TỰ LỰC VĂN ĐOÀN

Câu truyện

Trống Mái là truyện một cô gái giàu sang học thức (Hiền) yêu vẻ đẹp cân đối của thân hình một chàng thuyền chài chất phác (Vọi). Vẻ đẹp quyến rũ của Hiền đã xúc động Vọi. Anh chàng Vọi đáng thương này biết ghen tức những vẫn nặng tự ti mặc cảm trước Lưu, người ban trai ở chốn kinh thành của Hiền. Rồi qua đi một mùa tắm, năm sau khi Hiền ra Sầm Sơn thì được biết Vọi đã chết trong một buổi “đi nghề”. (Như vậy là thời gian câu chuyện xảy ra vừa đúng một năm).

Nhân vật

HIÊN: - Nàng là một cô gái mới ngoài 20 tuổi lãng mạn một cách táo bạo, ưa thể thao, giỏi bơi lội và đẹp. Vì được mẹ (bà Tham Hậu) nuông chiều, nàng có nhiều ngôn ngữ cử chỉ quá trớn. Nhận xét tổng quan tính cách của Hiền thì nàng là một cô gái vô tâm, nông nổi, thay đổi ý kiên như chong chóng.

Dưới đây là đoạn tác giả giới thiệu một cử chỉ lố lăng của Hiền với mẹ:

-    Hiền!

“Em vẫn dễ đổi ý kiến như khi còn đi học, tuy ngày nay em đã già hơn thời ấy những hai, ba tuổi...” (tr.56).

Tác giả không bỏ lỡ dịp nào để giới thiệu vẻ đẹp cân đối của Hiền:

“Hiền tuy không mặc quần áo trẽn, song thấy có gió mát mà bãi biển lại ướt nên nàng cũng tập chạy để được mệt và thở. Những vạt áo và ống quần lụa đồng màu cốm non, gió thổi ép vào thân thể làm nổi hẳn bộ ngực và hai cái đùi tròn của Hiền” (tr.43).

Bà Tham Hậu góa chồng, nhà giàu, sinh hạ được hai con gái, cô cả (chị Huyện Đài) đã lấy chồng và đã sinh một trai một gái, Hiền là út. Hiền có những cử chỉ quá trớn như trên, mà bà Tham Hậu không mắng bảo được vì:

“Tuổi bà quá gấp đôi tuổi Hiền, nhưng tính nết bà vẫn trẻ như tính nết Hiền. Chẳng thế, hôm đến một hiệu Tây mua áo tắm, bà lại vui vẻ nhờ Hiền chọn một bộ: bà biết rằng những kiểu áo Hiền ưng bao giờ cũng dễ coi và hợp thời trang” (tr.12).

VỌI. - Vọi là một anh dân chài chất phác có thân hình nở nang cân đối, đẹp như một pho tượng Hy Lạp (hợp với sở thích của Hiền). Anh mồ côi cha từ thuở nhỏ. Bác Bật - cha anh - ngày đó cùng bạn chài ra khơi thả lưới, lưới bị mắc, bác Bật lặn xuống gỡ thì bị cá mập ăn thịt.

Sự quê mùa của Vọi đến mức khi anh thấy Hiền đánh răng tưởng đó là thuốc ruộm răng trắng. (xem tr.153)

Đây là vẻ đẹp của Vọi lần đầu tiên xuất hiện dưới mắt Hiền, đẹp theo nhà hội họa, nhà điêu khắc, nhà thể thao:

“Hiền ngạc nhiên: nàng thấy một nhà lực sĩ cường tráng, mỹ lệ như một pho tượng cổ Hy Lạp. Nàng không lưu ý đến mà rám nắng mà chỉ ngắm nghía những nét nhịp nhàng cân đối của một tấm thân thể hoàn toàn. Vọi lại có khuôn mặt đều đặn, cặp mắt hơi xếch và sang, cái cằm vuông và lồi, khiến chàng nổi hẳn trong bọn dân chài nặng nề, kém thông minh” (tr.20).

Vọi đẹp trai nhưng tính nết lại hay bẽn lẽn, thẹn thùng, nhiều cô trong làng thường trêu ghẹo anh, hoặc đi sát vào anh hoặc ve vãn. Có lần, Vọi đưa Lưu ra khơi trên mảng của anh. Vì ngầm ghen với Lưu, lại bực tức vì nhiều lần bị Lưu chế giễu, Vọi lởn vởn có ý định chặt đứt các mối lạt cho các cây bương trôi phăng mỗi cây đi một ngả, Vọi sẽ bơi vào bờ, Lưu sẽ chết đuối. Vọi vô tội. Nhưng sau đó căn bản Thiện thắng, Vọi lại vui cười dựng buồm đưa Lưu trở về.

Các nhân vật phụ khác:

LƯU: - Sinh viên trường Luật luôn luôn có thái độ khinh rẻ những người quê mùa như Vọi. Ghen với Vọi nhiều khi Lưu trở thành nhỏ nhen, bịa đặt ra câu chuyện không đâu để bảo cho anh đánh cá hiểu rằng cô Hiền không cảm động gì về anh ta hết.

PHỤNG: - Cũng là một cô gái mới giàu sang, có cảm tình với Lưu nhưng lại không được Lưu để ý.

BÁC GÁI BẬT (mẹ Vọi) - Mẹ Vọi thật thà chất phác. Nhiều khi có những cử chỉ cầu lợi đặc biệt của những người nhà quê nghèo, đang thương hơn đáng trách.

VÒI - Em gái Vọi, cô bé quê ít tuổi nhưng tinh ranh, v.v...

*

Tư tưởng

Trống Mái trước hết là câu chuyện tình, tình vô tư và khách quan của Hiền, tình âm thầm tuyệt vọng của Vọi. Nhưng lẩn trong chuyện tình đó có phần tư tưởng. Vậy tư tưởng Trống Mái ra sao?

Trống Mái đề cao nếp sống khoẻ mạnh của con người hoạt động nhịp nhàng giữa thiên nhiên và đả kích nếp sống thuần trí thức nhưng yếu hèn. Có khỏe mạnh mới mong được bình đẳng với kẻ thống trị mình (thời đó là Pháp).

Hiền nghĩ thầm:

“Muốn bình đẳng phải đồng đẳng. Mà trước hết cần nhất phải đồng đẳng về thân thể tráng kiện’” (tr.14).

Hiền thành thực - dù chỉ thành thực trong một thời gian ngắn - muốn lấy Vọi vì cuộc đời hoạt động khỏe mạnh giữa thiên nhiên của Vọi thật đáng ca ngợi, và cảnh trái ngược đáng bỉ là “"cảnh nhỏ nhen lụi sụi, trưởng giả: chồng già đời mài đũng quần trên ghế các công sở, nào bị người trên quở mắng, nào phải tự hạ nịnh nọt kẻ nọ kẻ kia, trong khí ấy thì vợ vênh vang xe nhà ô tô ra phết bà lớn bà bé, với những bộ cánh sặc sỡ lòe loẹt” (tr.67).

Hiền cảm thấy rõ ràng cả một đời nên thơ của kẻ sống trong vạn vật, sống với vạn vật. Mỗi một cử chỉ của mình, mỗi một câu nói của mình đều liên lạc nhịp nhàng với cỏ cây, với đất nước, với ánh sáng; với không khí bao bọc quanh mình. Mỗi một hành vi của mình có một ý nghĩa, một nghĩa triết lý sâu xa, cái hành vi không giả dối vì nó vừa cần phải có để nuôi sống tâm than, vừa làm cho tấm thân nở nang khỏe mạnh (tr.68).

Mà hễ nói đến Sầm Sơn là thế nào cũng nhắc đến tên Vọi. Có lẽ Hiền làm thế chỉ cốt để trêu tức, để hạ cái tính kiêu hãnh của mấy chàng công tử, mấy chàng sinh viên: Đem cái đẹp nở nang của thân thể, cái sức mạnh đều đặn của gân cốt để đối với cái tinh thần ủy mị, cái tri thức cóp nhặt trong sách mà bọn kia không lúc nào quên giảng diễn khoe khoang (tr.183).

*

Phê bình nhân vật

HIÊN: - Chúng ta thấy Hiền có những ngôn ngữ cử chỉ tự do quá lố với mẹ ở trên. Đọc suốt cuốn truyện, nàng còn nhiều ngôn ngữ táo bạo. Một lần trên bãi tắm trước mặt Hồng bạn nàng, nàng đột nhiên hỏi Vọi:

““Giá tôi lấy anh, rồi chúng ta ra làm nhà ở bãi Lãn này cùng nhau chuyên nghề chài lưới thì anh có bằng lòng không?””

Chỗ khác, sự trắng trợn của Hiền đượm tính chất tình dục khi nói về hai con bướm vờn nhau:

““Thấy Vọi nhìn theo đôi bướm, nàng nói:

-    Rõ chúng nó ngốc quá nhỉ, đuổi nhau đã hai ba giờ rồi đấy” (tr.84).

Hiền là cô gái ý thức được sắc đẹp của mình nên vô cùng kiêu hãnh? Lưu, sinh viên trường Luật được bao nhiêu cô mê, được bao gia đình có con gái chào đón, Lưu cố công theo đuổi Hiền mà vẫn bị Hiền “bốp chát” luôn, coi chẳng ra gì. Như vậy thì Hiền yêu Vọi - hãy tạm gọi đó là tình yêu - cũng như nàng yêu một đồ vật đẹp, cả chỉ có thể coi Vọi là quá chất phác, quá ngu si nàng mới có thể dám trắng trợn hỏi “Giá tôi lấy anh... thì anh có bằng lòng không?”. Câu hỏi đó còn là một hình thức của kiêu hãnh vì “xưa nay nàng vẫn hay nghĩ đến những sự khác thường, thích làm những việc mà người ta không làm được hay không dám làm” (tr.66)

Hai chương XVII, XVIII nói đến tiệc trà do Hiền tổ chức hồi năm giờ để mời các bạn đến nghe nàng kéo violon. Việc nàng mời Vọi đến giữa đám bè bạn nam nữ trưởng giả đó để làm bia cười, là một việc làm vô ý thức, mặc dầu nàng có thiện ý khác.

Nhưng cái đáng ghét nhất là thái độ vô tâm tầm thường nông cạn đến phi lý của Hiền. Có cảm tình với Vọi là thế, đã đi mảng ra khơi với Vọi, dạy Vọi tập bơi theo lối mới, mời Vọi đến dự tiệc trà... Ấy thế mà sau tiệc trà, bốn hôm không gặp Vọi (vì Vọi sốt) nàng đã hoàn toàn quên anh chàng, coi như ở Sầm Sơn không hề có Vọi (tr.133). Vụ hè năm sau “vào Sầm Sơn đã gần nửa tháng mà không một lần nàng nhớ đến người năm trước đã làm cho vụ nghỉ của nàng đỡ buồn tẻ” (tr.189).

Dứt lời nàng đi thẳng, Lưu và Phụng đưa mắt nhìn nhau rồi thong thả theo sau”” (tr.191).

Đọc đến đây ta thấy Hiền chẳng còn gì là đẹp, tâm lý nhân vật hoàn toàn đổ sụp vì sự phi lý đó.

Tư tưởng của Hiền cũng nông cạn như những hành động của nàng:

“Ừ, họ cứ nói, cứ bàn suông rằng không nên phân đẳng cấp. Vậy sao ta lại không thể là vợ anh Vọi được? Anh Vọi và ta đều không thuộc đẳng cấp nào cả. Vì đã không chia đẳng cấp thì còn gì có đẳng cấp? Nhưng nếu người chồng có trí thức không làm cho sung sướng bằng người chồng kém trí thức?”” (tr.69).

Nhưng hỏi Hiền có thực bình dân để dám lấy Vọi, người thấy thuốc đánh răng cho là thuốc ruộm răng trắng, người mà khi đến dự tiệc trà được tả như sau:

“Một người nhà quê đi chân không, đầu chụp cái khăn lượt cũ, mình mặc chiếc áo lương dài, rụt rè tiến vào phòng, ngơ ngác sợ hãi nhìn quanh””.

Thành thử những tư tưởng khác về sau của Hiền chỉ là những tư tưởng giả trá.

“Sẵn có một nền học vấn lãng mạn. Hiền bài trí rất mau ra một cuộc đời đầy đủ, êm đềm: Hai vợ chồng cùng đẹp khỏe, chỉ biết yêu nhau và làm việc bằng chân tay”” (tr.135).

Có lẽ chính tác giả cũng thấy chỗ cực đoan của tư tưởng đó nên đã có lần tác giả để Hiền nghĩ:

“Cái đẹp của hình thức khó cảm được trái tim của người có tri thức, nếu cái đẹp hình thức ấy không chứa một tâm hồn tương đương.

Nhưng Hiền liên miên nghĩ tiếp luôn: “Biết thế nào là tương đương? Tâm hồn không hẳn là tri thức. Có tri thức mà gian trá, lừa dối tàn ác không bằng có một tâm hồn ngây thơ thô lỗ mà thành thực’”.

Chỗ này chúng ta đồng ý với Hiền! Gì bằng tri thức và hình thức tương đương. Những người ngây thơ thành thực như Vọi ai mà chẳng quý, như vời những dữ kiện đã nêu lên chúng ta vẫn thẳng thắn hỏi: Yêu quý đến chuyển sang tình yêu trai gái, Hiền có thực dám lấy Vọi và tìm thấy hạnh phúc trong chuyện lứa đôi đó?

VỌI. - Sự tiến triển tâm lý ở Vọi khá hợp lý.

Đây là lúc sắc đẹp của Hiền sau một thời gian gần gũi đã có tác động đến tâm hồn chất phác của Vọi. Anh đã biết đi dạo mát trên bờ biển và nhận xét thiên nhiên một cách tình tứ. Anh nói với bà Hậu và Hiền:

“Thưa bà, thưa có bàn chân đặt lên cát ướt sáng loáng như bạc’”.

Trái tim xúc động nhưng vẫn là xúc động chất phác: “Vọi tuy khuyên nàng nên đi đường biển cho chóng chẳng về trễ “bà, cậu” mong mỏi chờ cơm. Nhưng chàng vẫn lấy làm sung sướng được ở bên nàng lâu hơn một lát nữa: Cái sung sướng ấy chẳng một lần nào Vọi nghĩ đến và tìm hiểu xem cội rễ từ đâu”” (tr.98).

Rồi vụ hè hết, những người nghỉ mát rời khỏi Sầm Sơn, Vọi nhớ Hiền... Tác giả tả tâm lý Vọi ở đoạn này vừa nhẹ nhàng vừa bình tĩnh mà thật là đúng:

“Đã hơn nửa tháng, ngày hai buổi, sáng và chiều, Vọi vẫn thản nhiên cùng phường bạn ra bãi xóm Sơn, bãi Sầm Sơn đánh rút hay lên mảng đi đánh lộng, đánh khơi. Nhưng cái lòng yêu nghề, cái vui sướng tung lưới ở ngoài biển rộng, cái ham thích mạo hiểm phiêu dạt lang thang mấy ngày trời trên làn sóng dữ, Vọi không còn có nữa”” (tr.166).

Nhưng đôi chỗ tác giả cũng để cho tâm lý Vọi đến chỗ tinh tế quá, mâu thuẫn với bản tính chất phác của anh. Tỉ như ở chương XXVIII, Vọi dừng bước trước hòn Trống Mái, nhìn mảnh vỏ dừa khô nhớ lại một cảnh âu yếm rất lãng mạn:

“Hôm ấy cô Hiền bảo Vọi đưa đi coi dãy núi Đường Trèo. Khi trở về Hiền kêu khát nước, tức thì Vọi chạy vào làng mua được một quả dừa đem đến. Không có cốc, có bát, Hiền phải cầm quả dừa dốc ngược nước vào miệng. Uống xong nàng cười ngất đưa chỗ còn lại cho Vọi. Trong đời Vọi thật không lần nào Vọi được uống một thứ nước dừa ngọt và dịu như thế, phảng phất mùi thơm hơi thở và mùi phấn hồng bôi môi.'’” (tr.173).

Lần đó dừng bước trước Hòn Trống Mái, ngắm nhìn mảnh vỏ dừa khô Vọi đã bưng mặt khóc rưng rức.

Một lần khác, một chiếc lá lộc vừng đỏ rơi vào lòng Vọi khiến Vọi kinh hoảng kêu: “Trời ơi, cô HiềnV”. Vì màu chiếc lá rụng đỏ sẫm như màu vỏ xó vừa nhắc chàng nhớ tới bộ áo tắm Hiền thường mặc (tr.178).

LƯU. - Nhân vật này cũng giữ được tâm lý thống nhất từ đầu đến cuối, khinh rẻ những cuộc đời nghèo hèn. Duy có một điều khiến người đọc phải thắc mắc: không lẽ một sinh viên trường Luật (xin nhớ là thời này sinh viên đương được trọng vọng lắm lắm) mà kiên nhẫn, nhiều khi mất hết lòng tự ái đến thế?

Lưu đến sớm nhất trong tiệc trà được bà Hậu khen. Lưu cười trả lời:

-    Nhạt (tr.112).

Đây là đoạn Hiền muốn rủ Lưu, Phụng cùng đi thăm Vọi ốm. Lưu thoạt kiếm cớ thoái thác. Hiền cáu.

Lưu cười gượng:

-    Cô nóng quá, cô còn chẳng sợ lây nữa là tôi thân danh một nam nhi dõng cảm.

-    Đi thì đi, không đi thì thôi, làm gì mà phải dở những thân danh nam nhi dõng cảm ra như thế, nó có vẻ... (tr.139)

Phê bình tình tiết câu chuyện

Tình tiết câu chuyện được bố trí như sau:

Phụng có lòng yêu Lưu nhưng Lưu không để ý, Lưu yêu Hiền nhưng thường lại bị Hiền nhạo báng hắt hủi nữa; Hiền có cảm tình với Vọi nhưng Vọi chỉ là một anh phường chài chất phác đần độn. Nhiều khi Lưu gần Phụng, tỏ vẻ thân mật với Phụng những mong gợi lòng ghen của Hiền nhưng Hiền dửng dung. Tuy nhiên mối tình giữ Lưu và Hiền có cơ thành tụ. Tác giả hé cho ta thấy sự thành tựu đó ở chương XX:

“. Vâng, sao vắng mặt em Sầm Sơn lại buồn tênh được?

Lưu không để ý đến câu nói của Hiền, chàng chỉ nhận thấy chữ “em” lần đầu thốt ra ở miệng người mình yêu nghe thấm thía đến tận tâm hồn khiến một lúc lâu chàng yên lặng mơ màng sung sướng." (tr.126).

Hiền liếc mắt nhìn Lưu, cảm thấy Lưu đẹp lên bội phần và đương mỉm cười âu yếm nhìn mình (tr.127).

Và ở đoạn kết:

Trong bọn đó tất nhiên phải có Lưu, người vừa chiếm số một trong kỳ thi năm thứ ba trường Luật và có lẽ chiếm cả số một trong những người hy vọng chiếm trái tim có Hiền (tr.187)..

Mối tình Lưu - Hiền thì hợp lý, nhưng mối tình Hiền - Vọi có thể được chăng? Sự thực mối tình đó chỉ là một sản phẩm của một trí tưởng tượng quá bồng bột của Hiền, đúng hơn là của tác giả.

Đó là một mối tình lý tưởng chăng? Lý tưởng là cái gì cao đẹp mà người ta ao ước đạt được hoặc có thể ôm ấp để an ủi. Mối tình Hiền - Vọi chỉ là một mối tình không tưởng vì nó phi lý quá. Rồi mai đây ta theo kịp trình độ văn minh tri thức của nhân loại, anh dân chài của ta cũng có một trình độ tri thức đáng kể thì câu chuyện sẽ lại khác hẳn.

Chúng ta hãy đọc đoạn cuối của câu chuyện, tiện thể đặt vài lời để phê bình. Hiền đến thăm Vọi, biết tin Vọi đã chết vì cá nhà táng như cha anh xưa (cái chết của Vọi cũng gượng ép):

Hiền cầm ba tờ giấy năm đồng đưa cho bác Bật:

Ngoài kia tiếng sóng vẫn rầm rộ đổ hồi.

*

Như trên chúng ta đã xét mối tình Hiền - Vọi trong Trống Mái là mối tình không tưởng; tư tưởng ẩn trong truyện Trống Mái ca ngợi nếp sống bình dân không phân chia giai cấp, ca ngợi nếp sống khỏe mạnh của con người hoạt động nhẹ nhàng giữa thiên nhiên và đả kích nếp sống thuần trí thức yếu hèn. Tư tưởng đó đẹp lắm, ai cũng đồng ý, nhưng tư tưởng đó lại muốn được thể hiện ở Vọi chỉ có đức tính thật thà chất phác nhưng hoàn toàn thiếu tri thức, ở Hiền một cô gái vô tâm, kiêu hãnh, nông cạn. Chính những nhân vật bất toàn đó làm sụp đổ những tư tưởng đẹp trên. Vậy ưu điểm Trống Mái chúng ta phải tìm thấy đâu?

Ưu điểm Trống Mái

Đây là một khúc trường ca, ca ngợi thiên nhiên, ca ngợi cuộc sống vất vả nhưng phóng khoáng của những người dân chài giữa khoảng trời cao biển rộng.

Với những địa danh xóm Sơn, khe Thờ, hòn Buồm, núi Mè, núi Đầu Câu... Với những danh từ chuyên môn: đánh rút, đánh mảng, đánh khơi. tác giả đã khéo gợi một bối cảnh chài lưới rất linh động.

Đẹp nhất là những đoạn tả cảnh với những nhận xét tỉ mỉ, đôi khi cảnh tình hòa hợp, dưới đây chỉ xin trích mấy đoạn đặc sắc nhất:

“Về phía Đông Nam, nơi chân trời mặt nước, những đám mây nặng nề, đặc biệt từ từ đùn lên và phản chiếu ánh chiều tà trở nên sắc tím hung, phớt màu vàng thắm da cam (tr.31).

Bỗng Vọi rùng mình? Trăng vừa từ trong đám mây đen ló ra, gieo ánh vàng lóng lánh xuống mặt biển ngoài bài Khe Thờ, ở khoảng giữa Hòn Buồm và núi Gầu Cao.

Bóng hòn Trống in xuống tảng đá bệ và gối lên đầu hòn Mái. Bóng Vọi cũng nằm dài theo song song với bóng tảng đá chênh vênh (tr.41).

Trời đã tối hẳn vì là một đêm hạ tuần, vì mãi chín mười giờ trăng mới mọc. Rặng đèn điện trên đường cao chiếu ánh xuống những đợt sóng thành những tình trạng rất lạ lùng: có lúc trông giống một đoàn quái vật vẩy dát lân tinh. Chúng gầm hét đuổi nhau, biến đi, hiện ra mãi mãi không cùng” (tr.123).

Tổng kết

Phần tả người, tả cảnh, tả tình đặc sắc, nhưng một tác phẩm không phải chỉ cần có thế, còn phần tư tưởng đó tuy đẹp nhưng tiếc thay đã hoàn toàn sụp đổ ở những nhân vật bất toàn.

Trống Mái là tiểu tưởng lý tưởng của Khái Hưng chăng? Nếu cố tình gán ghép là thế, thì Trống Mái là cuốn tiểu thuyết lý tưởng đuối nhất so với hai cuốn trước: Hồn Bướm Mơ Tiên và Nửa Chừng Xuân.

Phải chăng vì thế mà ngày nay tuy có thể là vẫn còn được đọc nhưng ít người chú ý đến Trống Mái?