Jane Smith phát hiện mình là một hoạ sĩ khi 57 tuổi, sau khi con bà đã ra ở riêng và chồng bà đã bay sang Bahamas sống với một cô điếm.
Sau khi tốt nghiệp lớp học vẽ, bà chính thức bước vào con đường nghệ thuật. Bà biết, về mặt lý thuyết, với trường phái ấn tượng điều quan trọng không phải là phong cảnh màu nhạt hay đậm hoặc sắp xếp những bông hoa mẫu đơn ra sao, mà là gây cảm giác mạnh cho người thưởng lãm khiến họ xúc động.
Vậy mà chẳng ai chú ý đến tranh của bà, cũng chẳng ai mua tranh của bà.
Jane mở phòng trưng bày riêng, triển lãm chung với nhiều người, nhưng chẳng ăn thua gì. Bà chuyển chỗ ở đến New York, thuê một phòng trong khách sạn rẻ tiền, thử thời vận. Nhưng thế giới nghệ thuật tại đây cũng vẫn dửng dưng trước những tác phẩm của bà.
Bà hiểu ra rằng đó không phải thứ bà muốn vẽ. Nó quá đơn giản, quá thực, quá “trần trụi”. Phải vẽ thứ gì khác kìa. Và bà vắt óc tìm hiểu… Một buổi tối kia, khi vô tình nhìn mình trong kiếng, bà chợt hiểu ra: Tranh của bà chính là bà, một phụ nữ lỡ thì, vừa mập vừa thấp, da nhăn nheo, xấu xí, ăn mặc lôi thôi lếch thếch.
Nói cách khác, tranh của bà thiếu sinh lực, thiếu gợi tình. Bà không ghi được cá tính nào trong tranh.
Vấn đề là thiếu một người mẫu. Bà vô phòng tắm, cởi hết quần áo, quấn khăn tắm che mái tóc muối tiêu. Một hoạ sĩ thành công nhìn ra sao nhỉ? Bà thử phác thảo một Jane Smith mới: cao hơn, thon thả mảnh mai hơn, trẻ hơn, gợi cảm hơn, tóc vàng óng. Bỗng một nỗi buồn mênh mang xâm chiếm tâm hồn. Bà thở dài, đặt bút chì xuống.
Chợt có tiếng gõ cửa. Jane nhớ bà không gọi bồi phòng. Và bà không có bạn bè tại thành phố New York này. Vậy ai kiếm bà? Qua ổ khoá, bà thấy một thiếu nữ cao, tóc đen, xinh đẹp, son phấn đầy mặt.
Trông cô ta… giống như một nghệ sĩ trẻ. Bà nói qua khe cửa:
— Cô tìm ai?
— Xin lỗi, Smith?
Jane mở cửa, mùi thuốc phiện thoang thoảng xộc vào mũi bà.
Cô gái lên tiếng:
— Thưa có phải phòng của John Smith? Hay tôi lộn phòng?
— Tôi nghĩ cô có chuyện hẹn làm ăn với John Smith?
— Thưa vâng.
— Hãy quên John Smith đi – Bà kéo cô gái vào phòng và đóng cửa – Tôi là Jane Smith. Này cô gái, cô có muốn bước vào con đường nghệ thuật không?
Thoạt đầu cô gái chẳng biết gì cả, nhưng rồi trước lời trình bày say sưa của Jane, cô dần dần hiểu ra. Phải, công việc rất dễ dàng đối với cô. Cô gần như chẳng phải làm gì, nhưng có thể vừa kiếm được tiền bạc, vừa có cả danh vọng. Tại sao không thử liều với định mệnh một phen? Mà nào cô có mất gì? Vả lại cô cũng đâu có gì để mất?
Và thế là Jane bắt đầu một thời kỳ vẽ tranh mới với thành công vang dội.
Trước hết Jane đưa cô gái đến tiệm làm đầu, nhuộm mái tóc cô vàng óng, nói từ nay cô sẽ mang tên Vita Brevis, bởi vì cái tên Jane Smith quá tầm thường. Rồi bà mua sắm cho cô quần áo đẹp, nữ trang, dẫn cô đến tất cả mọi gallery. Jane tự giới thiệu mình là người đại diện cho “ông hoạ sĩ Vita Brevis”. Họ thuê một phòng tranh, Vita làm bộ cầm cọ, trong khi Jane về nhà cũ, mang đến trưng bày những bức tranh xếp xó từ lâu nay, thay chữ ký Jane Smith bằng hai chữ tắt V.B.
Báo New York Times gọi những tác phẩm của nữ hoạ sĩ trẻ Brevis là “say đắm, năng động”. Tạp chí Art News khen “chân thực, đầy ấn tượng, có lẽ là những hoạ phẩm tiêu biểu nhất nước Mỹ vào cuối thế kỷ 20”.
Người ta tranh nhau mua tranh với giá cao. Phòng tranh chém phân nửa tiền, và Jane cùng với Vita chia nhau phần còn lại, dù vậy hai người vẫn thừa sức chi tiêu thoải mái, kể cả tiền ma tuý cho Vita. Thỉnh thoảng Jane bắt gặp Vita trên báo, chụp ảnh chung với các ngôi sao màn bạc hay vài nhân vật nổi danh khác. Những lúc ấy bà thường thở ra, vẻ buồn chán lẫn thất vọng, suy nghĩ mênh mông…
Rồi một bữa nọ Jane gọi điện thoại đến khách sạn sang trọng SoHo để lấy chữ ký của Vita trong hợp đồng mới, do hợp đồng cũ đã hết hạn. Phòng của Vita nằm trên lầu ba. Jane hồi này không thích gặp Vita chút nào. Bà ngày càng ghét cô gái, đúng hơn là ganh ghét. Bao nhiêu công sức của bà bỏ ra, cuối cùng Vita hưởng gần hết. Đã vậy, cô gái ngày càng tỏ thái độ coi thường bà. Hình như càng ngày Vita càng rơi vào con đường nghiện ngập khi có tiền một cách thoải mái. Bà cũng thường thấy Vita kết bạn với những gã bậm trợn, tóc đuôi ngựa, cánh tay đầy những hình xăm vằn vện.
Tuy vậy, bữa nay lúc Vita mở cửa cho bà, phòng không có ai khác; cũng không có mùi ma tuý mà thay vào đó là mùi dầu lanh và mùi dung môi dùng pha màu vẽ.
Trong phòng ngổn ngang giá vẽ, cọ vẽ, vải bạt nhoè nhoẹt đủ thứ màu. Rồi hộp màu, thứ Jane thường dùng. Có một bức tranh – nếu có thể gọi đó là tranh – trên giá vẽ, phía góc bên dưới tay phải là ký tắt hai chữ V.B.
Vita đã bắt đầu vẽ thực thụ! Có lẽ từ chỗ được tâng bốc, dần dần cô mang ảo tưởng mình có thể trở thành một hoạ sĩ thật sự chăng?
Cô hỏi người mới bước vào:
— Bà có thích bức tranh này không?
Bà Jane thẳng thừng:
— Chưa thấy bức nào tệ hơn.
Vita ra vẻ coi thường:
— Bà có thể tha hồ chê, Jane. Nhưng nói thật cho bà biết, Roger Geldt, chủ gallery Mumford, đang năn nỉ tôi vẽ cho ông ấy một tác phẩm lớn.
— Tôi chưa từng nghe vậy. Này, đừng bêu riếu danh tiếng hoạ sĩ của tôi đấy.
Cô gái cong cớn:
— Tôi đâu cần đến bà, bà hẳn dư biết. Không có tôi bà chẳng là cái quái gì cả. Bà chỉ là người đại diện cho tôi, giống như loài đỉa hút máu ăn bám vậy thôi. Tranh của bà toàn thứ rác rưởi, rẻ tiền. Tôi vừa ngủ vừa vẽ cũng xong.
Jane giận quá, la lên:
— Đồ vô ơn bạc nghĩa, không có tôi, thì nay cô vẫn chỉ là một con điếm rẻ tiền hành nghề ở các khách sạn hạng bét!
Vita nổi sùng, chửi thề đúng kiểu gái điếm hạng bét:
— Con mẹ mày! Đồ chó đẻ!
Jane như điên lên, vớ lấy cây búa ở góc phòng.
* * *
Người ta phát hiện thi thể Vita nằm ngay trước bức tranh cuối cùng của cô, bị đập đến chết bằng một chiếc búa. Chắc hẳn thủ phạm là một tên lang thang nào đó. Bọn này vốn đầy dãy tại New York.
Rất nhiều nhân vật thuộc thế giới thượng lưu đến dự đám tang của cô. Diễn viên điện ảnh, nghệ sĩ, triệu phú… và chẳng ai mảy may chú ý đến một người phụ nữ lớn tuổi cũng có mặt trong lễ tang. Và Jane cũng chẳng chú ý đến họ.
Không, điều bà chú ý là người ta nói gì về bức tranh cuối cùng của Vita Brevis. Tờ New York Times viết “tuyệt vời”. Tạp chí Art News khen “diễn đạt mạnh mẽ của một tâm hồn nhạy cảm”. Bạn có thể thấy bức tranh này hiện đang treo tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại, ngay gần chỗ thang máy, bên phải.
Còn Jane, bà vẫn vẽ, trong một nhà để xe cũ, nhưng tranh của bà không bán được bức nào. Báo Times nhận xét: “Một bắt chước thảm hại, bắt chước tranh của Vita Brevis.”
(Phóng tác theo “Ars Longa, Vita Brevis” của Kate Gallison)
