“Ngày xưa, ở vương quốc Alifbay, có một thành phố u buồn, u buồn nhất trong các thành phố, một thành phố u buồn tàn tạ đến nỗi quên cả tên mình. Thành phố ấy nằm trên bờ một đại dương ảm đạm đầy rẫy sầu ngư, một loài cá u uất đến mức ai ăn vào cũng ợ lên những bi thương, dù bầu trời vẫn một màu xanh ngắt.
Phía bắc thành phố u buồn nọ sừng sững những nhà máy đồ sộ, nơi (ấy là người ta bảo thế) nỗi buồn thực sự được sản xuất, đóng gói và gửi đi khắp nơi, món hàng ấy thế gian này dường như chẳng bao giờ thấy đủ. Khói đen phun ra từ ống khói nhà máy nỗi buồn và lơ lửng trên đầu thành phố như thể một đám hung tin”.
Salman Rushdie đã bắt đầu cuốn Haroun và Biển truyện như vậy.
Bỏ đi màu sắc viễn tưởng huyền hoặc có được từ khả năng pha chế ngôn từ của một phù thủy của mọi thời có tên Salman, người đọc dễ dàng bị không khí đoạn mở đầu cuốn tiểu thuyết (nói là dành cho trẻ nhỏ) kia hướng suy nghĩ về một khí quyển khác thời hiện đại mình đang sống. Một hành tinh áp suất cao, luôn bị nén cứng bởi không khí hung tin và các biến thể khác của sầu ngư không ngừng sinh sôi dường như đang hiện hữu.
1986, bốn năm trước khi Salman Rushdie cưỡi con chim đầu rìu cùng cậu bé Haroun bay biến vào trong không gian, dùng mưu trí và phép thuật để giành lại những câu chuyện và khả năng kể chuyện cho những người nhiễu sự, đòi lại ngôn ngữ cùng niềm vui trần thế, thì Ulrich Beck, một nhà xã hội học gốc Đức, đã nắm được tinh thần nhân loại trong thời đại của một siêu nhà thương tự kỷ, với một thâu tóm rất xác đáng (mà sau này nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn thường hay nhắc lại trong các bài viết): chúng ta đang sống trong một xã hội có những thay đổi căn bản từ logic của “sự phân phối sự giàu có sang logic của sự phân phối nguy cơ”.
Chúng ta có thể kiểm nghiệm sự chính xác của nhận định khái quát trên khi soi chiếu vào khí quyển tinh thần của xã hội và bản thân từng người. Chưa bao giờ thế giới ngập tràn hung tin như hôm nay. Chưa bao giờ quỹ từ biểu đạt nỗi lo sợ lại được dùng nhiều trên sách báo, truyền thông lại trở nên giàu có và đầy sáng tạo như trong thế giới hôm nay. Chưa bao giờ nỗi lo bệnh tật lại ám ảnh trong các câu chuyện của con người như thời bây giờ, thời của những tiến bộ y học vượt bậc (không tin cứ hỏi chủ đề chính thường được triển khai một cách mê say trong những buổi gặp gỡ giữa cánh trung niên và người già là gì nếu không phải là bệnh tật, nhà thương và cái chết). Lũ trẻ ngày nay học được thói quen sợ vi khuẩn và nhìn đâu cũng thấy vi khuẩn nhờ các thứ kính hiển vi đồ họa hàng ngày cứ rà đi rà lại trên màn ảnh tivi trong các mẩu quảng cáo xà bông diệt khuẩn, dầu gội đầu hay bột giặt, kể cả thuốc trị tiêu chảy. Không gì ăn vào vô thức người ta nhanh cho bằng những ý tưởng dọa nạt, cảnh báo ảo. Mấy ông bà già ở tuổi xế chiều nhìn đâu cũng thấy tiểu đường, loãng xương, tim mạch khi mà cảnh hai ba người chen chúc trên một giường bệnh với các thứ dây nhợ chai lọ rối rắm trên mình. Thực tế luôn cho ta một câu trả lời về đích đến trong mỗi đời người, trước khi nhận giấy thông hành là những cái lắc đầu rùng rợn, chính xác, là bệnh viện, mà ta vẫn gọi là nhà thương để trỏ cái nơi thường xảy ra những sơ suất rùng mình như có thể để quên một cây kéo trong bụng bệnh nhân sau ca phẫu thuật. Rồi cả đến những tay thanh niên nam giới thời bây giờ tối ngày tập gym, cơ bắp cuồn cuộn, thể hình hấp dẫn như món ếch lăn bột đi ra đường cũng phải xài đủ thứ mỹ phẩm, nước hoa, à la mode (à, hành vi này có liên quan mật thiết đến trào lưu khoa trương nhan sắc, được nói một cách trần trụi là sợ xấu, sợ hôi, sợ mất hình ảnh), ngồi trên xe máy người ta sợ giật đồ, tai nạn, ngồi lên xe hơi lại sợ kẻ khác va quệt trầy trụa, đến điểm hẹn lại sợ không có chỗ gửi xe, quán không có chỗ ngồi, về nhà sợ trộm… Mọi chủng vi khuẩn có hại trong kính hiển vi đã tăng trưởng, phát tán trong các thùng rác cũng không đủ sức làm dậy men thế giới này bằng nỗi run sợ của chúng ta trước đời sống.
⚝ ✽ ⚝
Điều đó kích thích tính năng sản của quỹ từ cường điệu sự trấn áp tinh thần. Các từ: “thảm họa”, “vấn nạn”, “bất trắc”, “bất ổn”, “có vấn đề”,… được dùng đi dùng lại với một cường độ cao trên các phương tiện truyền thông. Nhìn trên bình diện dụng ngôn, thì vốn từ có sự lặp đi lặp lại với một cường độ cao, đến một lúc, sẽ có nguy cơ sáo mòn, xơ cứng và gây ra chứng ung thư di căn trong tâm lý sống. Như vậy, những hung tin sẽ có hai mặt, thứ nhất, làm cho người biết có thể cảnh giác để tăng cường khả năng và kỹ năng phòng vệ nhưng mặt khác, nó khiến con người ta hoài nghi hơn, lo lắng hơn về cuộc sống, nhìn đâu cũng thấy rập rình bất ổn. Có điều tréo ngoe là, người ta không thể thoát ra khỏi cảm giác đó, ngược lại, muốn biết nhiều thêm, muốn thấy sự rủi ro nhiều thêm với tham vọng chiếm lĩnh tuyệt đối mọi kỹ năng ứng phó an toàn.
Hãy cho tôi thấy tường tận sợi lông ở ngón chân cái của con vi trùng, tôi sẽ trả thêm tiền.
Nhưng thưa ông bà, liệu sợi lông ấy có giúp ích được gì cho ông bà?
Các tế bào mang mầm mống sợ sệt sẽ làm tốt nhiệm vụ của mình, nhấn chìm mọi hứng thú sống. Nói cách khác, càng hiểu biết nhiều, càng dày ảo giác về rủi ro. Và tại đây, truyền thông là một kẻ có đóng góp hết sức đặc biệt. Từ việc cung cấp hung tin, chúng tiến thêm một bước là nắm bắt tâm lý, thị hiếu của các dạng thức hung tin nơi người tiếp nhận, để rồi đáp ứng nhu cầu một cách triệt để. Việc của các tờ báo là nắm rõ nguyên tắc này:
– các tờ báo ngành an ninh là phải đăng tải nhiều những tin tức gây án dã man, càng nhiều những mô tả chi tiết và sống động về những án mạng kinh hoàng, đẫm máu, phi nhân tính, nhiều chuyện cảnh giác thì càng ăn khách;
– các tờ báo kinh tế hãy khắc vào trí não của người làm kinh doanh những rủi ro thị trường luôn sẵn sàng bùng phát với nguy cơ về các cuộc suy thoái và sụp đổ có tính hệ thống càng khó cứu vãn, chuyện các đại gia vào tù vì vỡ nợ, hoặc tập trung bàn chuyện chia chác của cải của những cuộc tình li kỳ mà đối tác là các đại gia với cánh chân dài để thấy hôn nhân cũng là một hạng mục rủi ro trong đầu tư thời buổi này;
- các trang mục văn hóa vốn là món ăn tinh thần của quần chúng hãy đóng gói những scandal ầm ĩ của những ngôi sao, phục vụ tận nhà những đường dẫn đồi trụy để khiến cho các phụ huynh phải hụt hơi canh chừng bọn trẻ sống ảo trên mạng, chưa nói, càng nhiều vụ ngất xỉu vì lậm game online khiến mọi phụ huynh đều cơ hồ thấy trong ánh mắt con mình có sự phờ phạc mệt mỏi một game thủ;
– những trang báo quốc tế không ngừng cung cấp thông tin hết chiến tranh khủng bố đến dầu tràn, máy bay rơi, động đất, hết bom nguyên tử đến những sấm ngôn về ngày tận thế, rồi khi thế giới chẳng còn gì đáng nói, thì hãy sử dụng motif thiên thạch sắp đâm vào trái đất hay các đám mây nhiễm xạ gây ung thư…
Vân vân, hướng triển khai thông tin là như thế, đảm bảo ăn khách hơn cả… Phạm Văn Mách! Phía sau mỗi “sản phẩm hung tin”, truyền thông muốn chú thích với người tiếp nhận rằng, thời buổi này, tai họa rình rập khắp nơi nếu không biết lo sợ, thường trực đề phòng thì không phải là con người… văn minh!
⚝ ✽ ⚝
Có cầu thì có cung. Người ta từ tâm lý muốn biết rõ câu chuyện các tội ác để tránh đến chỗ phát triển nhu cầu được tái hiện chi tiết, không phải để đơn giản là phòng ngừa, mà là để thỏa mãn sự tò mò. Chưa bao giờ người đọc có nhu cầu cao trong việc ngốn hung tin như hiện nay. Có thể kiểm chứng bằng việc những tin tức án mạng giật gân luôn leo lên vị trí được truy cập nhiều nhất trên những trang báo mạng và sách trinh thám, phim hành động, kinh dị, thảm họa kiểu bom tấn Hollywood vẫn là một thị trường béo bở.
Với con người trong kỷ nguyên khoa học và công nghệ thông tin, sự an toàn không bao giờ là đủ trong một thế giới hỗn loạn và đầy rẫy sự cố. Công nghệ cung cấp cho con người khả năng tri nhận nhiều hơn về những nguy cơ đe dọa cuộc sống và sự an toàn của chính mình qua chuỗi sự kiện hằng ngày ở khắp nơi. Chính truyền thông về nguy cơ là cái mà ngày trước, cha ông họ không thể có được để đề kháng trước mọi rủi ro. Song chính truyền thông về nguy cơ trong tình trạng không giải pháp cũng đẩy con người đến vương quốc bị thống trị bởi một ông vua vĩ đại có tên là Nỗi Sợ Hãi.
Truman Capote trong tác phẩm kinh điển Máu lạnh, viết về hai tên giết người tấn công một nông trại, giết trọn gia đình ông chủ nông trại bằng các hình thức dã man, từ trói tay chân rồi chặt chém, cắt cổ họng đến nã đạn vào đầu các nạn nhân. Vụ giết người man rợ có thật ở cái nơi mà ông gọi là “ở ngoài kia”, tức làng Holcomb thuộc tây Kansas, Mỹ vào khoảng thập niên 40 đã tạo ra một nỗi sợ lây lan và khuếch đại trong trong ngôi làng đến nỗi, Truman Capote chỉ cần ghi lại lời của một ông chủ cửa hàng: “Quanh đây, khóa và chốt cài là mặt hàng chạy nhất. Người ta mua bất cần nhãn hiệu; chỉ cốt sao chắc là được”. Rồi nhà văn mô tả từng phân tử khí u ám đang phát tán tại làng Holcomb: “Dĩ nhiên, óc tưởng tượng có thể mở được bất cứ cửa nào – vặn khóa và để cho nỗi kinh hoàng bước thẳng vào nhà. Thứ Ba, lúc sáng sớm, một xe đầy nhóc dân săn trĩ từ Colorado đến – những dân lạ lẫm, không biết đến tai họa của địa phương – đã sửng sốt bởi điều họ trông thấy khi băng qua các đồng cỏ hay đi qua Holcomb: cửa sổ chói chang, gần như mọi cửa sổ của mọi nhà, và trong các gian phòng đèn sáng quăng quắc đầy những người, thậm chí toàn gia, ăn mặc đủ lệ áo quần, ngồi suốt đêm thức trắng, nghe ngóng. Họ sợ cái gì thế? Nó “có thể xảy ra”. Đó là câu trả lời quen thuộc, với đôi chút khác nhau”. Và điều nguy hiểm nhất, không phải là nỗi sợ mà là sự suy sụp đến từ cái lý do xấu nhất, người ta nghi kị lẫn nhau, “họ tin rằng kẻ giết người là ai đó trong số họ”.
Năm 2011, một vụ án mạng cướp của giết người xảy ra tại Việt Nam, tương tự như vụ được Truman Capote mô tả trong Máu lạnh. Nhưng nó rùng rợn hơn và man dã hơn vì kẻ sát nhân còn hai tháng nữa mới qua tuổi vị thành niên nhưng đủ sức một mình dùng dao phớ để giết chết vợ chồng chủ tiệm vàng cùng đứa con gái đầu, chặt đứt bàn tay của đứa con gái út chưa đầy năm tuổi. Hành vi tội ác man rợ đó kéo dài trong chưa đầy hai giờ đồng hồ nhưng được truyền thông trong nước mô tả chi tiết kéo dài trong bốn tháng trời. Tất cả được tái hiện một lần nữa, thật rõ nét, khi vụ xử án diễn ra. Từ báo chí đến các trang web, mạng xã hội, không đếm xuể những lời kết án sát thủ vị thành niên này dù theo luật pháp nước Việt Nam, cậu ta chỉ nhận mức án cao nhất với tội sát nhân vị thành niên là 18 năm tù. Trên một trang mạng, một nhà văn đã nhìn ra vấn đề: với nỗi lo âu thường trực, với sự ám ảnh có được qua những bản tường trình mà truyền thông mang lại, thì tên sát nhân kia phạm một tội ác kinh khủng hơn việc cầm dao giết chết ba mạng người, đó là: biến đám đông trở thành những kẻ sợ hãi và có ý muốn giết người.
Trong khi đó, một điều hiển nhiên khác đang diễn ra: những ai theo dõi báo chí về vụ án mạng một cách chi tiết đều có khả năng bị mắc chứng hoang tưởng khi thấy gương mặt kẻ sát nhân vị thành niên kia hiện diện trong mọi góc khuất của chính ngôi nhà của mình. Hắn và con dao phớ luôn hiện diện trong bóng tối, trên cầu thang để chờ thời cơ vung dao. Sẽ còn rất lâu năm để nỗi ám ảnh về kẻ sát nhân ảo biến khỏi đầu óc của họ. Hy vọng đây không phải là nguyên nhân dẫn đến sự tăng đột biến của bệnh da liễu, bệnh sỏi thận vì nhịn tiểu đêm hay chứng rối loạn nhịp tim do xài quá nhiều vốn liếng andrenaline trong cơ thể.
Trong cái nhìn đầy hài hước của mình, Salman Rusdie coi nỗi buồn, nỗi sợ là một sản phẩm có thể đóng gói và xuất khẩu.
⚝ ✽ ⚝
Trong những bối cảnh xã hội mà con người quen sống với sự phi lý, thế lực bạo quyền và cái ác có nguy cơ gia tăng công khai, sự thật không đủ đem lại lẽ công bằng, các chuẩn tắc đạo đức, luân lý và pháp luật bị xem nhẹ, thì những “gói thuê bao sản phẩm thông tin thiếu vắng giải pháp” luôn là thứ bán chạy nhất - phục vụ cho xu thế tiêu thụ nguy cơ lớn lên từng ngày trong cộng đồng.
“Vì nhu cầu được sợ hãi không ngừng gia tăng, chúng ta phục vụ!” - Hẳn đó là một slogan không tồi cho cánh ký giả dấn thân không biết mệt trong việc “đóng gói” những thông tin Cướp, Giết, Hiếp, Đâm Xe Cán Chó đáp ứng thị hiếu đời sống ngày càng cao.
Những “gói hàng” đó không chỉ nâng cao hiệu ứng lo hãi (anxiety) mà còn hé lộ cho người ta thấy rằng, quý vị độc giả thân mến, hãy dùng tạm thứ này đi, và hãy biết náo nức chờ đợi, hàng hôm sau sẽ còn đỉnh của đỉnh.