TRỊNH CÔNG SƠN : CÁI ĐIỀU CHƯA NÓI
Tôi sống xa quê hương từ khi còn trẻ, có gặp anh Sơn một vài lần ngắn ngủi nhưng không thể bảo là thực sự có quen anh. Cái "quen biết" với anh, đúng ra, cũng chỉ như bao nhiêu người khác là "quen biết" âm nhạc của anh – thu nhận từ một khoảng rất xa – thế thôi . Nhưng trong quá trình mình sống và lớn lên, không nhạc sĩ nào gây được ấn tượng sâu sắc trong tôi như TCS.
Vì nhạc của TCS rất quyến rũ, tại sao thì tôi không cắt nghĩa được. Có lẽ do lời ca rất nên thơ, với những từ dùng rất khéo, và tất cả nằm trong một cái gì tha thiết, nhẹ nhàng. Trong lời ca lại có nhiều tính riêng chung nên đáp đúng cái tình tự sâu kín trong mỗi con người.
Nhạc của anh là nhạc tình. Tình đó là tình yêu, mà cũng là tình thương, và tình dân tộc. Tôi vốn thích nhạc trữ tình, mà nhạc của anh lãng mạn, tình cảm. Anh là người nhỏ nhẹ, lời hát cũng nhỏ nhẹ, cái yêu thương, phẫn nộ hay đau xót cũng nhỏ nhẹ mà nói lên. Vì thế mà thấm thía.
Người Việt vốn đa tình và sống thiêng về nội tâm, mà nhạc của anh rất nên thơ. Lộng trong đó thỉnh thoảng lại có man mác những tư tưởng của Nam Hoa Trang Tử, của đạo Phật (hư vô, cát bụi, vô thường, "chợt thấy trong ta hiện bóng con người” vv…). Trong nhạc của anh ta thấy được bên chữ tâm đậm nét còn có một chữ ngộ nằm tiềm ẩn. Anh lại hướng thượng: TCS không làm những loại Tục Ca bao giờ !
Và bên cái tình yêu lai láng lại có cả một tình lớn dân tộc. Thời của anh, thưở đó, có lẽ là một trong những thời kỳ đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam: Chiến tranh với ngoại bang để dành độc lập, đồng thời cũng có những cái nghiệt ngả trong nhau giữa người Việt, để vấn đề càng phức tạp thêm. Thưở đó, từ trong lòng mỗi người, dù ở bất cứ khuynh hướng nào, cũng thấy trổi dậy một niềm thương dân tộc mình: Cuộc chiến tranh vì không tương xứng lực lượng, và không đồng văn hóa, nên đã quá dã man. Các giá trị tinh thần của xã hội miền Nam lại đảo lộn do sự trấn đóng của hơn nửa triệu quân Mỹ. Trong cái ý thức về thân phận nhược tiểu của mình, con người Việt Nam khao khát hòa bình, mong chấm dứt chiến tranh, chém giết.
Niềm đau nói trên, người Việt Nam nào cũng đều có, cọng thêm với cái đau đớn riêng của mỗi kiếp người. Nhân sinh quan Việt Nam do đó mà yếm thế, và cần có tình thương, niềm tin và hy vọng. Tất cả những tình huống này, TCS đã diễn tả được, bằng cả nhạc và lời ca.
Anh Sơn lớn hơn thế hệ của chúng tôi trên dưới mười năm. Ngày anh trình diễn ra mắt công chúng, tôi còn ở những năm cuối Trung Học. Thưở đó, nhạc của anh chưa có gì đặc sắc, nói chung chỉ là những bản tình ca như Hạ Trắng, Ướt Mi vv… Chúng chưa cho thấy có gì mới mẻ hơn những bản Tà Áo Xanh, Hương Xưa, Ai Lên Xứ Hoa Đào vv.. ; còn về mặt tình quê hương thì những Nương Chiều, Tiếng Nước Tôi vv… vẫn còn chiếm địa vị độc tôn. Những bài hát khác, đa số là nhạc phục vụ cho chiến tranh, thì lại đầy nhan nhãn. Không kể mấy bài tầm thường như kiểu "đi quân dịch là thương nòi giống ", những bài khá hơn, tuy mới nghe thì hay, nhưng ngay sau đó lại thấy nhàm :
Anh đi chiến dịch xa vời
Lòng súng nhân đạo cứu người lầm than (...)
Không quên lời xưa đã ước thề
Dâng cả đời trai với sa trường
Nam nhi cổ lai chinh chiến hề
[ Anh Đi Chiến Dịch ]
Đó là giai đoạn “những năm xáo trộn" sau khi ông Diệm bị giết vào tháng 11-1963. Màn đen của chiến tranh đã bao phủ khắp nơi . Con người sống trong nỗi lo âu, thấy tương lai mơ hồ, trôi nổi . Trong cuộc sống thì hằng ngày gặp hết cuộc đảo chính này đến cuộc đảo chính khác, các thế lực tôn giáo thì chống đối nhà cầm quyền và chống đối lẫn nhau… Rồi quân đội Mỹ đổ vào, xã hội miền Nam thay đổi lớn theo cuộc chiến, với thuốc khai quang, với “oanh kích tự do”, với pháo đài bay B-52 san bằng rừng núi lẫn ruộng đồng … , rồi không quân Mỹ đánh phá miền Bắc, vv…
Trước trạng huống đó, người Việt dĩ nhiên là đau lòng, và một trong những người dám nói lên suy nghĩ của mình là TCS. Giữa một cơn cuồng phong rầm rộ ca ngợi cho chiến tranh, tiếng nhạc của anh vang lên, thiết tha, trăn trở:
Ôi đêm dài và cơn bão rớt
Trên giải đất quê hương khô cằn
Ôi bom đạn cày lên những xác
Trên đồng lúa hôm nay bỏ hoang
Ôi da vàng Việt Nam vỡ nát
Xương thịt đó thiêng liêng vô vàn
[TCS: Đêm Bây Giờ, Đêm Mai]
Tiếng ca nhắc nhở về một thực tại băng hoại, trong đó những chết chóc không chỉ thuần về vật chất nhưng còn thống khổ hơn:
Ngày thật dài trong âu lo
Rồi từng đêm bom đạn phá
Người Việt nhìn nhau xa lạ
Người Việt nhìn nhau căm hờn ...
[TCS: Ngày Dài Trên Quê Hương]
Điều đã làm TCS khác xa với các nhạc sĩ khác là những suy nghĩ của anh tiến rất nhanh. Thoạt tiên - với những Diễm Xưa, Tuổi Đá Buồn, Nhìn Những Mùa Thu Đi, vv.., người ta ngỡ anh chỉ là một nhạc sĩ có nhiều nét đặc sắc riêng thôi, và - ngoài tình ca ra - anh sẽ không khác gì số đông văn nghệ sĩ “bềnh bồng " lúc đó:
Lũ chúng ta đầu thai nhầm thế kỷ
Một đời người u uất nỗi chơ vơ
Đời kiêu bạc không dung hồn giản dị
Thuyền ơi thuyền xin ghé bến hoang vu
[Vũ Hoàng Chương]
Bởi vì khi mới bắt đầu, nhạc của anh đã phản ảnh cái tình huống yếm thế của người Việt, thấy buồn về "thân phận da vàng", trong đó con nguời mang kiếp sống “từng ngày từng xót xa …" [Xin Mặt Trời Ngủ Yên]. Nhưng anh không dừng ở đó mà đi nhanh vào những suy tư về cuộc đời ("ôi quê hương đã lầm than, sao còn, còn chiến tranh"), và trong anh có nhiều nét xây dựng rất tích cực, trong sáng:
Cho tôi đi xây lại chuyện tình
Cho tôi đi nâng dậy hoà bình
Cho tôi đi qua tận gập ghềnh
Nhìn giòng máu trong tim anh
[TCS: Xin Cho Tôi]
Cái đặc điểm của TCS là dưới một hình thức uyên áo gần như lãng mạn viễn mơ, anh đã nói lên được những hiện thực phê phán. Rồi từ hiện thực phê phán, anh bước thêm một bước nữa: dấn thân nhập cuộc. Hãy nghe TCS huy động niềm tin trong lòng người Việt:
Ta bước bước đi, bước bước hoài trên quê hương dấu yêu này
Ta bước bước đi, cất tiếng cười thách đố ai cướp đất này (…)
Đạn bom ơi, lòng tham ơi, khí giới nào diệt nỗi dân ta
Triệu chân anh, triệu chân em, hỡi ba miền vùng lên cách mạng
Hãy xoá hết dấu vết buồn thương,
Ngày mai đây những con đường Nam Bắc nở hoa.
[TCS: Chưa Mòn Giấc Mơ + Huế Sài Gòn Hà Nội]
Chính anh cũng đi tiên phong, tự mình làm một "tiếng kêu trong sa mạc", kêu gọi tình thương dân tộc. Quần chúng yêu mến anh cũng vì trong ý hướng của anh luôn luôn mang ý niệm "nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một",. Anh chống lại với cái ác, chống chiến tranh, và cổ vũ niềm hy vọng :
Vì quê hương sẽ có ngày hoà bình
Máu xương hai miền chung lòng thế giới
Ngày hôm nay tôi chưa về Hà Nội
Dù hôm nay em chưa tới Sài Gòn
Nhưng trong lòng em và tôi
Đều nói tiếng: VIỆT NAM
[TCS: Chưa Mất Niềm Tin]
Có lẽ không phải tình cờ mà cùng lúc TCS đang tích cực dấn thân với những tác phẩm như "Huê’ Sài Gòn Hà Nội " hay "Nối Vòng Tay Lớn" ... thì trong giới trí thức trẻ ở Sài Gòn cũng đã đưa ra bao nhiêu lời nhắn gọi . Đó là nhạc:
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn cầm súng với cầm gươm
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn đi giết bạn bè anh em
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn bán nước mà làm quan …
[Miên Đức Thắng: Lời Ru]
Hay là thơ:
Cả giống nòi ta đang rên siết từng giờ
Đau ngất núi, oán đầy sông chẳng xiết
Hãy đứng dậy ở bên bờ cõi chết
Cứu nhau thôi, anh chị bạn bè ơi
Cám dỗ, gian nguy, tất cả hẹn nơi người !
[tác giả ?]
Giữa TCS và những người này, ai đã ảnh hưởng ai, chúng ta hãy để về sau cho những nghiên cứu gia tìm tòi. Chỉ biết là những tập Ca Khúc Da Vàng, Kinh Việt Nam vv.. của TCS ra đời từ khoảng 1967 trong khi nhạc của Miên Đức Thắng, Tôn Thất Lập vv... đến với quần chúng cũng phải từ 1970 trở đi . Nhà văn Thế Uyên kể lại (trong một bài ở tạp chí hay sách nào đó, tôi quên mất) [*1], có một nhóm người đã họp nhau tại "Tuyệt Tình Cốc" ở Huế. Theo Thế Uyên, hôm đó có người của đủ các phe phái, “quốc gia”, “cọng sản” vv.., có cả TCS. Họ bảo với nhau là "vạch ruột mà nói" và hứa "không nhìn thấy sao trắng bên này, sao đỏ bên kia" (bản thân Thế Uyên hình như là người của VN Quốc Dân Đảng). Sau này, gặp TCS vào năm 1986, tôi hỏi anh chuyện đó có hay không, anh bảo có. Nhưng anh chỉ nói vắn tắt: “họp nhau rồi chia ra mỗi đứa về làm một chuyện". Hỏi anh làm chuyện gì, anh bảo: "viết ". Tôi định hỏi viết gì, nhưng nghĩ lại những gì anh viết ra đều có xuất bản, ai cũng biết, nên thôi.
Một nét đặc sắc khác của TCS là tiếng kêu của anh luôn luôn phát xuất từ 1 con tim yêu thương, nhắc nhủ "Hãy Yêu Nhau Đi", hãy nối lại tình thương đã nhiều đổ nát:
Từ Bắc vô Nam nối liền nắm tay …
Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng
Biển xanh, sông gấm, nối liền một vòng tử sinh
[TCS: Nối Vòng Tay Lớn]
Tuy không ai nhận ra một cách rõ rệt, nhưng trong hơi hướm của nhạc TCS, người Việt vẫn cảm được một tình yêu chân thành với quê hương đất nước. Nhạc của anh là nét nối dài của tình yêu nước thiêng liêng của dân tộc Việt Nam, còn man mác trong lòng mỗi cá nhân qua từng thế hệ :
Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây
Một bàn cờ thế phút sa tay
Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dát bay
Bến Nghé của tiền tan bọt nước
Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây...
[Nguyễn Đình Chiểu: Chạy Giặc ]
Tò le kèn thổi tiếng năm ba
Nghe lọt vào tai dạ xót xa
Uốn khúc sông Rồng mờ mịt khói
Vắng hoe cồn Phụng ủ dàu hoa
Tan nhà cám nỗi cơn ly hận
Cắt đất than ôi cuộc giảng hoà
[Phan Văn Trị: Qua Vĩnh Long]
Và cái tình dân tộc, trăm con của cùng một mẹ:
Lẽ nào ta lại giết ta !
Có đâu lương giáo một nhà hại nhau ?
[Phan Bội Châu: Hải Ngoại Huyết Thư]
Có mưa có gió có trời
Có non có nước có người có ta
Trước sau Nam Bắc một nhà
[Phan Bội Châu: Trùng Quang Tâm Sử]
Tôi có người yêu chết trận Pleimei
Tôi có người yêu ở chiến khu D
Chết trận Đồng Xoài, chết ngoài Hà Nội
Chết vội vàng dọc theo biên giới ...
Tôi muốn yêu anh, yêu Viêt Nam
Ngày mới lớn, tai nghe quen đạn mìn
[TCS: Tôi Có Người Yêu]
Ở TCS, ta còn thấy được cái chân tình cao thượng. Những năm đi “học tập" về, nhìn đi ngó lại quanh mình bỗng thấy ban bè lần lượt đi "chui" hết, anh sống trong cô đơn. Nhưng anh biết tìm niềm vui cho mình để sống ["mỗi ngày tôi chọn một niềm vui"], đồng thời quên cái cô quạnh để “lấy câu khẳng khái" mà an ủi người ra đi:
Em ra đi, nơi này vẫn thế
Vẫn có em trong tim của mẹ
Thành phố vẫn có những ước mơ
Vẫn sống thiết tha
Vẫn lấp lánh hoa trên đường đi
[TCS: Em Còn Nhơ’ Hay Em Đã Quên]
Tha thiết đến như vậy, nhưng “vô lượng chúng sinh " đã không hiểu, và nhiều kẻ đã hăng hái đi ném cả một cơn phẫn nộ vào anh. Tuy vậy đồng bào trong nước hiểu đươc. Họ biết trong câu nhạc của anh là cả một tấm lòng vị tha truyền thống của người Việt. Lời anh là lời của một người thân trong gia đình, nhắn nhủ với kẻ đi xa rằng kẻ ở lại bao giờ cũng:
Vẫn để lòng theo người lận đận
Vẫn hằng trông đếm bước "em" đi
[Thê’ Lữ: Giây Phút Chạnh Lòng]
Và đại diện cho cả gia đình là TCS, một người lẽ ra phải được hiểu là đã:
Lấy câu khẳng khái tiễn đưa nhau
" Anh " muốn cho ta chớ thảm sầu
Nhưng chính lòng " anh " đương thổn thức
(Buồn kia " anh " dấu được ta đâu !)
[Thê’ Lữ: Giây Phút Chạnh Lòng]
Có lẽ cái lẽ sống là điều quan trọng nhất đối với TCS, còn những thứ khác - như anh vẫn luôn nhận định - đều chỉ là cát bụi . Coi trọng lẽ sống nghĩa là luôn đi tìm một lối sống có ý nghĩa, và làm sao đạt được cái ý muốn đó. Nó chắc chắn không phải sống để :
Nỡ nghe tiếng loạn đem tai rửa
Đành thấy thằng gian để mắt trừng
[tác giả ?]
Biết như thế để hiểu được niềm đaucủa con người mang trong mình một nhân sinh quan rõ rệt về lẽ sống; nhưng lắm khi vì hoàn cảnh, phải đành im lặng, ẩn nhẫn, ngậm ngùi.
Ta cần nhớ rằng lịch sử Việt Nam là một lịch sử đầy bao trùm của bạo lực. Trước hết là cái "di sản đắng cay" có từ trước, như anh nói:
Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu
Một trăm năm đô hộ giặc Tây
[TCS: Gia Tài Của Mẹ]
Mẹ để lại cho con những gì? Chiến tranh do bạo lực bên ngoài mang đến. Chết chóc, lầm than. Bạo lực này lại tạo ra "một lũ bội tình", để chạy theo nó, áp bức anh em mình. Đó là bạo lực bên trong. Hai bạo lực này chung sức nhau tạo trong đầu óc người Việt những mặc cảm tự ti, sợ sệt, ích kỷ, quên tình nguời, hay thù oán vv… Hiện tượng "tha hoá trên chính quê hương mình" hay tâm lý muốn làm "những kẻ đứng bên lề" là những điều phổ biến mà giới trí thức Việt Nam đã nhận định được trong thập niên 1960-1970. [*2].
Đây không phải là một điều mới . Nó manh nha từ thời Tây mới vào, và đã sớm lan tràn từ thời cụ Phan Bội Châu kia . Các cụ goi nó là cái vạ "chết lòng", nghĩa là "xác tuy còn đó " nhưng tấm lòng đã chết. Cho nên mới có Đông Kinh Nghĩa Thục [ĐKNT] và phong trào Duy Tân đi song song với việc vũ trang giành độc lập, để “gọi hồn nước", gọi quốc dân hãy
"bỏ lòng mê lại, bỏ lòng tham đi ".
Vì các cụ thất bại nên cái "vạ chết lòng " còn sống, và khoẻ mạnh thêm ra ! Vì thế muốn sống có ý nghĩa, trước tiên người Việt Nam phải biết "dám " suy nghĩ, trước khi dám có một thái độ, và hành động.
Người cố gắng khơi dậy lại tinh thần của Phan Bội Châu và DKNT cho cả nước có lại "chút thiên lương" là tiên sinh Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu. Thời của Tiên Sinh, chế độ thực dân Pháp đã thành công lớn trong việc tha hoá người Việt với mơ mộng, theo mới vv… của Tây Phương qua áo quần, kiểu đầu chải bốp, mốt nhảy Tango và say mê những lãng mạn viễn mơ qua Tố Tâm Đạm Thủy , Lan và Điệp, phong trào "Học Kiều" của Phạm Quỳnh, vv… Nhà thơ Tản Đà, trong hình thức lãng mạn thoát ly hầu tránh con mắt dòm ngó của bạo lực - và cũng để làm viên kẹo bọc đường cho đám đông u tối thấy dễ nuốt - đã khéo léo kéo người Việt lại với cái ý thức non nước:
Nước non nặng một lời thề
Nước đi đi mãi không về cùng non
Nhớ lời hẹn nước thề non…
[Thề Non Nước]
Sơn hải hỡi ai lời thệ ước
Gió hiu trăng lạnh tiếng ve sầu !
[Sơ Thu Hoài Cảm]
Hay là
Nọ bức dư đồ ngắm thử coi
Sông sông núi núi khéo bia cười
Biết bao thưở trước công vờn vẽ
Sao đến bây giờ rách tả tơi
Ấy trước ông cha mua để lại
Mà sau con cháu lấy làm chơi
[Vịnh Bức Dư Đồ Rách]
Tản Đà không thành công trực tiếp, nhưng cái hạt mầm Tiên Sinh gieo đã thấm dần qua nhiều thế hệ để sống lại trong một TCS. Nơi TCS, ta có thể thấy được một loại tài hoa trữ tình mênh mông man mác và một ý hướng gắng gỏi rất "Tản Đà". TCS đã có nói về mình: " Tôi chỉ là tên hát rong, đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo" [*3]. Câu này phải được hiểu tương đương với “ta là tiếng kêu trong sa mạc ! " kêu gọi
Hãy yêu nhau đi ( khung trời u tối ) ...
Dù đêm súng đạn, dù sáng mưa bom
[TCS: Hãy Yêu Nhau Đi]
vì - như thế hệ đàn anh của mình - TCS cũng hiểu :
Ngày mai sáng lạn màu non nước,
Cốt nhất làm sao tự buổi này
[Nguyễn Bính: Hành Phương Nam]
Và muốn thế :
Tuổi thanh niên phải đi bằng những bước tiền phong
[TCS: Huê’ Sài Gòn Hà Nội]
Nói cách khác, giống như Tản Đà, TCS đã trang bị tinh thần cho người Việt bằng cách cố gắng làm sống lại cái "thiên lương" trong lòng nguời, và nhắc người Việt suy nghĩ về con người và xã hội . Ta thấy pha lẫn trong cái uyên áo gần như lãng mạn viễn mơ của Gọi Tên Bốn Mùa, Như Cánh Vạc Bay, Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng vv... những tác phẩm khác của TCS đều có mang một nội dung tích cực dấn thân theo hướng hiện thực phê phán. Vì nhận định được “thân phận da vàng " của Việt Nam chịu đau khổ do bạo lực chiến tranh, anh chống lại bạo lực, và kêu gọi yêu thương: Hãy biết nhìn lại anh em, tìm hoà bình, thoát cái "u mê nghìn năm ".
Muốn thế, phải có một ước mơ, một niềm tin, một xác định rõ ràng "dân tộc Việt Nam là một " - để biết thương yêu nhau, "lòng Nam trông Bắc, tình dâng trong mắt", và bền lòng chờ tới lúc:
... quê hương sẽ có ngày hoà bình
Máu xương hai miền chung lòng thế giới
Suy nghĩ như thế, và dám công khai lên tiếng, anh có bị quân cảnh Sài Gòn lùng bắt liên tiếp là điều dễ hiểu . Sống trốn chui trốn nhũi, nhưng không vì thế mà TCS bỏ đi những điều ôm ấp của mình.
Nhưng – cũng như tất cả chúng ta – anh làm sao biết được đủ mọi thứ? Phải sau 1975 cả nước mới bắt đầu hiểu được những vấn đề xã hội và chính trị ở miền Bắc. Rồi cũng phải rất lâu sau 1975 người người mới hiểu thêm được cái hiện thực khách quan của xã hội nước ta trong gần nửa thế kỷ qua ....
Dĩ nhiên không phải vì thế mà những nhận định và chủ trương của TCS đã không đúng. Nó vẫn cao thượng, vẫn có một giá trị vững chải trong lịch sử của Việt Nam và của nhân loại tiến bộ. Ta thấy được tất cả những điều anh đã làm trước 1975 là việc làm của một sĩ phu Việt Nam sống theo truyền thống yêu nước:
Ở Hán đành lòng phò lợn
Hán Oán Tần ra sức đuổi hươu Tần
Trông Nam chạnh tủi cành hoa ủ
Ngó Bắc ngùi thương đám bạch vân
[Phan Văn Trị : Cảm Hoài]
Và:
Cương thường bởi biết nên mang nặng
Hễ đứng làm trai trả nợ đời
[Nguyễn Hữu Huân: Lâm Thì Cảm Tác]
Có thể nói khúc ngoặc quan trọng khác trong cuộc đời TCS là giai đoạn anh đi “học tập cải tạo". Đó là bốn năm “dựa lưng cõi chết", vì chính anh đã kể lại: "làm giữa bãi mìn, lâu lâu có người chết... Có hoài! " [*4] . Lòng anh đối với đất nước như thế, với đồng bào như thế, tại sao anh phải đi “học tập"? Đây là câu hỏi của người người khắp chốn, và cũng của mai hậu: Hà tội kiến di ? [= tội gì mà phải đi đày ?] [*5].
Nhưng hỏi như thế là không nhớ lịch sử Việt Nam: trong rất nhiều năm từ 1975 cho đến khi có “Đổi Mới", [nghĩa là giai đoạn anh đi “học tập"], cái định nghĩa chính thức của yêu nước là phải "Yêu Nước Xã Hội Chủ Nghĩa ". TCS là người yêu nước, điều đó ai cũng biết, nhưng chưa chắc anh yêu XHCN. Mặt khác, anh là người có tài, điều này không ai chối cãi, nhưng Thế Lữ, Quang Dũng, Nguyễn Bính, Văn Cao vv.. đều có tài mà vẫn phải "bị lận đận" thì sao? Vả lại, bên những cái to lớn thường có những chuyện nhỏ đi “ăn theo” - và đố kỵ cá nhân thường là một điều nhỏ nhưng vẫn đủ để làm long đong nhiều tuấn kiệt. Chỉ ví dụ một trường hợp của Quang Dũng thôi: ông “lận đận" chỉ vì tài ông sáng chói và được ái mộ hơn người khác. Sau 1975, một nguời bạn của Quang Dũng đi trong Nam về, vừa gặp anh là reo lên: "bài Đôi Mắt Người Sơn Tây của cậu, trong Nam họ thích lắm. Có tới hai bài phổ nhạc khác nhau, bài nào cũng hay cả ". Quang Dũng lật đật bịt miệng anh bạn lại, bảo nhỏ: "suỵt, nói khe khẽ chứ, kẻo khổ tôi" [*6].
Có lần TCS nói về nhạc của mình: "mỗi câu, mỗi khúc riêng thì không có nghĩa gì, nhưng tất cả hợp lại với nhau thì nó nói lên được một cái gì đó " [*7]. Với cái tài như thế, TCS bao giờ cũng có thể viết được một bản nhạc "có gì mà không có gì", nghĩa là không có gì để "buộc" được anh, nhưng hát lên ai cũng hiểu, và đó là điều tốt cho nghệ thuật mà "không tốt" cho chính trị Phải chăng vì thế nên đã có một cái gì đó cho TCS luôn luôn nhớ mà "tự kiểm duyệt " thì... "tốt nhất"? (!)
Vì nhạc đi vào lòng người dễ hơn cả thơ, mà TCS là người đã dám suy tư, và dám dấn thân ! Bên cạnh cái can đảm ấy, cái tài hoa ấy, họ Trịnh lại có được cả mấy chục triệu “tín đồ” trên suốt hai miền Nam Bắc và bạn bè ái mộ khắp năm châu . Mỗi câu, mỗi chữ mà họ Trịnh viết ra, các “tín đồ” sẽ nhớ kỹ trong lòng ...
Kết quả là "Từ ấy" không ai còn thấy những nét hiện thực phê phán trong nhạc TCS nữa, tuy anh vẫn còn sáng tác. Những câu:
Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Chọn những bông hoa và những nụ cười
Và như thế tôi sống vui từng ngày
là cái thông điệp từ anh, được mọi người – bây giờ và các thế hệ mai sau – xem như là một lời nhắn nhủ rõ ràng dứt khoát. Bởi vì TCS, ngay cả những giây phút cuối nằm trên giường bệnh, vẫn còn nhắc lại [qua phỏng vấn của báo chí tại Sài Gòn ] rằng anh xem sự sống là điều quan trọng nhất trong mọi sự.
Nói cách khác, "Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui" và "Tôi Ơi Đừng Thất Vọng" là thái độ sống của anh trong khoảng 25 năm cuối của đời mình. Trong thời gian này, "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" là viên kim cương lớn đầy tình người mà anh đã để lại cho hậu thế.
Như đã nói ở các phần trước, con người của anh không thể là con người sống thờ ơ, quay lưng lại với tiền đồ đất nước và hạnh phúc của dân chúng. Trong 25 năm qua từ 1975, xã hội Việt Nam thay đổi rất nhiều, không phải là anh không thấy: thống nhất nhanh chóng, "Học Tập Cải Tạo" ở miền Nam, vượt biên, "Đánh Tư Sản", chiến tranh Campuchia, Trung Quốc xâm lược, hợp tác hoá nông nghiệp với "nén " rồi "bung" , Nghị Quyết 6, Đổi Mới, khối XHCN tan rã, Mở Cửa Kinh Tế, đầu tư ồ ạt, đốn rừng ồ ạt, bão lụt miền Trung vv... Anh sống với giới văn nghệ sĩ là những người nhạy cảm nhất đối với mọi biến chuyển của thời cuộc, chuyện gì anh lại chẳng biết? Kẻ ở rất xa quê hương mà còn sốt ruột theo những thay đổi lớn này [*8], huống chi anh ở ngay trong lòng quê hương ?
Nhưng TCS đã nói dứt khoát: "Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui", ai còn nỡ bắt anh nói gì thêm nữa ? Có ai trong chúng ta đã lúc nào ngừng nghỉ lại để nghe thêm một lần tiếng hát từ anh:
Đôi tay nhân gian chưa từng độ lượng
Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân thì
[TCS: Một Cõi Đi Về]
Anh có cái may mắn là gia đình cũng khá giả nên không phải bươn chải kiếm ăn, thành ra không ai có thể dùng trò "thắt bao tử " để lung lay hay ép buộc anh được. Cái tính của anh ai cũng biết rõ ràng: thời trước 1975, thay vì phải trốn chui trốn nhũi, nếu anh muốn có tiền bac và chức tước, với tài năng của mình, ít ra anh không được làm thi bá [hay nhạc bá] để chủ chốt cho một chương trình 1 văn đàn nào đó - thì cũng dễ dàng được cử đi trình diễn ngoại quốc vv… Sẽ có đủ hết, nếu anh chịu đưa ra vài câu tuyên truyền cho giới quyền lực kiểu như " anh là lính đa tình " hay là
Sức mấy mà buồn, buồn ơi bỏ đi Tám
Vào nhập ngũ hết buồn
[Phạm Duy: Sức Mấy Mà Buồn]
Thời sau này, nếu cũng vì danh lợi, anh vẫn có thể có hàng vạn cơ hội để “nổi ”. Nhưng suốt đời anh, TCS đã không bao giờ dùng tài năng của mình để mưu cầu lợi lộc, hay lừa gạt dân chúng bằng cách làm mập mờ lịch sử. Không, anh có một nhận định, một chọn lựa, và sống chung tình với chọn lựa đó.
Việc anh không bỏ nước ra đi cũng là một chọn lựa . Nói như thi sĩ nào đó: "con chim cu gáy nó vốn ở đồng". Không phải là anh không đi được, nhưng anh không muốn đi. Một lần ra tiệm uống cà phê với anh [1981], tôi thấy ông chủ quán đến vồn vã bắt tay anh rồi hân hoan khoe với chú bé bán báo bên cạnh: em biết cậu này là ai không? Anh nói với tôi: "mình sống vì mấy cái tình cảm như thế nàỵ Đi quán này, bà chủ quán múc cho một tô bún ngon hơn, đi chỗ kia, có ông bán hàng đưa tay ngoắc ngoắc. Chứ đi đâu mà được mấy cái đó ".
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài . Anh có tài - và sống với quê hương, đồng bào, bè bạn - rất trong sáng, trọn vẹn, nên quần chúng thương anh là một điều tất nhiên. Trong những khó khăn của mọi hoàn cảnh, anh đã sống xứng đáng, chung thủy, chọn lựa được niềm vui cho chính mình và trung thành với điều chọn lựa của mình. Khi anh nằm xuống, quần chúng nhân dân làm một quốc táng cho anh - trong lòng họ và trên thực tế - cũng là điều dễ hiểu :
Làm người trung nghĩa đáng bia son
Đứng giữa càn khôn tiếng chẳng mòn
Cơm áo đền bồi ơn đất nước
Mày râu giữ vẹn phận tôi con
Tinh thần hai chữ phau sương tuyết
Khí phách nghìn thu rỡ nước non
Nhớ chuyện ngựa Hồ chim Việt cũ
Lòng đây tưởng đó mất như còn
[Nguyễn Đình Chiểu]
Anh ra đi, nhưng chúng tôi còn ở lại – luôn luôn nhớ tới anh – và sẽ thuật lại những hoài bảo, những mơ ước của anh. Chúng tôi tin rằng, anh nằm trong đất lạnh nhưng lòng anh không thấy lạnh, vì anh đã gieo hạt mầm tốt trong con tim của cả một dân tộc. Thấm qua bao thế hệ, cái mầm yêu thương - cái tình người - vẫn sẽ còn đó, và sẽ nảy nở, vì nhân tài sẽ phát xuất tự thiếu niên. Nay anh đã ra đi, nhưng "Người đã đi, ngườisẽ tới", đó mới là "Nối Vòng Tay Lớn", phải không anh ?
Chú Thích
[Nguồn: Tác giả Tôn Thất Phương gửi tặng - tháng 9 2004]
Người Việt Nam
quên mình sống :
Người Việt nhìn nhau xa lạ
Người Việt nhìn nhau căm hờn
(Trịnh Công Sơn:
Ngày Dài Trên Quê Hương)
quên mình sống :
Người Việt nhìn nhau xa lạ
Người Việt nhìn nhau căm hờn
(Trịnh Công Sơn:
Ngày Dài Trên Quê Hương)
Ai bảo cho ngươi gánh nạn đời
Thôi mất thì thôi, còn cũng khổ!
(Nguyễn Đình Chiểu)
Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS) qua đời cũng đã một tháng. Bây giờ thì những xúc động ban đầu đã có đủ thời gian để lắng xuống, con người đã trở lại bình tỉnh để nghĩ xem do đâu mà mình yêu mến TCS. Có cái gì nơi TCS đã làm cho bao nhiêu triệu người Việt thấy rất bàng hoàng khi nghe tin anh nằm xuống ?Thôi mất thì thôi, còn cũng khổ!
(Nguyễn Đình Chiểu)
Tôi sống xa quê hương từ khi còn trẻ, có gặp anh Sơn một vài lần ngắn ngủi nhưng không thể bảo là thực sự có quen anh. Cái "quen biết" với anh, đúng ra, cũng chỉ như bao nhiêu người khác là "quen biết" âm nhạc của anh – thu nhận từ một khoảng rất xa – thế thôi . Nhưng trong quá trình mình sống và lớn lên, không nhạc sĩ nào gây được ấn tượng sâu sắc trong tôi như TCS.
Vì nhạc của TCS rất quyến rũ, tại sao thì tôi không cắt nghĩa được. Có lẽ do lời ca rất nên thơ, với những từ dùng rất khéo, và tất cả nằm trong một cái gì tha thiết, nhẹ nhàng. Trong lời ca lại có nhiều tính riêng chung nên đáp đúng cái tình tự sâu kín trong mỗi con người.
Nhạc của anh là nhạc tình. Tình đó là tình yêu, mà cũng là tình thương, và tình dân tộc. Tôi vốn thích nhạc trữ tình, mà nhạc của anh lãng mạn, tình cảm. Anh là người nhỏ nhẹ, lời hát cũng nhỏ nhẹ, cái yêu thương, phẫn nộ hay đau xót cũng nhỏ nhẹ mà nói lên. Vì thế mà thấm thía.
Người Việt vốn đa tình và sống thiêng về nội tâm, mà nhạc của anh rất nên thơ. Lộng trong đó thỉnh thoảng lại có man mác những tư tưởng của Nam Hoa Trang Tử, của đạo Phật (hư vô, cát bụi, vô thường, "chợt thấy trong ta hiện bóng con người” vv…). Trong nhạc của anh ta thấy được bên chữ tâm đậm nét còn có một chữ ngộ nằm tiềm ẩn. Anh lại hướng thượng: TCS không làm những loại Tục Ca bao giờ !
Và bên cái tình yêu lai láng lại có cả một tình lớn dân tộc. Thời của anh, thưở đó, có lẽ là một trong những thời kỳ đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam: Chiến tranh với ngoại bang để dành độc lập, đồng thời cũng có những cái nghiệt ngả trong nhau giữa người Việt, để vấn đề càng phức tạp thêm. Thưở đó, từ trong lòng mỗi người, dù ở bất cứ khuynh hướng nào, cũng thấy trổi dậy một niềm thương dân tộc mình: Cuộc chiến tranh vì không tương xứng lực lượng, và không đồng văn hóa, nên đã quá dã man. Các giá trị tinh thần của xã hội miền Nam lại đảo lộn do sự trấn đóng của hơn nửa triệu quân Mỹ. Trong cái ý thức về thân phận nhược tiểu của mình, con người Việt Nam khao khát hòa bình, mong chấm dứt chiến tranh, chém giết.
Niềm đau nói trên, người Việt Nam nào cũng đều có, cọng thêm với cái đau đớn riêng của mỗi kiếp người. Nhân sinh quan Việt Nam do đó mà yếm thế, và cần có tình thương, niềm tin và hy vọng. Tất cả những tình huống này, TCS đã diễn tả được, bằng cả nhạc và lời ca.
*
Anh Sơn lớn hơn thế hệ của chúng tôi trên dưới mười năm. Ngày anh trình diễn ra mắt công chúng, tôi còn ở những năm cuối Trung Học. Thưở đó, nhạc của anh chưa có gì đặc sắc, nói chung chỉ là những bản tình ca như Hạ Trắng, Ướt Mi vv… Chúng chưa cho thấy có gì mới mẻ hơn những bản Tà Áo Xanh, Hương Xưa, Ai Lên Xứ Hoa Đào vv.. ; còn về mặt tình quê hương thì những Nương Chiều, Tiếng Nước Tôi vv… vẫn còn chiếm địa vị độc tôn. Những bài hát khác, đa số là nhạc phục vụ cho chiến tranh, thì lại đầy nhan nhãn. Không kể mấy bài tầm thường như kiểu "đi quân dịch là thương nòi giống ", những bài khá hơn, tuy mới nghe thì hay, nhưng ngay sau đó lại thấy nhàm :
Anh đi chiến dịch xa vời
Lòng súng nhân đạo cứu người lầm than (...)
Không quên lời xưa đã ước thề
Dâng cả đời trai với sa trường
Nam nhi cổ lai chinh chiến hề
[ Anh Đi Chiến Dịch ]
Đó là giai đoạn “những năm xáo trộn" sau khi ông Diệm bị giết vào tháng 11-1963. Màn đen của chiến tranh đã bao phủ khắp nơi . Con người sống trong nỗi lo âu, thấy tương lai mơ hồ, trôi nổi . Trong cuộc sống thì hằng ngày gặp hết cuộc đảo chính này đến cuộc đảo chính khác, các thế lực tôn giáo thì chống đối nhà cầm quyền và chống đối lẫn nhau… Rồi quân đội Mỹ đổ vào, xã hội miền Nam thay đổi lớn theo cuộc chiến, với thuốc khai quang, với “oanh kích tự do”, với pháo đài bay B-52 san bằng rừng núi lẫn ruộng đồng … , rồi không quân Mỹ đánh phá miền Bắc, vv…
Trước trạng huống đó, người Việt dĩ nhiên là đau lòng, và một trong những người dám nói lên suy nghĩ của mình là TCS. Giữa một cơn cuồng phong rầm rộ ca ngợi cho chiến tranh, tiếng nhạc của anh vang lên, thiết tha, trăn trở:
Ôi đêm dài và cơn bão rớt
Trên giải đất quê hương khô cằn
Ôi bom đạn cày lên những xác
Trên đồng lúa hôm nay bỏ hoang
Ôi da vàng Việt Nam vỡ nát
Xương thịt đó thiêng liêng vô vàn
[TCS: Đêm Bây Giờ, Đêm Mai]
Tiếng ca nhắc nhở về một thực tại băng hoại, trong đó những chết chóc không chỉ thuần về vật chất nhưng còn thống khổ hơn:
Ngày thật dài trong âu lo
Rồi từng đêm bom đạn phá
Người Việt nhìn nhau xa lạ
Người Việt nhìn nhau căm hờn ...
[TCS: Ngày Dài Trên Quê Hương]
*
Điều đã làm TCS khác xa với các nhạc sĩ khác là những suy nghĩ của anh tiến rất nhanh. Thoạt tiên - với những Diễm Xưa, Tuổi Đá Buồn, Nhìn Những Mùa Thu Đi, vv.., người ta ngỡ anh chỉ là một nhạc sĩ có nhiều nét đặc sắc riêng thôi, và - ngoài tình ca ra - anh sẽ không khác gì số đông văn nghệ sĩ “bềnh bồng " lúc đó:
Lũ chúng ta đầu thai nhầm thế kỷ
Một đời người u uất nỗi chơ vơ
Đời kiêu bạc không dung hồn giản dị
Thuyền ơi thuyền xin ghé bến hoang vu
[Vũ Hoàng Chương]
Bởi vì khi mới bắt đầu, nhạc của anh đã phản ảnh cái tình huống yếm thế của người Việt, thấy buồn về "thân phận da vàng", trong đó con nguời mang kiếp sống “từng ngày từng xót xa …" [Xin Mặt Trời Ngủ Yên]. Nhưng anh không dừng ở đó mà đi nhanh vào những suy tư về cuộc đời ("ôi quê hương đã lầm than, sao còn, còn chiến tranh"), và trong anh có nhiều nét xây dựng rất tích cực, trong sáng:
Cho tôi đi xây lại chuyện tình
Cho tôi đi nâng dậy hoà bình
Cho tôi đi qua tận gập ghềnh
Nhìn giòng máu trong tim anh
[TCS: Xin Cho Tôi]
Cái đặc điểm của TCS là dưới một hình thức uyên áo gần như lãng mạn viễn mơ, anh đã nói lên được những hiện thực phê phán. Rồi từ hiện thực phê phán, anh bước thêm một bước nữa: dấn thân nhập cuộc. Hãy nghe TCS huy động niềm tin trong lòng người Việt:
Ta bước bước đi, bước bước hoài trên quê hương dấu yêu này
Ta bước bước đi, cất tiếng cười thách đố ai cướp đất này (…)
Đạn bom ơi, lòng tham ơi, khí giới nào diệt nỗi dân ta
Triệu chân anh, triệu chân em, hỡi ba miền vùng lên cách mạng
Hãy xoá hết dấu vết buồn thương,
Ngày mai đây những con đường Nam Bắc nở hoa.
[TCS: Chưa Mòn Giấc Mơ + Huế Sài Gòn Hà Nội]
Chính anh cũng đi tiên phong, tự mình làm một "tiếng kêu trong sa mạc", kêu gọi tình thương dân tộc. Quần chúng yêu mến anh cũng vì trong ý hướng của anh luôn luôn mang ý niệm "nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một",. Anh chống lại với cái ác, chống chiến tranh, và cổ vũ niềm hy vọng :
Vì quê hương sẽ có ngày hoà bình
Máu xương hai miền chung lòng thế giới
Ngày hôm nay tôi chưa về Hà Nội
Dù hôm nay em chưa tới Sài Gòn
Nhưng trong lòng em và tôi
Đều nói tiếng: VIỆT NAM
[TCS: Chưa Mất Niềm Tin]
*
Có lẽ không phải tình cờ mà cùng lúc TCS đang tích cực dấn thân với những tác phẩm như "Huê’ Sài Gòn Hà Nội " hay "Nối Vòng Tay Lớn" ... thì trong giới trí thức trẻ ở Sài Gòn cũng đã đưa ra bao nhiêu lời nhắn gọi . Đó là nhạc:
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn cầm súng với cầm gươm
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn đi giết bạn bè anh em
Ngủ đi con, rồi mai khôn lớn bán nước mà làm quan …
[Miên Đức Thắng: Lời Ru]
Hay là thơ:
Cả giống nòi ta đang rên siết từng giờ
Đau ngất núi, oán đầy sông chẳng xiết
Hãy đứng dậy ở bên bờ cõi chết
Cứu nhau thôi, anh chị bạn bè ơi
Cám dỗ, gian nguy, tất cả hẹn nơi người !
[tác giả ?]
Giữa TCS và những người này, ai đã ảnh hưởng ai, chúng ta hãy để về sau cho những nghiên cứu gia tìm tòi. Chỉ biết là những tập Ca Khúc Da Vàng, Kinh Việt Nam vv.. của TCS ra đời từ khoảng 1967 trong khi nhạc của Miên Đức Thắng, Tôn Thất Lập vv... đến với quần chúng cũng phải từ 1970 trở đi . Nhà văn Thế Uyên kể lại (trong một bài ở tạp chí hay sách nào đó, tôi quên mất) [*1], có một nhóm người đã họp nhau tại "Tuyệt Tình Cốc" ở Huế. Theo Thế Uyên, hôm đó có người của đủ các phe phái, “quốc gia”, “cọng sản” vv.., có cả TCS. Họ bảo với nhau là "vạch ruột mà nói" và hứa "không nhìn thấy sao trắng bên này, sao đỏ bên kia" (bản thân Thế Uyên hình như là người của VN Quốc Dân Đảng). Sau này, gặp TCS vào năm 1986, tôi hỏi anh chuyện đó có hay không, anh bảo có. Nhưng anh chỉ nói vắn tắt: “họp nhau rồi chia ra mỗi đứa về làm một chuyện". Hỏi anh làm chuyện gì, anh bảo: "viết ". Tôi định hỏi viết gì, nhưng nghĩ lại những gì anh viết ra đều có xuất bản, ai cũng biết, nên thôi.
*
Một nét đặc sắc khác của TCS là tiếng kêu của anh luôn luôn phát xuất từ 1 con tim yêu thương, nhắc nhủ "Hãy Yêu Nhau Đi", hãy nối lại tình thương đã nhiều đổ nát:
Từ Bắc vô Nam nối liền nắm tay …
Gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng
Biển xanh, sông gấm, nối liền một vòng tử sinh
[TCS: Nối Vòng Tay Lớn]
Tuy không ai nhận ra một cách rõ rệt, nhưng trong hơi hướm của nhạc TCS, người Việt vẫn cảm được một tình yêu chân thành với quê hương đất nước. Nhạc của anh là nét nối dài của tình yêu nước thiêng liêng của dân tộc Việt Nam, còn man mác trong lòng mỗi cá nhân qua từng thế hệ :
Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây
Một bàn cờ thế phút sa tay
Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy
Mất ổ bầy chim dáo dát bay
Bến Nghé của tiền tan bọt nước
Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây...
[Nguyễn Đình Chiểu: Chạy Giặc ]
Tò le kèn thổi tiếng năm ba
Nghe lọt vào tai dạ xót xa
Uốn khúc sông Rồng mờ mịt khói
Vắng hoe cồn Phụng ủ dàu hoa
Tan nhà cám nỗi cơn ly hận
Cắt đất than ôi cuộc giảng hoà
[Phan Văn Trị: Qua Vĩnh Long]
Và cái tình dân tộc, trăm con của cùng một mẹ:
Lẽ nào ta lại giết ta !
Có đâu lương giáo một nhà hại nhau ?
[Phan Bội Châu: Hải Ngoại Huyết Thư]
Có mưa có gió có trời
Có non có nước có người có ta
Trước sau Nam Bắc một nhà
[Phan Bội Châu: Trùng Quang Tâm Sử]
Tôi có người yêu chết trận Pleimei
Tôi có người yêu ở chiến khu D
Chết trận Đồng Xoài, chết ngoài Hà Nội
Chết vội vàng dọc theo biên giới ...
Tôi muốn yêu anh, yêu Viêt Nam
Ngày mới lớn, tai nghe quen đạn mìn
[TCS: Tôi Có Người Yêu]
*
Ở TCS, ta còn thấy được cái chân tình cao thượng. Những năm đi “học tập" về, nhìn đi ngó lại quanh mình bỗng thấy ban bè lần lượt đi "chui" hết, anh sống trong cô đơn. Nhưng anh biết tìm niềm vui cho mình để sống ["mỗi ngày tôi chọn một niềm vui"], đồng thời quên cái cô quạnh để “lấy câu khẳng khái" mà an ủi người ra đi:
Em ra đi, nơi này vẫn thế
Vẫn có em trong tim của mẹ
Thành phố vẫn có những ước mơ
Vẫn sống thiết tha
Vẫn lấp lánh hoa trên đường đi
[TCS: Em Còn Nhơ’ Hay Em Đã Quên]
Tha thiết đến như vậy, nhưng “vô lượng chúng sinh " đã không hiểu, và nhiều kẻ đã hăng hái đi ném cả một cơn phẫn nộ vào anh. Tuy vậy đồng bào trong nước hiểu đươc. Họ biết trong câu nhạc của anh là cả một tấm lòng vị tha truyền thống của người Việt. Lời anh là lời của một người thân trong gia đình, nhắn nhủ với kẻ đi xa rằng kẻ ở lại bao giờ cũng:
Vẫn để lòng theo người lận đận
Vẫn hằng trông đếm bước "em" đi
[Thê’ Lữ: Giây Phút Chạnh Lòng]
Và đại diện cho cả gia đình là TCS, một người lẽ ra phải được hiểu là đã:
Lấy câu khẳng khái tiễn đưa nhau
" Anh " muốn cho ta chớ thảm sầu
Nhưng chính lòng " anh " đương thổn thức
(Buồn kia " anh " dấu được ta đâu !)
[Thê’ Lữ: Giây Phút Chạnh Lòng]
*
Có lẽ cái lẽ sống là điều quan trọng nhất đối với TCS, còn những thứ khác - như anh vẫn luôn nhận định - đều chỉ là cát bụi . Coi trọng lẽ sống nghĩa là luôn đi tìm một lối sống có ý nghĩa, và làm sao đạt được cái ý muốn đó. Nó chắc chắn không phải sống để :
Nỡ nghe tiếng loạn đem tai rửa
Đành thấy thằng gian để mắt trừng
[tác giả ?]
Biết như thế để hiểu được niềm đaucủa con người mang trong mình một nhân sinh quan rõ rệt về lẽ sống; nhưng lắm khi vì hoàn cảnh, phải đành im lặng, ẩn nhẫn, ngậm ngùi.
*
Ta cần nhớ rằng lịch sử Việt Nam là một lịch sử đầy bao trùm của bạo lực. Trước hết là cái "di sản đắng cay" có từ trước, như anh nói:
Một ngàn năm nô lệ giặc Tàu
Một trăm năm đô hộ giặc Tây
[TCS: Gia Tài Của Mẹ]
Mẹ để lại cho con những gì? Chiến tranh do bạo lực bên ngoài mang đến. Chết chóc, lầm than. Bạo lực này lại tạo ra "một lũ bội tình", để chạy theo nó, áp bức anh em mình. Đó là bạo lực bên trong. Hai bạo lực này chung sức nhau tạo trong đầu óc người Việt những mặc cảm tự ti, sợ sệt, ích kỷ, quên tình nguời, hay thù oán vv… Hiện tượng "tha hoá trên chính quê hương mình" hay tâm lý muốn làm "những kẻ đứng bên lề" là những điều phổ biến mà giới trí thức Việt Nam đã nhận định được trong thập niên 1960-1970. [*2].
Đây không phải là một điều mới . Nó manh nha từ thời Tây mới vào, và đã sớm lan tràn từ thời cụ Phan Bội Châu kia . Các cụ goi nó là cái vạ "chết lòng", nghĩa là "xác tuy còn đó " nhưng tấm lòng đã chết. Cho nên mới có Đông Kinh Nghĩa Thục [ĐKNT] và phong trào Duy Tân đi song song với việc vũ trang giành độc lập, để “gọi hồn nước", gọi quốc dân hãy
"bỏ lòng mê lại, bỏ lòng tham đi ".
Vì các cụ thất bại nên cái "vạ chết lòng " còn sống, và khoẻ mạnh thêm ra ! Vì thế muốn sống có ý nghĩa, trước tiên người Việt Nam phải biết "dám " suy nghĩ, trước khi dám có một thái độ, và hành động.
Người cố gắng khơi dậy lại tinh thần của Phan Bội Châu và DKNT cho cả nước có lại "chút thiên lương" là tiên sinh Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu. Thời của Tiên Sinh, chế độ thực dân Pháp đã thành công lớn trong việc tha hoá người Việt với mơ mộng, theo mới vv… của Tây Phương qua áo quần, kiểu đầu chải bốp, mốt nhảy Tango và say mê những lãng mạn viễn mơ qua Tố Tâm Đạm Thủy , Lan và Điệp, phong trào "Học Kiều" của Phạm Quỳnh, vv… Nhà thơ Tản Đà, trong hình thức lãng mạn thoát ly hầu tránh con mắt dòm ngó của bạo lực - và cũng để làm viên kẹo bọc đường cho đám đông u tối thấy dễ nuốt - đã khéo léo kéo người Việt lại với cái ý thức non nước:
Nước non nặng một lời thề
Nước đi đi mãi không về cùng non
Nhớ lời hẹn nước thề non…
[Thề Non Nước]
Sơn hải hỡi ai lời thệ ước
Gió hiu trăng lạnh tiếng ve sầu !
[Sơ Thu Hoài Cảm]
Hay là
Nọ bức dư đồ ngắm thử coi
Sông sông núi núi khéo bia cười
Biết bao thưở trước công vờn vẽ
Sao đến bây giờ rách tả tơi
Ấy trước ông cha mua để lại
Mà sau con cháu lấy làm chơi
[Vịnh Bức Dư Đồ Rách]
Tản Đà không thành công trực tiếp, nhưng cái hạt mầm Tiên Sinh gieo đã thấm dần qua nhiều thế hệ để sống lại trong một TCS. Nơi TCS, ta có thể thấy được một loại tài hoa trữ tình mênh mông man mác và một ý hướng gắng gỏi rất "Tản Đà". TCS đã có nói về mình: " Tôi chỉ là tên hát rong, đi qua miền đất này để hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo" [*3]. Câu này phải được hiểu tương đương với “ta là tiếng kêu trong sa mạc ! " kêu gọi
Hãy yêu nhau đi ( khung trời u tối ) ...
Dù đêm súng đạn, dù sáng mưa bom
[TCS: Hãy Yêu Nhau Đi]
vì - như thế hệ đàn anh của mình - TCS cũng hiểu :
Ngày mai sáng lạn màu non nước,
Cốt nhất làm sao tự buổi này
[Nguyễn Bính: Hành Phương Nam]
Và muốn thế :
Tuổi thanh niên phải đi bằng những bước tiền phong
[TCS: Huê’ Sài Gòn Hà Nội]
Nói cách khác, giống như Tản Đà, TCS đã trang bị tinh thần cho người Việt bằng cách cố gắng làm sống lại cái "thiên lương" trong lòng nguời, và nhắc người Việt suy nghĩ về con người và xã hội . Ta thấy pha lẫn trong cái uyên áo gần như lãng mạn viễn mơ của Gọi Tên Bốn Mùa, Như Cánh Vạc Bay, Ru Em Từng Ngón Xuân Nồng vv... những tác phẩm khác của TCS đều có mang một nội dung tích cực dấn thân theo hướng hiện thực phê phán. Vì nhận định được “thân phận da vàng " của Việt Nam chịu đau khổ do bạo lực chiến tranh, anh chống lại bạo lực, và kêu gọi yêu thương: Hãy biết nhìn lại anh em, tìm hoà bình, thoát cái "u mê nghìn năm ".
Muốn thế, phải có một ước mơ, một niềm tin, một xác định rõ ràng "dân tộc Việt Nam là một " - để biết thương yêu nhau, "lòng Nam trông Bắc, tình dâng trong mắt", và bền lòng chờ tới lúc:
... quê hương sẽ có ngày hoà bình
Máu xương hai miền chung lòng thế giới
Suy nghĩ như thế, và dám công khai lên tiếng, anh có bị quân cảnh Sài Gòn lùng bắt liên tiếp là điều dễ hiểu . Sống trốn chui trốn nhũi, nhưng không vì thế mà TCS bỏ đi những điều ôm ấp của mình.
*
Nhưng – cũng như tất cả chúng ta – anh làm sao biết được đủ mọi thứ? Phải sau 1975 cả nước mới bắt đầu hiểu được những vấn đề xã hội và chính trị ở miền Bắc. Rồi cũng phải rất lâu sau 1975 người người mới hiểu thêm được cái hiện thực khách quan của xã hội nước ta trong gần nửa thế kỷ qua ....
Dĩ nhiên không phải vì thế mà những nhận định và chủ trương của TCS đã không đúng. Nó vẫn cao thượng, vẫn có một giá trị vững chải trong lịch sử của Việt Nam và của nhân loại tiến bộ. Ta thấy được tất cả những điều anh đã làm trước 1975 là việc làm của một sĩ phu Việt Nam sống theo truyền thống yêu nước:
Ở Hán đành lòng phò lợn
Hán Oán Tần ra sức đuổi hươu Tần
Trông Nam chạnh tủi cành hoa ủ
Ngó Bắc ngùi thương đám bạch vân
[Phan Văn Trị : Cảm Hoài]
Và:
Cương thường bởi biết nên mang nặng
Hễ đứng làm trai trả nợ đời
[Nguyễn Hữu Huân: Lâm Thì Cảm Tác]
*
Có thể nói khúc ngoặc quan trọng khác trong cuộc đời TCS là giai đoạn anh đi “học tập cải tạo". Đó là bốn năm “dựa lưng cõi chết", vì chính anh đã kể lại: "làm giữa bãi mìn, lâu lâu có người chết... Có hoài! " [*4] . Lòng anh đối với đất nước như thế, với đồng bào như thế, tại sao anh phải đi “học tập"? Đây là câu hỏi của người người khắp chốn, và cũng của mai hậu: Hà tội kiến di ? [= tội gì mà phải đi đày ?] [*5].
Nhưng hỏi như thế là không nhớ lịch sử Việt Nam: trong rất nhiều năm từ 1975 cho đến khi có “Đổi Mới", [nghĩa là giai đoạn anh đi “học tập"], cái định nghĩa chính thức của yêu nước là phải "Yêu Nước Xã Hội Chủ Nghĩa ". TCS là người yêu nước, điều đó ai cũng biết, nhưng chưa chắc anh yêu XHCN. Mặt khác, anh là người có tài, điều này không ai chối cãi, nhưng Thế Lữ, Quang Dũng, Nguyễn Bính, Văn Cao vv.. đều có tài mà vẫn phải "bị lận đận" thì sao? Vả lại, bên những cái to lớn thường có những chuyện nhỏ đi “ăn theo” - và đố kỵ cá nhân thường là một điều nhỏ nhưng vẫn đủ để làm long đong nhiều tuấn kiệt. Chỉ ví dụ một trường hợp của Quang Dũng thôi: ông “lận đận" chỉ vì tài ông sáng chói và được ái mộ hơn người khác. Sau 1975, một nguời bạn của Quang Dũng đi trong Nam về, vừa gặp anh là reo lên: "bài Đôi Mắt Người Sơn Tây của cậu, trong Nam họ thích lắm. Có tới hai bài phổ nhạc khác nhau, bài nào cũng hay cả ". Quang Dũng lật đật bịt miệng anh bạn lại, bảo nhỏ: "suỵt, nói khe khẽ chứ, kẻo khổ tôi" [*6].
Có lần TCS nói về nhạc của mình: "mỗi câu, mỗi khúc riêng thì không có nghĩa gì, nhưng tất cả hợp lại với nhau thì nó nói lên được một cái gì đó " [*7]. Với cái tài như thế, TCS bao giờ cũng có thể viết được một bản nhạc "có gì mà không có gì", nghĩa là không có gì để "buộc" được anh, nhưng hát lên ai cũng hiểu, và đó là điều tốt cho nghệ thuật mà "không tốt" cho chính trị Phải chăng vì thế nên đã có một cái gì đó cho TCS luôn luôn nhớ mà "tự kiểm duyệt " thì... "tốt nhất"? (!)
Vì nhạc đi vào lòng người dễ hơn cả thơ, mà TCS là người đã dám suy tư, và dám dấn thân ! Bên cạnh cái can đảm ấy, cái tài hoa ấy, họ Trịnh lại có được cả mấy chục triệu “tín đồ” trên suốt hai miền Nam Bắc và bạn bè ái mộ khắp năm châu . Mỗi câu, mỗi chữ mà họ Trịnh viết ra, các “tín đồ” sẽ nhớ kỹ trong lòng ...
*
Kết quả là "Từ ấy" không ai còn thấy những nét hiện thực phê phán trong nhạc TCS nữa, tuy anh vẫn còn sáng tác. Những câu:
Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui
Chọn những bông hoa và những nụ cười
Và như thế tôi sống vui từng ngày
là cái thông điệp từ anh, được mọi người – bây giờ và các thế hệ mai sau – xem như là một lời nhắn nhủ rõ ràng dứt khoát. Bởi vì TCS, ngay cả những giây phút cuối nằm trên giường bệnh, vẫn còn nhắc lại [qua phỏng vấn của báo chí tại Sài Gòn ] rằng anh xem sự sống là điều quan trọng nhất trong mọi sự.
Nói cách khác, "Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui" và "Tôi Ơi Đừng Thất Vọng" là thái độ sống của anh trong khoảng 25 năm cuối của đời mình. Trong thời gian này, "Em Còn Nhớ Hay Em Đã Quên" là viên kim cương lớn đầy tình người mà anh đã để lại cho hậu thế.
Như đã nói ở các phần trước, con người của anh không thể là con người sống thờ ơ, quay lưng lại với tiền đồ đất nước và hạnh phúc của dân chúng. Trong 25 năm qua từ 1975, xã hội Việt Nam thay đổi rất nhiều, không phải là anh không thấy: thống nhất nhanh chóng, "Học Tập Cải Tạo" ở miền Nam, vượt biên, "Đánh Tư Sản", chiến tranh Campuchia, Trung Quốc xâm lược, hợp tác hoá nông nghiệp với "nén " rồi "bung" , Nghị Quyết 6, Đổi Mới, khối XHCN tan rã, Mở Cửa Kinh Tế, đầu tư ồ ạt, đốn rừng ồ ạt, bão lụt miền Trung vv... Anh sống với giới văn nghệ sĩ là những người nhạy cảm nhất đối với mọi biến chuyển của thời cuộc, chuyện gì anh lại chẳng biết? Kẻ ở rất xa quê hương mà còn sốt ruột theo những thay đổi lớn này [*8], huống chi anh ở ngay trong lòng quê hương ?
Nhưng TCS đã nói dứt khoát: "Mỗi Ngày Tôi Chọn Một Niềm Vui", ai còn nỡ bắt anh nói gì thêm nữa ? Có ai trong chúng ta đã lúc nào ngừng nghỉ lại để nghe thêm một lần tiếng hát từ anh:
Đôi tay nhân gian chưa từng độ lượng
Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân thì
[TCS: Một Cõi Đi Về]
*
Anh có cái may mắn là gia đình cũng khá giả nên không phải bươn chải kiếm ăn, thành ra không ai có thể dùng trò "thắt bao tử " để lung lay hay ép buộc anh được. Cái tính của anh ai cũng biết rõ ràng: thời trước 1975, thay vì phải trốn chui trốn nhũi, nếu anh muốn có tiền bac và chức tước, với tài năng của mình, ít ra anh không được làm thi bá [hay nhạc bá] để chủ chốt cho một chương trình 1 văn đàn nào đó - thì cũng dễ dàng được cử đi trình diễn ngoại quốc vv… Sẽ có đủ hết, nếu anh chịu đưa ra vài câu tuyên truyền cho giới quyền lực kiểu như " anh là lính đa tình " hay là
Sức mấy mà buồn, buồn ơi bỏ đi Tám
Vào nhập ngũ hết buồn
[Phạm Duy: Sức Mấy Mà Buồn]
Thời sau này, nếu cũng vì danh lợi, anh vẫn có thể có hàng vạn cơ hội để “nổi ”. Nhưng suốt đời anh, TCS đã không bao giờ dùng tài năng của mình để mưu cầu lợi lộc, hay lừa gạt dân chúng bằng cách làm mập mờ lịch sử. Không, anh có một nhận định, một chọn lựa, và sống chung tình với chọn lựa đó.
Việc anh không bỏ nước ra đi cũng là một chọn lựa . Nói như thi sĩ nào đó: "con chim cu gáy nó vốn ở đồng". Không phải là anh không đi được, nhưng anh không muốn đi. Một lần ra tiệm uống cà phê với anh [1981], tôi thấy ông chủ quán đến vồn vã bắt tay anh rồi hân hoan khoe với chú bé bán báo bên cạnh: em biết cậu này là ai không? Anh nói với tôi: "mình sống vì mấy cái tình cảm như thế nàỵ Đi quán này, bà chủ quán múc cho một tô bún ngon hơn, đi chỗ kia, có ông bán hàng đưa tay ngoắc ngoắc. Chứ đi đâu mà được mấy cái đó ".
*
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài . Anh có tài - và sống với quê hương, đồng bào, bè bạn - rất trong sáng, trọn vẹn, nên quần chúng thương anh là một điều tất nhiên. Trong những khó khăn của mọi hoàn cảnh, anh đã sống xứng đáng, chung thủy, chọn lựa được niềm vui cho chính mình và trung thành với điều chọn lựa của mình. Khi anh nằm xuống, quần chúng nhân dân làm một quốc táng cho anh - trong lòng họ và trên thực tế - cũng là điều dễ hiểu :
Làm người trung nghĩa đáng bia son
Đứng giữa càn khôn tiếng chẳng mòn
Cơm áo đền bồi ơn đất nước
Mày râu giữ vẹn phận tôi con
Tinh thần hai chữ phau sương tuyết
Khí phách nghìn thu rỡ nước non
Nhớ chuyện ngựa Hồ chim Việt cũ
Lòng đây tưởng đó mất như còn
[Nguyễn Đình Chiểu]
Anh ra đi, nhưng chúng tôi còn ở lại – luôn luôn nhớ tới anh – và sẽ thuật lại những hoài bảo, những mơ ước của anh. Chúng tôi tin rằng, anh nằm trong đất lạnh nhưng lòng anh không thấy lạnh, vì anh đã gieo hạt mầm tốt trong con tim của cả một dân tộc. Thấm qua bao thế hệ, cái mầm yêu thương - cái tình người - vẫn sẽ còn đó, và sẽ nảy nở, vì nhân tài sẽ phát xuất tự thiếu niên. Nay anh đã ra đi, nhưng "Người đã đi, ngườisẽ tới", đó mới là "Nối Vòng Tay Lớn", phải không anh ?
Văn-Lang Tôn-thất Phương, 05-2001
[email=npttp@yahoo.com.au]npttp@yahoo.com.au[/email]
[email=npttp@yahoo.com.au]npttp@yahoo.com.au[/email]
Chú Thích
- Nhà văn Đặng Tiến (hiện ở Paris) cho biết có thể ở tạp chí Bách Khoa (Sài Gòn) số 15-08-1970.
- Xin xem loạt sách NHẬN ĐỊNH của giáo sư Nguyễn Văn Trung xuất bản ở Sài Gòn trong khoảng 1965-1970.
- Lê Minh Quốc: Giọt Lệ Ru Người (DIỄN ĐÀN, Paris, số 01-04-2001).
- Anh nói với tôi vào năm 1980.
- Trích từ hai câu trong mật thư của cụ Trần Cao Vân gửi vua Duy-Tân để thuyết nhà vua chống Pháp: "Phụ Hoàng hoàng đế hà tội kiến di, Dực Tôn tôn lăng hà cớ kiến quật".
- Hoài Việt: Quang Dũng, Người Và Thơ (Hội Nhà Văn, Hà Nội 1990).
- Anh nói với tôi vào năm 1986.
- Xin xem Nguyễn Hồi Thủ: Quả Đất – Quê Hương (Chân Mây Cuối Trời, Paris 1999. Tr 9-10).
[Nguồn: Tác giả Tôn Thất Phương gửi tặng - tháng 9 2004]
Đêm đêm nằm mơ phố, mơ như mình quên hết
Quên đi tình yêu quá vô cùng
Quên đi tình yêu quá vô cùng
