Phạm Sơn ngồi với Phú và Vân trong văn phòng của Ban Chỉ huy Liên đội. Vân đang tính toán lại sổ sách, Phú thì đăm chiêu trước tấm bản đồ địa hình khu vực đóng quân còn Phạm Sơn thì đang hí hoáy viết.
Một thanh niên xung phong đem bình trà đến và nói với Phạm Sơn:
– Báo cáo anh Năm, đồng chí Trần Duy muốn xin gặp anh Năm.
Phạm Sơn ngừng viết, ngửng lên nhưng không nhìn người lính của mình. Ông nói:
– Ra bảo với anh ta là tôi bận, không tiếp.
Người nọ vừa quay đi đã bị Phạm Sơn gọi giật lại:
– Đi gọi thằng Cần lên cho tôi gặp một chút.
Ông ném viết xuống bàn, mở bọc lấy gói thuốc rê ra vấn và lơ đãng nhìn ra ngoài sông. Mình có nên tranh luận với nó không. Ông nghĩ. Tại sao mình lại tránh cuộc tranh luận với nó? Mình có lẽ phải, có quần chúng, có quan điểm chính trị rõ ràng. Tại sao mình lại tránh né. Phải rồi, cứ để cho nó vào xem nó nói những gì, lý lẽ của nó ra sao. Phải bẻ gãy cái lòng kiêu ngạo của cái gọi là “trí thức trẻ” ấy đi. Hắn tài giỏi gì thì tài nhưng một khi đã mất quan điểm chính trị thì đừng có hòng…
Phạm Sơn đứng dậy nhưng nghĩ sao lại ngồi xuống. Ông gọi:
– Vân!
– Dạ. Vân quay lại.
– Cô ra gọi Duy vào đây cho tôi.
Vân đặt cây bút nguyên tử ngay ngắn trước trang giấy của mình rồi đứng lên, ra cửa. Một phút sau Vân và Duy bước vào phòng.
Phạm Sơn cứ ngồi trầm ngâm bên tách trà. Duy đứng đợi một lúc mới thấy ông đưa tay chỉ cái ghế bảo anh ngồi xuống. Xong, ông lại rít một hơi thuốc dài. Ngón tay ông vàng khè, mỗi lần ông đưa cái tàn thuốc cụt lên rít là đôi mày rậm ông nhíu lại. Phú ở bàn bên thì làm như không để ý tới sự có mặt của Duy, vẫn chăm chú vào tấm bản đồ. Phạm Sơn hỏi:
– Anh xin gặp tôi để làm gì?
– Tôi muốn giải thích tại sao chúng ta phải dời liên đội về vùng đất mới. Đó là một việc làm hết sức cần thiết và khẩn cấp.
– Thế tại sao không ở đây?
– Những ngọn đồi quanh đây toàn là đất thịt đã bạc màu. Đất trồng trà phải là đất ba-dan, đất mùn, khí hậu phải ẩm. Ở đây không có những điều kiện đó. Còn việc biến thung lũng này thành cánh đồng lúa. Các đồng chí biết không? Khi nhận được lệnh, tôi kéo quân đến hiện trường. Thung lũng ấy ở xa trông thì bằng phẳng nhưng đến gần mới biết rằng dưới cái lớp cỏ cao ấy là chằng chịt những hố bom và đáng ngại nhất là đá ngầm. Những doi đá trầm tích nhô lên cắt vụn thung lũng ra làm nhiều mảnh, choán hết cả diện tích canh tác, gây trở ngại cho việc thi công ghê gớm. Đó là chưa nói tới sự đe dọa của dòng sông.
Phạm Sơn nói bằng một thứ giọng cao và hơi hấp tấp:
– Bất luận là khó khăn nào chúng ta cũng phải quyết tâm biến vùng căn cứ cách mạng này thành một khu nông nghiệp, công trình ấy chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện trên vùng đất này, ở nơi khác nó sẽ không còn ý nghĩa gì nữa.
Duy nói:
– Tôi cho rằng bất luận ở đâu, lao động nào đem lại của cải vật chất thì có ý nghĩa, ngược lại thì chỉ là một sự phí phạm vô nghĩa.
– Vậy thì đồng chí nghĩ gì về một trận đánh? Ở trên mảnh đất này, ngay chỗ chúng ta đang ngồi đây ngày xưa nhiều đồng chí chiến đấu và đã chết. Điều đó có nghĩa hay vô nghĩa?
– Đó thuộc về một phạm trù khác, không có dính dáng gì tới kinh tế. Làm kinh tế không ai sử dụng một mảnh đất như thế này.
– Nhưng chúng ta không làm kinh tế đơn thuần mà chúng ta làm chính trị thông qua kinh tế. Nói cụ thể, chúng ta giáo dục lý tưởng cách mạng thông qua việc xây dựng căn cứ địa này. Vì vậy tôi nhắc lại nghị quyết của chi bộ: Nhiệm vụ chính trị của liên đội Kiên Trung này là xây dựng vùng căn cứ địa cách mạng này chớ không phải nơi nào khác.
Duy bực dọc bật lên một tiếng cười khô:
– Trời ơi! Tình cảm cách mạng sao mà cao cả thế. Nhưng anh Năm ạ, cách mạng chẳng cần tới cái tình cảm cao cả ấy của anh đâu.
Phạm Sơn đập bàn la lớn:
– Đồng chí im ngay! Tôi cấm đồng chí vô lễ với tập thể như vậy. Đồng chí đừng quá tin vào khả năng của mình mà coi thường tập thể, coi thường lãnh đạo đến mức vô tổ chức vô kỷ luật, đến mức tự cho mình có cái quyền hành động theo ý muốn cá nhân, cái quyền được ăn nói nghênh ngang, bất kể người khác. Đồng chí phải biết rằng chính cái gọi là “tri thức” của đồng chí cũng là do xương máu của người khác đổ xuống cho đồng chí ngồi yên học hành, đồng chí nên sử dụng nó một cách xứng đáng hơn chứ không phải mỗi chút mỗi đem nó ra để hù dọa, khinh miệt mọi người.
Duy rất bình tĩnh:
– Tôi không hù dọa, không khinh miệt ai cả. Nhưng tôi xin khẳng định là tôi không chấp hành một nghị quyết vô lý. Với tư cách là một cán bộ phụ trách thi công của liên đội tôi không chấp nhận việc sử dụng lao động của thanh niên xung phong vào một việc làm vô ích.
Phạm Sơn nói, giọng lạnh lùng:
– Anh Duy à, anh là một kẻ phá hoại. Vì vậy, với tư cách tổng đội trưởng kiêm bí thư chi bộ tôi tuyên bố kể từ giờ phút này anh không còn là liên đội phó phụ trách thi công nữa. Anh cũng không còn là đối tượng Đảng nữa. Tôi thi hành kỷ luật anh về tội vô tổ chức. Tôi ngưng mọi công tác của anh. Anh rõ chưa?
Duy đáp tỉnh khô:
– Rõ.
Ngay lúc ấy Cần bước vào phòng. Phạm Sơn cảm thấy mình đang run lên vì giận và điều đó làm ông xấu hổ. Ông uống nhanh phần nước trà còn lại trong ly và quay sang Cần:
– Sao tới giờ này anh mới đến?
– Dạ, thưa anh Năm, em tới từ lúc nãy nhưng thấy anh còn đang nói chuyện nên không vô.
– Vậy thì ngồi đó. Anh Duy có thể về được.
Cần ngồi xuống chiếc ghế dài và Duy thì bước ra. Phạm Sơn đứng dậy đi lại phía cửa sổ lấy khăn lau mồ hôi rồi móc bao ny lông thuốc rê ra chậm rãi vấn thuốc. Ta có tàn nhẫn quá không? Ông tự hỏi. Không, phải trừng phạt như thế anh ta mới thấy ra được vấn đề, mới dẹp bỏ được cái lòng kiêu ngạo đi phần nào, mới gột bỏ lần đi cái cá nhân chủ nghĩa của tầng lớp tiểu tư sản thành thị.
Chợt nhớ tới Cần đang đợi mình, Phạm Sơn quay lại và bỗng nhiên ông thấy thương hại người thanh niên rụt rè ấy. Ông muốn nói một lời dịu dàng với anh ta nhưng ông kềm lại được. Ông bảo Phú:
– Anh làm việc với đồng chí ấy đi.
Xong, Phạm Sơn lại quay trở ra cửa sổ, vừa hút thuốc vừa nhìn dòng sông. Sau lưng ông vang lên tiếng hỏi đáp của Phú và Cần:
– Ai cho phép đồng chí xuất tiền kho để thuê máy kéo? Đồng chí quên những nguyên tắc về tài vụ đã học ở trường à?
Cần mất bình tĩnh ngay, ấp úng:
– Không… tôi…
– Sao anh dám xuất tiền mà không có ý kiến của tôi là thủ trưởng ở đây?
– Dạ, thực tình tôi thấy anh Duy có lý quá. Tôi có dự buổi họp với anh em. Lúc đó Duy vừa trình bày kế hoạch làm ăn xong, thấy anh em reo mừng quá nên tôi cũng xuất đại. Xuất xong mới thấy lo. Tôi xin nhận khuyết điểm.
Vân cười nhạt:
– Chuyện tiền bạc không thể nhận khuyết điểm được. Anh làm kiểu đó ở tù như chơi.
Cần ngồi im, toát mồ hôi hột. Phú hỏi Phạm Sơn:
– Anh Năm gút chuyện này đi, anh Năm.
– Đây là một lỗi rất nặng – Phạm Sơn nói – đáng lẽ có hình thức kỷ luật nặng nhưng vì là vi phạm lần đầu nên chỉ bãi chức tài vụ. Sau buổi này đồng chí làm ngay thủ tục bàn giao sổ sách cho đồng chí Vân tạm thời thay thế. Rõ chưa?
– Dạ rõ.
Buổi họp kết thúc. Phạm Sơn đứng dậy rất nhanh và đi thẳng về phòng riêng của mình. Ông muốn nằm nghỉ một lát nên cởi áo ngoài và đi nằm. Ông tưởng rằng đã có thể ngủ một giấc thoải mái nhưng không ngờ câu chuyện tranh luận lúc nãy lại diễn ra trong trí ông. “Cách mạng chẳng cần tới cái tình cảm cao cả ấy của anh đâu”. Trời ơi, một người như hắn mà dám nói với ta một câu như vậy, một lời mỉa mai diễu cợt như vậy. Tại sao lúc đó mình lại không hỏi gặn anh ta là nếu cách mạng không cần tới cái tình cảm cao cả của tôi thì chắc là cần tới cái chủ nghĩa cá nhân của chú em? Trời ơi, chưa bao giờ mình bị coi thường đến như vậy. Thế mà không bắn chết nó đi. Thế mà lại chỉ bãi chức liên đội phó. Phạm Sơn ạ, mày thực là dại dột, mày quên rằng cái thứ người như nó chẳng coi những cái chức tước ấy ra gì sao. Trời ơi, vậy mà lúc nãy ta lại ân hận là mình đã hành động quá tàn nhẫn, đã phản ứng quá phũ phàng. Thực tế thì mình chỉ là một thằng hề trước mắt nó, một kẻ thất trận thảm hại nhứt.
Phạm Sơn thấy đầu mình nóng ran lên nhưng cuộc tranh luận lúc nãy thì vẫn cứ không chịu rời khỏi trí óc ông. Và mỗi lần một câu nói nào của Duy hiện ra là ông lại cố tìm cho được một câu trả lời thật cay độc, thật thấm thía để trả miếng để rồi ngay sau đó lại lấy làm tiếc là tại sao hồi nãy mình quá chậm trí không nghĩ ra được cách trả miếng như thế mà chỉ thốt ra được những câu yếu xìu, vô duyên đến nỗi phải dùng đến quyền lực nạt nộ trấn áp một cách hèn nhát.
Phạm Sơn bật dậy như cái lò xo. Thôi, ta van xin mi, đừng nghĩ ngợi về chuyện ấy nữa. Lố bịch lắm rồi, hãy quên hết chuyện đó đi, hãy cho tâm trí ta được chút thảnh thơi, hãy làm việc, làm việc vì mục đích cao cả và gạt hết những nhỏ nhen phiền phức thường ngày. Hãy làm việc, làm việc…
Phạm Sơn lấy áo mặc vào và đi ra phía sau tìm cái thùng nước. Ông múc một ca nước lạnh, cúi đầu xuống và xối nước lên tóc. Nước chảy tràn qua cổ ông, lên mặt ông chảy len vào cả trong ngực áo. Phạm Sơn đứng thẳng người lên, vươn thở và hít thật sâu cái không khí trong lành của một buổi mai nắng đẹp
