Răng cắn lưỡi
 
 


Răng và lưỡi là hai bộ phận của cơ thể được coi là gần gũi với nhau. Chúng gần nhau không chỉ về vị trí mà còn cả việc chia ngọt sẻ bùi trong chức năng của mình. Mối quan hệ đó tượng trưng cho quan hệ anh em ruột thịt, giống như quan hệ thân thiết giữa môi với răng trong câu thành ngữ "môi hở răng lạnh". Vì thế, khi quan hệ anh em bất hoà, tình ruột thịt nỡ cắt chia, những người gần gũi thân quen có hãm hại lẫn nhau, thì người ta thường ví như "răng cắn lưỡi" vậy.

Hẳn là nhiều người còn nhớ giai thoại về vua Tự Đức. Trong một buổi ngự thiện vô tình răng ngài cắn phải lưỡi ngài, khiến đình thần làm thơ về sự kiện này. Bài thơ "Răng cắn lưỡi" của Nguyễn Hàm Ninh được coi là bài hay nhất:

"Thuở bác sinh ra, chú chửa sinh
Khi sinh ra chú, bác làm anh
Ngọt bùi chẳng để cùng chia sẻ
Cốt nhục đang tâm cắn đứt tình"

Vua đọc khen hay, ban thưởng mỗi câu một lượng vàng. Nhưng đồng thời vua cũng phạt mỗi chữ một trượng vì có thâm ý nói đến việc vua giết anh trai mình là Hồng Bảo để giữ vững ngôi báu. Câu chuyện này không phải là nguồn gốc xuất xứ của thành ngữ "răng cắn lưỡi". Nhưng đây là câu chuyện điển hình minh chứng cho ý nghĩa thành ngữ này trong cách hiểu và cách sử dụng của nhân dân ta.

Gần gũi với "răng cắn lưỡi" là "nồi da nấu thịt". Sự khác biệt ở hai thành ngữ này không lớn. Trong khi thành ngữ "răng cắn lưỡi" thường chỉ sự ám hại giữa những người gần gũi về quan hệ ruột thịt với nhau thì thành ngữ "nồi da nấu thịt" mở rộng phạm vi đến sự chém giết của đồng loại nói chung.

Ở mức độ nào đó thì cả thành ngữ "răng cắn lưỡi", "nồi da nấu thịt" cũng có sự tương đồng với các thành ngữ "rước voi giày mả tổ", "cõng rắn cắn gà nhà". Tuy nhiên các thành ngữ "rước voi giày mả tổ", "cõng rắn cắn gà nhà" thường nhấn mạnh ý nghĩa phản bội anh em, phản bội quê hương, tổ quốc là chủ yếu. Ngược lại, nét nghĩa "hãm hại nhau giữa những người gần gũi nhau" được xem là thứ yếu và bị mờ nhạt hơn.