Năm nay, thầy vẫn sắp cho tôi ở trong nhà sàn nhưng thầy bảo có lẽ tôi sẽ ở cùng Tâm, một cô gái đang ở chùa chữa bệnh. Người nhà Tâm nói rằng Tâm có người “nhập.”
Bình thường thì Tâm là Tâm, nhưng những lúc bị “nhập”, Tâm sẽ thành Phúc, một đứa bé trai bảy tuổi, thông minh, nghịch ngợm và thích hóng chuyện.
Ở cùng phòng với Tâm những ngày đầu, tôi hơi ngài ngại. Trong phòng chỉ có một chiếc giường đơn. Buổi trưa đầu tiên, Tâm bảo tôi: “Chị ơi, chị lên giường nằm đi”; tôi vội vàng từ chối:
“Thôi, em nằm đi, chị nằm dưới đất cho mát.”
Nhưng sau đó, tôi ra hẳn phòng bên ngoài, để Tâm ngủ một mình ở phòng trong. Ban ngày, tôi có thể cùng tất cả người trong chùa chơi đùa với Tâm/Phúc nhưng cứ đến tối, tôi không thắng nổi cảm giác ngài ngại. Lẽ nào lại ngủ cùng phòng với một “con ma” ư?
Còn một lý do nữa: tôi không biết phải xử lý thế nào với tình trạng “hai mặt” của tôi và tình trạng “hai mặt” của Tâm/Phúc. Với tư cách là người đang làm nghiên cứu về bệnh tâm thần và cách các ngôi chùa ở Việt Nam trợ giúp người mắc bệnh tâm thần, tôi phải tuân thủ đúng quy trình nghiên cứu thực địa, nghĩa là tôi không được có bất cứ quan hệ nào có thể làm ảnh hưởng tới khả năng quan sát khách quan của tôi. Điều này đòi hỏi tôi không được có tư cách bạn bè, chị em, hay bất cứ tư cách tình cảm nào với Tâm/Phúc - lúc này đang là một người ở chùa chữa bệnh và nằm trong phạm vi quan sát thực địa của tôi. Nhưng mặt khác, với tư cách là chính tôi, đang ở cùng phòng với Tâm/Phúc thì theo văn hóa Việt Nam, tôi không thể nào “khách quan” kiểu Mỹ được. Quan trọng hơn, những khi nói chuyện với Tâm/Phúc, thật sự tôi cũng không biết mình đang nói chuyện với ai, mình có thể tin bao nhiêu phần trong những gì mà người ngồi trước mặt mình nói. Nếu là Tâm, thì tôi đang nói chuyện với một cô gái bị bệnh gì? Nếu là Phúc thì tôi đang nói chuyện với ai? Khi Tâm “chuyển thành” Phúc thì có thực là Phúc hay là ai khác? Tôi chưa bao giờ hỏi: Ai đang nói chuyện với tôi đấy?
“Ai” bản chất là gì, bên trong thân xác đang đối diện với tôi?
Những ngày đầu, khi chỉ có hai chị em trong căn phòng nhỏ mà Tâm/Phúc bắt chuyện với tôi thì tôi chỉ trả lời cầm chừng rồi tìm cách ra khỏi phòng. Một buổi chiều, thấy tôi chuẩn bị ra, Tâm/Phúc hỏi tôi:
“Chị ơi, chị sợ khi nói chuyện với em hả?”
“Không, chị không sợ.”
“Em thấy chị ngài ngại khi nói chuyện với em.”
“Thật ra thì” - tôi nói - “Có lúc chị không biết mình đang nói chuyện với ai. Với Phúc hay với Tâm. Chị không biết đâu là thật.”
“Lúc nào cũng là thật mà chị. Phúc hay Tâm cũng là thật mà chị.”
Ờ, đúng thế thật.
Từ hôm đó, tôi thôi dần việc để ý xem mình đang nói chuyện với ai. Tôi không còn bất giác rình mò để ghi nhận lúc nào Tâm “biến thành” Phúc và ngược lại. Trước mặt tôi chỉ là một người đang giao tiếp. Hỏi điều gì, tôi sẽ trả lời điều đó. Đùa tôi thì tôi đùa lại. Mượn tôi sạc điện thoại thì tôi đưa. Gọi tôi là chị, thì tôi gọi lại là em. Tâm sự chuyện công việc, bạn trai với tôi thì tôi nghe. Mệt, cần nằm trong bóng tối thì tôi đóng cửa, tắt điện hộ. Tò mò, háo hức hỏi tôi về nước Mỹ thì tôi kể.
Năm nay, đã chấm dứt hợp đồng với San Jose nên tôi không dẫn sinh viên trong thời gian họ ở Việt Nam mặc dù trong năm học, tôi vẫn chuẩn bị cho chuyến đi và vẫn đón họ ở sân bay. Tới Hà Nội được một tuần, các sinh viên cùng với giáo viên đến chùa thăm tôi và cũng là để học về ảnh hưởng của tôn giáo, tâm linh tới chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Việt Nam.
Tám sinh viên ngồi quây quần ở bàn nước, hỏi thầy Đạo rất nhiều về tâm, về nhân quả, linh hồn, “kiếp trước” và “nghiệp”, rồi Chúa với Phật có quan hệ với nhau thế nào theo quan điểm đạo Phật. Đây là lần đầu họ nghe những chuyện này nên rất háo hức. Tôi ngồi dịch cho thầy và giải thích thêm cho sinh viên về văn hóa Việt Nam. Chúng tôi đang nói chuyện thì Tâm đi tới, vỗ tay, hai mắt long lanh:
“Ôi có nhiều người quá, ai cũng sáng sủa đẹp đẽ.”
Các sinh viên của tôi lập tức nhận ra có điều gì đó bất thường ở cô gái trẻ trước mặt họ nên hỏi tôi cô gái là ai. Tôi nói đó là một “ca” trong chùa; đây là một cô gái đang có một số triệu chứng nhất định về tâm thần kinh nên gia đình gửi tới chùa để các nhà sư điều trị giúp. Sinh viên của tôi lập tức gật gật đầu với nhau và thấy rất thú vị với việc chùa ở Việt Nam có thể điều trị rối loạn tâm thần.
“Có phải bị tâm thần phân liệt không cô?”
“Hay là bị rối loạn nhân cách?”
“Đại loại là như vậy” - tôi nói.
Tôi không muốn nói với họ rằng người Việt Nam và người ở chùa gọi đây là bị “nhập”. Thầy cũng nhận thấy điều đó nên bảo Tâm/Phúc ra chỗ khác cho thầy nói chuyện. Nhưng Tâm/Phúc nhất định không chịu đi:
“Ôi nhiều người đẹp đẽ quá, cho con đứng đây đi. Con sẽ không quấy đâu.”
Nói xong lập tức hớn hở đứng lùi lại sau thầy như thị giả, hai mắt long lanh.
Tôi ngồi ở phía đối diện với thầy và Tâm/Phúc, đang giải thích cho sinh viên về khái niệm “tâm thần” trong văn hóa người Việt Nam thì nghe Tâm/Phúc nói gì đó về “cô Việt” và mọi người cười. Thầy nói vọng từ đằng kia với tôi:
“Phúc nó bảo cô Việt nói chuyện có duyên lắm, hay lắm.”
Tôi cười, nói với Tâm/Phúc:
“Cảm ơn em nhé.”
Chỉ đợi có thế, Tâm/Phúc lập tức rời khỏi chỗ thầy rồi bắt đầu đi đến từng sinh viên Mỹ, hai mắt long lanh, miệng cười tươi. Tâm/Phúc tiến đến chỗ Zhay:
“Em chào chị. Chị đẹp lắm, chị có nhiều phước, em bắt tay chị nhé” - rồi cầm tay Zhay.
Sau đó Tâm/Phúc đi sang Nikki:
“Chị này sexy quá, chị rất đẹp, em bắt tay chị nhé” - lại bắt tay Nikki.
Rồi thấy cái quạt của Nikki trên bàn:
“Quạt của ai đấy?”
“Của chị.”
“Cho em nhé.”
“Ừ, cho em đấy.”
“Thôi, em đùa chị thế thôi, em có nhiều lắm rồi. Chị đẹp quá.”
Đi sang Daisy:
“Chị cũng rất đẹp. Sao chị lại có chai nước trong túi?”
Daisy lấy chai nước ra.
“Tại sao chai nước không có nước mà chị lại để trong túi? Chị sợ vứt rác bẩn hả?”
Đi sang Sophia da đen.
“Em thấy chị như là chị cả của mọi người ở đây.”
“Đúng rồi” - Sophia cười - “tôi là chị cả trong nhóm này.
“Chị sẽ có nhiều phước.”
Sang đến Anna. Anna có rất nhiều trứng cá trên mặt và bị cận thị nặng. Tâm/Phúc bảo Anna bỏ kính ra:
“Để em chữa bệnh cho chị.”
Tâm/Phúc lấy khăn giấy trên bàn lau quanh mặt Anna rồi nhẹ nhàng ấp khăn lên hai mắt của Anna.
“Chị để nguyên nhé, em vừa đắp thuốc cho chị đấy. Mắt chị sẽ sáng ra.”
Tất cả các sinh viên đều cười rất vui và thích thú với Tâm/Phúc. Không ai sợ người bệnh “tâm thần” này. Tôi tự hỏi nếu tôi nói cho họ biết họ đang chơi với một “con ma” thì họ có sợ không? Họ có hết thấy con ma “dễ thương” không?
Thế giới có thể thay đổi từ trắng sang đen chỉ bằng một từ vậy đó. Bằng một cái biết vậy đó. Dù cái biết đó chẳng có liên hệ gì với đối tượng mà nó gán lên. Chỉ là các tên gọi tạm dán lên một hiện tượng vốn không tự định nghĩa nó. Ta thấy ma, thấy người tâm thần, người tàn tật, người đồng tính luyến ái, người da xanh, da tím, da cầu vồng, người ngoài hành tinh là kỳ lạ nhưng với họ, thì chính chúng ta mới kỳ lạ.
Người. Ma.
Tâm thần. Không tâm thần.
Bệnh. Không bệnh.
Gái. Trai.
Xấu. Đẹp.
Buồn. Vui.
Sáng. Tối.
Thật. Giả.
