một phần của tự nhận thức là biết rõ những gì mình đang phải trải qua, dẫu rằng bạn không thể thay đổi được nó. Hãy thừa nhận với bản thân rằng tâm trạng tồi tệ này đang bao trùm lên mọi việc trước mắt, và hãy nhắc nhở bản thân rằng tâm trạng của mình không phải lúc nào cũng vậy. Cảm xúc của bạn không ngừng thay đổi, và tâm trạng buồn chán rồi sẽ trôi qua, nếu bạn thật sự muốn như vậy.

Khi bạn rơi vào tâm trạng xấu thì đó không phải là lúc thích hợp để đưa ra những quyết định quan trọng. Bạn phải luôn ý thức và hiểu tâm trạng của mình nếu bạn muốn tránh những hành động dại dột vốn sẽ khiến bạn càng sa lầy hơn. Suy ngẫm về những biến cố mới xảy ra do tâm trạng tồi tệ mang lại không chỉ là chuyện nên làm mà đó còn là một ý hay – miễn là bạn đừng dầm mình trong tâm trạng đó quá lâu – bởi đó là tất cả những gì bạn cần để thoát khỏi tình trạng đó.

9. Cũng đừng vui quá hóa rồ

Tâm trạng xấu và những cảm xúc tiêu cực không phải là yếu tố duy nhất gây ra rắc rối. Một tâm trạng tốt cũng có thể đánh lừa lý trí không thua gì tâm trạng tồi tệ. Khi cảm thấy phấn khích và thật sự cao hứng, bạn cũng dễ làm những chuyện sẽ khiến bạn hối tiếc về sau.

Hãy xem xét tình huống quen thuộc sau: cửa hàng bạn hay mua sắm đang tổ chức một đợt đại hạ giá duy nhất trong năm, có món giảm đến 75%. Thế là bạn lao ngay đến cửa hàng vào ngày giảm giá đặc biệt và ra về với tất cả những món hàng bạn từng ao ước nhưng chưa mua được (hay ít ra là không thể mua tất cả một lúc). Cảm giác phấn khích và niềm vui mua sắm ấy vẫn âm ỉ trong lòng bạn cả tuần khi bạn khoe những món đồ sắm được với gia đình, bạn bè và khiến họ hào hứng theo với món hời bạn vớ được. Khi giấy báo thanh toán thẻ tín dụng đến tay bạn vào cuối tháng, đó lại là chuyện khác.

Mua sắm vô tội vạ không phải là sai lầm duy nhất bạn có thể mắc phải khi đang quá phấn khích. Niềm hứng khởi và năng lượng bạn tận hưởng trong tâm trạng vui vẻ khiến mọi thứ đều màu hồng. Tâm trạng này rất dễ khiến bạn có xu hướng đưa ra những quyết định bốc đồng bất chấp hậu quả tiềm ẩn có thể xảy ra. Hãy tỉnh táo với tâm trạng cao hứng và những quyết định ngớ ngẩn mà tâm trạng này mang lại, và bạn sẽ tận hưởng niềm vui mà không phải hối tiếc.

10. Dừng lại và tự hỏi tại sao mình làm những việc này

Các cảm xúc đến khi chúng phải đến, chứ không đến vào lúc mà bạn bảo chúng đến. Khả năng tự nhận thức của bạn sẽ tăng nhanh chóng khi bạn bắt đầu tìm hiểu nguồn cơn của những cảm xúc trong bạn. Hãy tập thói quen dừng lại, và tự hỏi tại sao những cảm xúc kỳ lạ này lại trỗi dậy mạnh mẽ đến vậy, và điều gì khiến mình hành động bất thường như thế. Cảm xúc đóng vai trò rất quan trọng – chúng khiến bạn làm nhiều việc mà bạn không thể hiểu nổi tại sao nếu không dành thời gian để tìm hiểu.

Thường thì việc này không khó, nhưng nếu bạn bỏ mặc nó thì khi ngày tháng trôi qua, bạn không có nhiều thời gian để suy ngẫm tại sao mình lại làm những việc đó. Chỉ cần luyện tập một chút, bạn có thể theo dấu cảm xúc để biết được nguồn cơn của chúng và mục đích của chúng là gì. Điều đáng ngạc nhiên về phương pháp này là chỉ cần bạn chú ý đến những cảm xúc của mình và đặt ra những câu hỏi phù hợp cũng đủ giúp bạn tiến bộ. – Bạn có nhớ lần đầu tiên mình phản ứng như thế là khi nào và với ai hay không? – Lần đó và lần này có gì tương đồng? – Có phải bất cứ ai cũng có thể khơi dậy phản ứng đó trong bạn hay chỉ những người nhất định nào đó mà thôi? Bạn càng hiểu rõ lý do tại sao bạn làm những việc đang làm, bạn càng sẵn sàng ngăn không cho cảm xúc lấn lướt.

11. Xem xét lại các giá trị bản thân

Cuộc sống như chồng đĩa quay không ngừng trên đầu bạn. Bạn phải vật lộn với những dự án ở công ty, họp hành liên miên, hóa đơn chưa thanh toán, những việc linh tinh, email, điện thoại, tin nhắn, việc nhà, cơm nước, thời gian dành cho gia đình và bè bạn – và còn nhiều nhiều nữa. Chúng buộc bạn phải tập trung và chăm chú hết mức để giữ sao cho mớ đĩa ấy không rơi xuống đất bể nát.

Duy trì trạng thái thăng bằng này khiến bạn quan tâm đến những việc hướng ngoại thay vì hướng nội vào bản thân. Khi bạn quay mòng mòng với danh sách “những việc cần làm” mỗi ngày, bạn rất dễ mất ý thức điều gì thật sự quan trọng đối với mình – đó là những giá trị cốt lõi và niềm tin. Trước khi kịp nhận ra, bạn thấy mình nói và làm những việc mà trong thâm tâm, bạn không muốn và không tin như vậy. Đó có thể là việc bạn lớn tiếng quát tháo một đồng nghiệp phạm lỗi, trong khi bình thường bạn thấy kiểu hành xử đó không thể chấp nhận được. Nếu việc mắng nhiếc đồng nghiệp đi ngược lại niềm tin trong cuộc sống mà bạn theo đuổi, thì việc bắt gặp mình (hoặc bị bắt gặp) đang làm việc đó sẽ khiến bạn cảm thấy không thoải mái hoặc thậm chí bất mãn.

Bí quyết ở đây là dành thời gian xem xét lại bản thân và viết ra những niềm tin cũng như giá trị cốt lõi mà bạn xem trọng. Hãy tự hỏi mình muốn sống theo giá trị nào? Hãy lấy một tờ giấy, chia làm hai cột. Cột bên trái bạn liệt kê những giá trị và niềm tin cốt lõi của mình, cột bên phải dành để ghi tất cả những gì bạn đã nói hoặc làm gần đây mà bạn không cảm thấy tự hào. Cách bạn thể hiện có đi đôi với những giá trị bạn đặt ra hay không? Nếu không, hãy cân nhắc những cách nói hoặc làm khác để bạn cảm thấy tự hào về bản thân, hoặc chí ít cũng cảm thấy dễ chịu hơn.

Lặp lại bài tập này mỗi ngày hoặc mỗi tháng sẽ có tác dụng thúc đẩy lớn lao khả năng tự nhận thức của bạn. Chẳng bao lâu bạn sẽ thấy mình nhớ về danh sách trên trước khi hành động, và điều này sẽ tạo nền tảng cho những lựa chọn đúng đắn của bạn.

12. Nhìn lại chính mình

Nhìn chung, tự nhận thức là một quá trình nội tại, nhưng trong một vài trường hợp các yếu tố bên ngoài sẽ giải thích những gì bạn cần biết để hiểu thêm sự việc diễn ra bên trong. Một điều chắc chắn là vẻ bề ngoài sẽ phản ánh những gì nội tâm bạn cảm nhận. Cử chỉ, nét mặt, tư thế, cách cư xử, quần áo, thậm chí tóc tai của bạn, tất cả đều nói lên nét chính trong tâm trạng của bạn.

Cách phục sức càng thể hiện bạn rõ hơn – trang phục của bạn mang đến một thông điệp cụ thể và rõ ràng về cảm xúc. Chẳng hạn, mặc chiếc quần thể thao cũ mèm cùng cái áo thun nhàu nhĩ, tóc tai bù xù mỗi ngày tức là bạn tuyên bố với cả thế giới rằng bạn là kẻ bỏ cuộc; ngược lại, nếu bạn chưng diện mọi lúc mọi nơi và không tuần nào không đi cắt tỉa tóc sẽ khiến người khác cho rằng bạn đang làm quá. Kiểu cách nói rất lên nhiều thứ về tâm trạng, nhưng thông điệp của nó thường bị bóp méo. Nếu bạn tiếp xúc với ai đó lần đầu tiên và không biết người ta sẽ đối xử với bạn ra sao, thì cũng như nhiều người khác, bạn sẽ có khuynh hướng giữ kẽ và hơi tách biệt một chút hoặc trở nên nồng nhiệt thái quá.

Khi bạn thấy mình rơi vào tình huống tương tự, điều quan trọng nhất là hãy chú ý đến tâm trạng của mình và xem xét những ảnh hưởng của nó đối với cách cư xử của bạn. Liệu vẻ bề ngoài bạn đang thể hiện ấy có phải là dáng vẻ mà bạn chọn, do tâm trạng của bạn tạo ra hoặc do khuynh hướng tự nhiên của bạn? Chắc chắn, dáng vẻ đó phản ánh những gì bạn cảm nhận, và hiểu được nó hay không tùy vào bạn. Dành chút thời gian nhìn lại chính mình sẽ giúp bạn hiểu tâm trạng mình trước khi nó ảnh hưởng đến toàn bộ thời gian còn lại trong ngày của bạn.

13. Nhận diện cảm xúc của mình qua sách vở, phim ảnh và âm nhạc

Nếu cảm thấy khó khăn trong việc xác định những cung bậc cảm xúc và khuynh hướng của mình, bạn có thể khám phá ra chúng qua những bộ phim, những bản nhạc và những quyển sách mà bạn tìm thấy mình trong đó. Khi lời ca và âm điệu của một bản nhạc cứ vang vọng trong bạn, chúng nói lên rất nhiều về cách bạn cảm nhận, và khi một nhân vật trong phim hay trong cuốn tiểu thuyết bạn đọc cứ ám ảnh mãi trong đầu, thì rất có khả năng những đặc điểm nổi bật trong suy nghĩ và tình cảm nhân vật có nhiều điểm chung với bạn. Chú ý đến những khoảnh khắc ngắn ngủi đó sẽ cho bạn biết rất nhiều về bản thân mình. Nó còn là phương tiện tuyệt vời để bày tỏ cảm xúc của bạn với người khác.

Tìm thấy những xúc cảm của mình thông qua sự biểu đạt của các nghệ sĩ cho phép bạn hiểu hơn về mình và khám phá ra những cảm xúc bạn khó diễn tả. Đôi khi bạn không biết dùng từ nào để diễn tả những cảm xúc trong lòng, rồi bỗng nhiên bạn thấy nó ngay trước mắt. Nghe nhạc, đọc tiểu thuyết và xem phim, thậm chí ngắm những tác phẩm hội họa có thể là cánh cửa mở ra thế giới tình cảm sâu thẳm trong bạn. Lần sau khi những loại hình nghệ thuật này thu hút sự chú ý của bạn, hãy để ý kỹ hơn – biết đâu bạn sẽ tìm ra một điều gì đấy.

14. Tìm kiếm thông tin phản hồi

Mọi thứ bạn nhìn thấy – kể cả bản thân mình – đều phải đi qua nhãn quan của bạn. Vấn đề ở chỗ, thấu kính trong mắt bạn bị những trải nghiệm, niềm tin và chắc chắn cả tâm trạng của bạn nữa làm mờ đi. Những thấu kính ấy không cho bạn cái nhìn thật sự khách quan về chính mình, bằng chính đôi mắt của mình. Thông thường có sự khác biệt rất lớn giữa cách bạn nhìn nhận bản thân mình so với cách người khác nhìn nhận về bạn. Chính sự cách biệt to lớn giữa cách bạn nhìn nhận mình và cách những người khác nhìn bạn sẽ mang lại những bài học phong phú giúp bạn rèn giũa khả năng tự nhận thức.

Tự nhận thức là quá trình tìm hiểu bản thân từ trong ra ngoài và từ ngoài vào trong.

☆

Tự nhận thức là quá trình tìm hiểu bản thân từ trong ra ngoài và từ ngoài vào trong. Cách duy nhất để có cái nhìn thứ hai, vốn khó thấy hơn, chính là tiếp thu một cách cởi mở những thông tin phản hồi từ người khác, có thể là bạn bè, đồng nghiệp, cố vấn, người quản lý và gia đình. Khi đề nghị người khác phản hồi, hãy nhớ hỏi họ nhận xét đó dành cho trường hợp và ví dụ cụ thể nào, và khi thu thập những câu trả lời, hãy tìm ra điểm tương đồng trong những thông tin đó. Quan điểm của người khác có thể khiến bạn hiểu được người khác cảm nhận về bạn như thế nào. Kết hợp nhiều góc nhìn khác nhau sẽ cho bạn bức tranh toàn cảnh, bao gồm cảm xúc và phản ứng của bạn ảnh hưởng đến người khác ra sao. Đem hết can đảm nhìn thẳng vào những điều người khác nói, tức là bạn đã đạt đến khả năng tự nhận thức mà ít người làm được.

15. Tìm hiểu bản thân trong những lúc căng thẳng

Các tác nhân gây căng thẳng trong cuộc sống của bạn không ngừng tăng thêm. Cứ mỗi khi khả năng chịu đựng căng thẳng của bạn tăng thêm một chút, thì bạn – hoặc những người quanh bạn – tiếp tục dồn ép cho đến khi khả năng chịu đựng của bạn tăng thêm chút nữa. Mọi phương tiện kỹ thuật cao giúp giải tỏa căng thẳng cũng không giúp được gì nhiều. Nếu có đi nữa, dường như chúng chỉ khiến cuộc sống của bạn hối hả hơn mà thôi. Nếu bạn cũng giống đa số những người khác, bạn chắc hẳn sẽ nhận ra một số dấu hiệu xuất hiện khi những căng thẳng vẫn chưa rõ ràng lắm. Câu hỏi đặt ra là: bạn có lưu tâm đến những dấu hiệu cảnh báo đó không?

Học cách nhận ra những dấu hiệu đầu tiên của sự căng thẳng sẽ giúp ích cho bạn rất nhiều. Đầu óc và cơ thể con người – ít nhất là khi chịu áp lực – luôn có cách lên tiếng của riêng chúng. Bằng những phản ứng cảm xúc và sinh lý học, chúng cho bạn biết đã đến lúc phải sống chậm lại và nghỉ ngơi. Ví dụ, đau bao tử có thể là dấu hiệu cho thấy sự căng thẳng thần kinh và lo lắng quá sức chịu đựng của cơ thể. Chứng khó tiêu và mệt mỏi đi kèm là cách cơ thể cho biết nó cần được nghỉ ngơi. Đối với bạn, sự căng thẳng cao độ và những lo âu triền miên có thể gây nên những cơn đau bao tử, trong khi với người khác những dấu hiệu về mặt thể chất lại có thể là đầu đau như búa bổ, viêm loét miệng hoặc mỏi lưng. Khả năng tự nhận thức khi bản thân gặp áp lực có thể xem như cái tai thứ ba để bạn nghe cơ thể mình kêu cứu. Cơ thể sẽ lên tiếng khi bạn ép nó làm việc quá mức. Hãy dành thời gian để nhận ra những dấu hiệu này và tái tạo năng lượng cảm xúc trước khi sự căng thẳng triền miên gây ra những tổn thương không thể phục hồi trong cơ thể bạn.