Giáo sư Hoàng Tụy nằm trong số những nhà khoa học hàng đầu mà nền khoa học non trẻ của Việt Nam thế kỷ XX đã may mắn có được. Họ là minh chứng sống động cho thấy dân tộc ta, bất chấp biết bao khó khăn do nghịch cảnh chiến tranh, đói nghèo, lạc hậu, vẫn sản sinh ra những con người có đủ khát vọng, tài năng, và phẩm chất cần thiết để cống hiến những thành tựu đáng kể cho nền tri thức nhân loại.
Mọi thành công trong khoa học đều là sự kế thừa từ vô vàn cống hiến của những người đi trước, mà đa phần đến từ các nền khoa học có bề dày phát triển hết sức lâu đời. Không phải ngẫu nhiên khi Giáo sư Hoàng Tụy, cũng như tất cả các nhà khoa học lớn của Việt Nam từ trước đến này, đều từng có cơ hội học tập, rèn luyện, và sau này tiếp tục hoạt động hợp tác nghiên cứu ở những quốc gia có nền khoa học đã phát triển đến đỉnh cao, nơi đã nuôi dưỡng nên nhiều thế hệ những nhà khoa học chân chính, những người cùng tôn thờ và chia sẻ những giá trị thiêng liêng về đạo đức và liêm chính học thuật trong khoa học. Chính vì được tiếp cận với môi trường khoa học như vậy, Giáo sư Hoàng Tụy càng thâu hiểu hơn ai hết rằng chính những giá trị căn cốt thiêng liêng đó mới là điều khiến khoa học và giáo dục là nền tảng đáng tin cậy, rường cột cho sự phát triển muôn đời của các quốc gia; đồng thời, càng thấy rõ đó là điều tạo nên khác biệt sâu sắc giữa những nền khoa học tiên tiến với thực trạng lạc hậu trì trệ trong nền khoa học và giáo dục nước nhà.
Trong suốt mấy chục năm, theo chiều dài lịch sử, Giáo sư Hoàng Tụy thường xuyên tranh luận, lên tiếng trên các diễn đàn để thẳng thắn chỉ ra những điều bất cập, lệch lạc, gây trở ngại cho sự tiến bộ của khoa học, giáo dục, cũng như sự nghiệp phát triển đất nước nói chung. Từ thập niên 1990 trở lại đây, tạp chí Tia Sáng (nay là ấn phẩm Tia Sáng của báo Khoa học và Phát triển) may mắn được Giáo sư Hoàng Tụy tin cậy, gửi gắm các bài viết của mình. Giữa những tiếng nói của các nha trí thức, tiếng nói của Giáo sư Hoàng Tụy luôn nổi bật không chỉ bởi danh tiếng cá nhân của ông. Tiếng nói ấy một mặt là sự kế thừa từ tinh thần các nhà sĩ phu yêu nước, thể hiện ở tính nhân văn, mạnh mẽ quyết liệt và quả cảm - đặc biệt, tiếng nói ấy được can đảm cất lên từ rất sớm, ngay từ khi việc lên tiếng trái với quan điểm bên trên là điều cấm kỵ - mặt khác vẫn giữ được sự tỉnh táo, tính trí tuệ và khách quan, sự giản dị đúng mực của một nhà khoa học, luôn trung thành với lý tính, không cho phép cảm tính thao túng. Bởi vậy, dù ngày nay thời cuộc thay đổi, khi những tiếng nói phản biện trở nên phổ biến và mạnh mẽ hơn trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng như các mạng xã hội, nội dung các bài viết của Giáo sư Hoàng Tụy vẫn luôn đáng quan tâm bởi những giá trị thường hằng của chúng.
Với tấm lòng tri ân dành cho một nhà trí thức lớn của đất nước, chúng tôi trân trọng chuyên đến tay bạn đọc cuốn sách Xin được nói thẳng, là sự tổng hợp và chỉnh lý từ nhiều bài viết của Giáo sư Hoàng Tụy từng đăng trên tạp chí Tia Sáng trong hơn 20 năm nay, kèm theo đó là ý kiến thể hiện tình cảm và sự đánh giá từ các nhà trí thức, bạn bè thân thiết của Giáo sư dành cho ông.
Chúng tôi tin rằng nội dung cuốn sách sẽ hữu ích cho những độc giả quan tâm đến quá trinh phát triển của nền khoa học - giáo dục Việt Nam trong vài thập kỷ trở lại đây. Qua đó, chúng tôi tin rằng độc giả sẽ nhìn rõ những thay đổi trong chính sách và việc thực hiên chính sách của nhà nước đối với ngành khoa học và giáo dục. Đặc biệt, cuốn sách cũng đáng tham khảo đối với các nhà hoạch định chính sách muốn tìm kiếm giải pháp cho một số những vấn đề cốt lõi vẫn tồn tại.
Xin chân thành cảm ơn sự đồng ý của Giáo sư Hoàng Tụy, và cảm ơn sự tài trợ của các nhà hảo tâm đã cho phép chúng tôi thực hiện cuốn sách này.
- PHẠM TRẦN LÊ
Phó Tổng biên tập Phụ trách Báo Khoa học và Phát triển