Thung lũng bị cuốc xới lên nham nhở bày ra lớp da đầy thương tích của nó. Những dấu đạn trái phá, những hố bom và từng doi đá ngầm trồi lên như những cái sống lưng khổng lồ của con cá voi. Hiện trường chỗ thì úng nước chỗ lại đầy những đá cuội, sỏi, sạn.
Phương pháp làm việc của thanh niên xung phong rất quen thuộc. Họ chia lô cho mỗi trung đội, dứt điểm. Phá xong lớp cỏ trên mặt lúc ấy mới biết ai hên ai xui. Hên thì gặp đất bằng phẳng xui thì đá ngầm hố bom. Họ phải chẻ đá, lấp hố bom và cuốc đất. Công việc đó đối với những người lính từng trải thiện chiến như anh em thanh niên xung phong của liên đội này cũng không phải xa lạ gì. Anh em làm việc cật lực, xoay trần ra cuốc đất.
Nếu vào năm 1977 gặp những cánh đồng cỡ này họ sẽ mở cuộc thi đua với nhau và vừa làm vừa hò hét nhưng bây giờ, sau khi Duy đã cày 100 hécta bằng máy cày chỉ trong vòng một tuần lễ họ mới hiểu rằng không thể nào làm giàu cho đất nước bằng những cuộc thi đua như thế.
Hồng mang máy ảnh chạy lui chạy tới bố trí cho ba người thanh niên xung phong đứng cuốc đất để mình chụp hình. Ban đầu chị tính cho họ sắp hàng ngang nhưng như thế thì bố cục bức ảnh đơn điệu quá, chị cho họ đứng so le và chụp gần. Nhưng khi định bấm máy thì Hồng mới thấy ngay thiếu sót của mình.
- Thiếu nữ. Không được. Anh đi mời dùm cho một nữ.
Một người nữ được mời lại. Chị có vẻ mắc cỡ, cười cười, gượng gượng. Hồng xếp cho người nữ vừa đến đứng giữa rồi đưa máy lên lên mắt, ngắm:
- Trời ơi! Khổ quá. Chị làm ơn đi thay dùm tôi cái áo. Mặc áo rách như thế lên báo kỳ lắm.
Người nữ cười rất vui vẻ:
- Nhưng em đâu có cái áo lành nào đâu.
Một trong ba người đứng chụp hình, nói:
- Không cần áo lành. Kiếm cái nào rách sau lưng cũng được. Mình chụp phía trước đâu có ai biết đâu.
- Nhưng em cũng không có đem theo đây.
Một thanh niên xung phong cuốc đất gần đó cởi áo của mình cho cô gái mượn. Hồng nói:
- Áo thanh niên xung phong, nam nữ cũng gần gần giống nhau, vô hình không biết đâu.
Hồng lùi mấy bước đưa máy ảnh lên ngắm và bấm liền hai kiểu.
- Cám ơn các đồng chí.
Hồng nói và mang máy ảnh lên vai, đi về phía mé rừng nơi toán thanh niên xung phong thứ hai đang chuyển củi ra bờ sông theo lệnh của Phạm Sơn.
Thấy Hồng bỏ hiện trường đi, Phú bám theo ráo riết:
- Chị nên chụp một pose chỗ anh em đang xẻ đá. Chỗ đó mới có khí thế. Nếu chị muốn đặc tả bắp thịt và mồ hôi thì khỏi chê.
Hồng gượng cười, nói:
- Cảm ơn anh, lúc nãy tôi cũng có chụp mấy kiểu.
Ngừng một lúc, Hồng tiếp:
- Coi bộ làm ăn ở đây gay go.
- Đối với thanh niên xung phong thì khó khăn cỡ này là thường. Chính nhờ những khó khăn này mà anh em trưởng thành rất dữ.
Hồng tìm cách chấm dứt câu chuyện để đi nhưng chưa biết cách nào thì đột nhiên Phú ngừng nói, anh chú ý tới mấy người thanh niên xung phong đang nằm, ngồi, phì phà thuốc rê nơi một bãi cỏ dưới bóng mát. Phú xin lỗi Hồng và xăm xăm đi lại phía ấy.
- "A" mấy đây? Phú hỏi.
- A2.
- Sao anh em làm mà các đồng chí lên bờ nghỉ?
Các thanh niên xung phong vẫn ngồi điềm nhiên hút thuốc. Phú nói nặng:
- Các đồng chí trở lại hiện trường đi!
- Đá ngầm quá. Làm không xiết.
Người vừa nói nhoài người về phía các bạn mình, lật ngửa những bàn tay họ lên. Lòng bàn tay người nào cũng ứa máu. Phú không dám nhìn những bàn tay ấy, anh lẳng lặng bỏ đi nơi khác.
Còn Hồng thì đứng ngẩn ngơ trước sự việc xảy ra quá bất ngờ. Tự nhiên cô thấy như mình có lỗi, cô muốn nói với họ vài lời nhưng lại không biết nói gì, cuối cùng cô cũng lẳng lặng bỏ đi lại chỗ anh em đang chuyển củi.
Không khí ở đây vui hơn nhưng Hồng vẫn chưa ra khỏi tâm trạng ngẩn ngơ lúc nãy. Để cho tự nhiên, Hồng lấy máy ảnh ra ngắm và điểu chỉnh khẩu độ. Chị thấy Duy cũng chuyển củi y như một đội viên thanh niên xung phong bình thường. Anh cởi trần, ngực anh ửng đỏ lên dưới nắng. Hồng ngạc nhiên khi thấy tảng ngực ấy sáng lên như có những tinh thể thủy tinh lấp lánh. Chị đến gần hơn một chút và mới biết đó chỉ là những giọt mồ hôi.
"Dây chuyền" chuyển củi chạy từ trong rừng ra quanh co theo lối mòn. Sau những đám lá, những bụi cây thỉnh thoảng lại nghe tiếng nói chuyện, tiếng cười, tiếng la lối của con gái.
Chị nuôi Thanh đem nước trà tới cho đồng đội và báo một tin hkông biết buồn hay vui.
- Có xe của khách.
- Xe gì?
- Xe du lịch.
- Có con gái không?
- Không, chỉ có ông già.
- Vậy chắc chuyện buồn.
- Buồn hay vui lát nữa biết liền.
Nhưng họ không phải đợi lâu. Phú dẫn những vị khách đến. Phú nói:
- Các đồng chí nghỉ tay chút đi. Hôm nay có các đồng chí ở công ty xây dựng và Sở Công Nghiệp đến tuyển nhân viên. Đồng chí nào đã đi thanh niên xung phong đủ ba năm và đã làm đơn xin chuyển ngành thì hãy chú ý. Nếu hợp với sở thích của mình thì đăng ký để được xét.
Anh chị em thanh niên xung phong gom lại dưới những bóng cây, lớp đứng lớp ngồi.
Cần đến bên Duy. Duy hỏi:
- Sao tái xanh vậy?
- Nhức đầu quá. Anh đưa giùm tôi vô sam.
Người cán bộ già bước lên một gốc cây và bắt đầu nói:
- Thưa các anh em. Hôm nay tôi được công ty xây dựng cử đến đây để báo với anh em là công ty chúng tôi cần tuyển 50 công nhân ngành xây dựng…
Duy đỡ Cần đi khuất sau đám lá. Thanh xách cái ấm nước rỗng không theo sau và bắt kịp hai người.
Khi đi qua sân bóng chuyền Duy thấy Vân và Phú khoác ba lô từ văn phòng ban chỉ huy đi ra anh biết là hai người theo xe của Công Ty Xây Dựng về thành phố với biên bản cuộc họp tối qua. Một phiên họp mà anh bị hai người vây đánh tơi tả để cuối cùng ghi đầy những chữ trong biên bản: cá nhân chủ nghĩa, thiếu ý thức tổ chức kỷ luật, chao đảo, mất niềm tin…
Thấy Duy đi ngược về phía mình Phú nhìn lên ngọn cây, Vân cúi mặt xuống. Duy hỏi:
- Chị Vân đi về thành phố hả?
- Sẵn xe công ty.
- Sắp lên dốc nhé.
Vân nói to và cười:
- Lên dốc tốn xăng thấy mồ, có gì mà ham.
Vào đến trại thì Cần đã kiệt sức. Mạch yếu và nhanh. Duy đặt bạn nằm trên giường rồi lấy đồ cạo gió. Thanh đắp thêm cho Cần một cái mền và đi lấy gạo nấu cháo. Lát sau Thanh trở vào, hỏi:
- Đỡ chưa, anh?
- Không sao. Duy nói, em đi tới các đại đội coi có ai kiếm được con cá nào không.
Thanh hấp tấp đi vừa lúc Hồng bước vào nhà. Chị ái ngại hỏi:
- Sao vậy?
Duy đi lại phía cửa sổ. Hồng đến bên, Duy nói:
- Bệnh thần kinh đấy. Lúc nào cơ thể suy nhược là nó tái phát.
- Ảnh bị lâu chưa?
- Lâu rồi. Trước đây Cần là một kẻ bụi đời. Tập thể này đã giúp nó bỏ được kiếp giang hồ để sống như mọi người và đã đưa nó vào Đoàn. Có một dạo nó lành bịnh hẳn nhưng gần đây cứ mỗi lần suy dinh dưỡng là nó bị suy nhược thần kinh, bệnh thường bắt đầu như vậy đó. Mối tình giữa Cần và Thanh chị có thể viết thành tiểu thuyết.
- Tôi muốn viết lắm nhưng viết sao đây? Ngay cả viết những bài báo sắp tới đây tôi cũng chưa biết phải viết như thế nào. Trước đây Thanh làm nghề gì?
- Thanh tội lắm. Đi ở đợ từ nhỏ. Cô ấy yêu Cần lắm. Có tình cảm gắn bó với tập thể không ai bằng, làm việc chăm chỉ không ai bằng.
Hồng nói:
- Tôi cũng thấy Thanh dễ thương quá. Hồi sáng gặp tôi Thanh nói: Tối nay chị lại ngủ với em chơi. Tôi cũng định tối nay tới tâm sự với Thanh. Có phải Thanh về kia không?
Thanh cúi người đi qua cái lưới rách của sân bóng chuyền, tay cầm một con cá nhỏ:
- Tới giờ cơm rồi đó, Thanh bảo. Anh Duy đi lãnh cơm giùm em để em đi nấu cháo.
Duy nhìn Hồng:
- Chị ở lại ăn cơm với chúng tôi cho vui.
Hồng gật đầu. Duy bước ra sân. Hồng nhẹ đến bên giường Cần. Người bệnh nằm nhắm mắt nhưng cái trán tái xanh kia vẫn hằn lên vẻ bứt rứt. Mạch máu ở hai bên thái dương đập mạnh. Chị không biết Cần còn thức hay đã ngủ vì thế mà chị không dám cử động mạnh.
Chợt Hồng nhận ra chiếc khăn tay nhỏ bỏ trên đầu giường cạnh chai dầu gió. Hồng lấy lên xem. Đúng là chiếc khăn tay mà Hồng đã dùng gói bánh mì khô tặng cho Duy hồi gặp nhau ở mặt trận biên giới Tây Nam. Hồng mỉm cười, săm soi vật kỷ niệm cũ.
Thanh bắc nồi cháo xong đến bên và hỏi nhỏ:
- Cứ lâu lâu ảnh lại bị. Em sợ lắm. Không biết sau này có sao không, chị?
- Không sao. Sau này có điều kiện ăn uống đầy đủ thì làm gì có bịnh đó nữa.
Duy và Trình bưng cơm về trại. Trình nói:
- Bữa nay đãi nhà báo ăn bánh canh.
Thanh và Hồng lại bàn ăn. Lúc đó chị mới biết cái món mà Trình gọi là "bánh canh" thực ra chỉ là bột mì nhào thành bánh rồi cắt nhỏ ra luộc chín, nêm một tí muối, một tí hành.
Duy xúc bánh canh bỏ vô chén và cười:
- Chị dùng tạm. Bọn tôi có trồng rau nhưng một tháng nữa mới có ăn.
Hồng bắt chước các bạn rưới muối ớt lên bánh canh và vui vẻ ăn để cho Duy khỏi ái ngại nhưng dường như Duy cũng không để ý đến Hồng nữa. Anh cắm cúi ăn, mạnh bạo, nhanh và ngon lành. Trình cũng vậy. Cậu ta còn thủ một trái ớt chín. Muối ớt đã cay mà cậu ta còn ăn thêm ớt, miệng nhai ngồm ngoàm, thích thú.
Nhìn bạn ăn những món quá đạm bạc, quá nghèo nàn một cách say sưa, bỗng dưng Hồng rưng rưng nước mắt. Chị phải nhìn ra sân, cố chú ý đến dòng sông ngoài xa và tự bảo lòng. Ta phải viết, dù khó khăn cách mấy ta cũng phải viết về tình đồng đội này.
