Âm vang một tiếng đàn cầm
 
Ngôi nhà ấy nằm quanh co trong một con hẻm nhỏ của khu phố nghèo, đông dân thuộc quận Bình Thạnh, gia chủ là hai vợ chồng đã bước qua tuổi “cổ lai hy” từ lâu. Ở đó, bà cụ trông coi tiệm tạp hóa dưới nhà, còn ông cụ có một “thế giới âm thanh” riêng trên căn gác xép. Ông là nghệ nhân đóng đàn dây (violin, guitar, mandolin...) tài hoa Lê Thương Tâm, người dành cả cuộc đời để gắn bó với cây đàn, sáng lập ra thương hiệu đàn dây Myriam nổi tiếng.

Trong giới chơi đàn, ít ai không biết tên tuổi ông, bởi ông được xem là cây đại thụ ở đất phương Nam. Nhưng chỉ là “văn kỳ thanh”, chứ “kiến kỳ hình” thì chẳng mấy người. Lý do: ông không thích giao du và cũng không thích nói về mình, chỉ lặng lẽ làm việc bằng tất cả tình yêu và lòng đam mê vô hạn với tiếng đàn. Hơn mười năm nay, khi các con nối nghiệp đóng đàn đã vững vàng, ông mới dành thời gian để ngày ngày miệt mài nghiên cứu, ghi chép tất cả các kỹ thuật, kinh nghiệm, bí quyết về cách tạo nên âm thanh kỳ diệu của tiếng đàn. Trong lần may mắn được ông tiếp kiến, chúng tôi chỉ mới kịp ngắm những tác phẩm tâm đắc của ông còn được giữ lại, trong đó có quyển sách viết tay từ năm 1997 với tựa đề “Vật lý, triết học và cái đẹp trong âm nhạc” dày hơn 300 trang, được trình bày rất khúc chiết, khoa học...

Tiếng đàn đầu tiên dẫn nghiệp
Là một cậu bé mồ côi cha ở quê biển Nha Trang, nhà nghèo, cái ăn, cái học còn khó, nói gì đến các trò chơi giải trí. Một lần đứng bên bờ rào nhà thờ, vô tình cậu nghe được tiếng đàn violin. Thanh âm trong trẻo, réo rắt, thanh cao lập tức hút hồn cậu. Trong dòng hồi tưởng xa xăm, ông nhớ lại: “Từ đó, tôi luôn có trong đầu ý tưởng tìm hiểu về cấu trúc âm thanh và khao khát học được cách chơi cây đàn ấy. Thích thế thôi chứ làm sao có tiền để mua đàn violin được. Suy nghĩ mãi, cuối cùng tôi quyết tự làm đàn bằng tấm ván bộ ngựa gỗ bằng lăng - vốn là cái giường ngủ của mẹ tôi. Năm đó tôi 16 tuổi”.

Lớn lên, ông xin vào học tại Trường Lasan Tabert về âm nhạc và vật lý âm thanh. Chính sự đam mê, yêu thích đặc biệt, ham học hỏi trong nghề nghiệp đã giúp ông nhanh chóng tiến bộ, được sớm tiếp xúc công việc phục chế, sửa chữa nhiều loại đàn của các tu sĩ - công việc không phải ai mới vào nghề cũng làm được. Ông tự mày mò nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu để phát hiện ra lối đi riêng trong chế tác đàn dây. Nhờ những chiêu thức đóng đàn mới lạ, chỉ một thời gian sau, ông trở thành một trong những người thợ làm đàn được tin cậy nhất, không chỉ nhờ vào cái tài mà còn ở cái tâm luôn hướng đến người khác.

Ông ở lại trường giảng dạy về nhạc lý và nghề làm đàn cho nhiều thế hệ nghệ nhân làm đàn. Suốt nhiều năm, ông hàng ngày đi dạy trên chiếc xe đạp cũ, đạp vài chục cây số đi về. Vất vả thế nhưng ông vẫn ấp ủ một khát vọng lớn hơn: làm ra cây đàn dây đặc biệt bằng tất cả tình yêu để dâng hiến cho đời những thanh âm đẹp nhất. Giờ đây, khi mái tóc chỉ còn một màu trắng khói sương, nhìn lại cuộc đời với những biến cố thăng trầm và bao chìm nổi, tình yêu của ông với tiếng đàn vẫn nguyên vẹn, sôi nổi như thuở ban đầu. Ông nói: “Chỉ có tình yêu là tồn tại vĩnh cửu với thời gian, còn tất cả đều dời đổi”.
Thương hiệu Myriam
Ngày xưa, điều kiện thiếu thốn, dĩ nhiên ông làm đàn bằng tay. Ngày nay, dù nhiều loại máy móc có thể giúp người thợ làm việc nhanh hơn, ông vẫn giữ cách làm thủ công truyền thống. Ai chơi đàn đều biết mỗi cây đàn có thanh sắc khác nhau, do người thợ thả hồn mình vào đó khi chế tác. Tiếng đàn có cả “hỉ, nộ, ái, ố...” là vì vậy. Ông muốn khơi dậy sự đồng điệu giữa đôi tay người làm đàn và sự cảm nhận tinh tế của người chơi đàn. “Âm thanh là thức ăn của đôi tai, cũng có cái hay, cái dở, đòi hỏi người nghe phải có trình độ để biết cách thưởng thức. Người làm đàn không nên bày tiệc mà chỉ chú ý đến cái đẹp hình thức, còn ăn thì lại không ngon miệng” - ông so sánh. Đó cũng là bí quyết mà ông truyền lại cho các con, thế hệ nghệ nhân thứ hai tiếp tục nghề làm đàn, đưa thương hiệu đàn Myriam đi xa hơn.

Được thừa hưởng tình yêu nghệ thuật từ cha, các con ông đã sớm nối nghiệp làm đàn. Mỗi người đều phát huy sở trường riêng. Sáu người con trai trong gia đình đã phối hợp với nhau rất đồng bộ để tạo nên các dòng sản phẩm đàn dây vừa đạt chất lượng âm thanh, vừa là tác phẩm nghệ thuật qua những đường nét, hoa văn trang trí rất sáng tạo của riêng thương hiệu Myriam. Người con trai đầu Lê Trung Quang mở cửa hiệu đàn ở Phan Đình Phùng (Phú Nhuận), người con trai thứ hai Lê Minh Trị có cửa hiệu đàn ở Cầu Sơn (Bình Thạnh), chủ yếu bán các loại guitar thông dụng, giá khoảng một, hai triệu đồng một cây. Các anh em còn lại đều là nghệ nhân đóng đàn, lập cơ sở ở quận 9 đã gần mười năm qua.

Chúng tôi đến phường Long Bình, quận 9, thăm cơ sở này để tận mắt xem các nghệ nhân đóng đàn. Những cây đàn đã và sắp hoàn thành được nâng niu, treo cẩn thận thành hàng dài trên móc. Buổi trưa, trong tiếng bào xèn xẹt, những người thợ phơi mình trần dán mắt vào những miếng gỗ thông. Anh Lê Thiên Ân, con trai thứ ba của ông Tâm, người theo cha học làm đàn sớm nhất, có hơn 20 năm tìm tòi về kỹ thuật làm đàn, có vẻ hơi ít nói nhưng rất thân tình với những thợ học nghề của mình. Các tay thợ trẻ như Sỹ, Út, người Đà Nẵng, Phong ở Thủ Đức cũng đã từng lang bạt nhiều nơi, làm nhiều nghề trước khi về trụ nghề ở chỗ anh, giờ đã là những anh thợ trụ cột lành nghề. Anh Ân cho biết: “Tôi chỉ biết làm và làm thật tốt để mang lại những cây đàn có thể làm vừa lòng khách hàng, thể hiện được tiếng nói nội tâm của họ. Còn cây đàn cho riêng tôi thì đến giờ vẫn còn trong tâm trí, có thế tôi mới luôn nghĩ về nó và tiếp tục làm việc. Tôi học được từ ba tôi rất nhiều, nhưng vẫn muốn đi theo con đường của riêng mình. Về công việc, ba tôi là người khó tính đến mức khắt khe, không cho phép anh em chúng tôi hài lòng với chính mình, mà phải cố gắng nhiều hơn”. Con đường mà anh theo đuổi là sự sáng tạo, đi tìm những gì độc đáo trong kỹ thuật đàn dây. Đó là những cây guitar classic, mandolin gáo có thanh âm sâu lắng, trữ tình mà anh yêu thích.

Anh Lê Trung Quang, người dù có tiệm đàn riêng vẫn gắn bó với xưởng đàn, thì lại thiên về dòng nhạc hiện đại, những ca khúc đồng quê nhẹ nhàng, lãng mạn với âm thanh trong trẻo, tươi sáng nên thích nghiên cứu, chế tác những nhạc cụ guitar modern, mandolin cho các loại nhạc pop, rock, jazz hoặc country... Anh Lê Bảo Tịnh - người con trai thứ tư - có đôi tay khéo léo, tỉ mỉ, chuyên việc đảm trách làm đẹp cho những cây đàn. Anh thích tạo hoa văn, họa tiết trên gỗ bằng chất liệu xà cừ, gỗ khác màu... để tạo thêm nét độc đáo, hoàn hảo về hình thức nghệ thuật cho đàn. Về kỹ thuật sản xuất đàn dây, khó nhất là công đoạn hoàn tất. Phải làm sao bật lên được những ý tưởng, tình cảm của người thợ đã gửi gắm. Trong đó, công đoạn làm bóng đàn rất quan trọng, có ảnh hưởng nhiều đến chất lượng âm thanh của nhạc cụ. Đây là công việc của người con trai thứ năm Lê Quốc Đạt, người rất hiểu ý các anh mình, để tung hứng một cách nhịp nhàng, uyển chuyển. Anh Đạt phải mất rất nhiều thời gian trau chuốt, chọn lọc màu sắc, chất liệu phù hợp để tạo ra lớp bóng sáng hoặc bóng mờ cho từng sản phẩm mà không làm thay đổi chất lượng âm thanh ban đầu. Người con trai út là Lê Hoàng Giáp mới 20 tuổi, vào nghề chưa được bao lâu.
Vang xa tiếng đàn cầm
“Hữu xạ tự nhiên hương”, đàn Myriam từ lâu đã là cái tên được giới mộ điệu tín nhiệm. Khách thân tín đặt hàng chỉ cần miêu tả âm thanh tiếng đàn ở cung bậc nào, những nghệ nhân Myriam sẽ làm ra cây đàn trầm bổng, du dương, réo rắt đúng ý. Có những đơn hàng “độc chiêu”, chẳng hạn tiếng đàn phải như tiếng gầm trong cổ họng con cọp chuẩn bị vồ mồi, hay tiếng đàn âm thanh mạnh nhưng nghe phải có tình... Để có những cây đàn đó, khách đặt đàn phải chờ vài tháng, thậm chí vài năm. Mất nhiều thời gian như vậy để nghệ nhân tìm mua vật liệu phù hợp, rồi suy nghĩ để biến sự diễn tả tiếng đàn của khách thành âm thanh thật sự.

Kỷ lục của anh Ân, con ông là từ ngày nhận đóng cây đàn cho đến lúc hoàn thành mất… sáu năm. Anh nhớ lại: “Với yêu cầu làm một cây đàn “có âm thanh khi đàn lên như tiếng tỏ tình của một người đàn ông tuổi trung niên, từng trải, trầm tĩnh với một cô gái trong sáng, thánh thiện”, tôi đã phải suy nghĩ rất lâu, có lúc tưởng tắc tị, nhưng mong muốn phải thực hiện cho bằng được đã thôi thúc tôi không bỏ cuộc. Phải làm đi làm lại hàng bao nhiêu lần, lựa chọn, thay đổi từng miếng gỗ, kỹ thuật đóng… cho đến khi hoàn thành. Khi người khách nhận cây đàn từ tay nghệ nhân và đàn lên, cả hai đều vui mừng, không kìm được xúc động. Đúng là “khách tri âm có mấy người!”. Từ sự tình cờ quen biết, gắn kết qua tình yêu với cây đàn, họ trở thành tri âm tri kỷ, cùng tìm cách phát triển thương hiệu đàn Myriam.

Gần một năm nay, đàn Myriam đã đường hoàng có mặt ở showroom trên “phố Tây” Phạm Ngũ Lão (Quận 1, TP.HCM) để đón những người đồng điệu. Nơi đây có trang bị cả phòng thu âm để khách tự kiểm tra, thẩm định chất lượng âm thanh... Đó làm tâm huyết của những người từng là học trò đã mến mộ, trân trọng sự tài hoa của “ông già Tâm” nên muốn khẳng định vị trí thương hiệu của Myriam, đưa tên tuổi Myriam đến với thế giới. Và họ đã làm được. Rất nhiều khách nước ngoài am hiểu về đàn dây đã ngạc nhiên, thích thú, khen ngợi đàn Myriam không thua những loại đàn danh tiếng trên thế giới. Những cây đàn có giá thấp nhất vài trăm USD, cao nhất đến hàng ngàn USD đều có khách đặt hàng. Họ mua mang về nước và rồi giới thiệu cho những người mua mới. Đó là chưa kể những nghệ nhân làm đàn Myriam từng phục chế một số đàn mandolin, guitar, violin cổ trong và ngoài nước, gia công một số đàn dây cho các hãng của Pháp, Mỹ, Đức...

“Nghề chơi cũng lắm công phu”. Với ông Tâm, mang tâm niệm“Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”, ông không chỉ nặng lòng với việc truyền nghề cho thế hệ sau, mà còn trăn trở phải truyền cả cách trải lòng với tha nhân, cách cho đi thật nhiều. Đó là điều mà ông mong mỏi nhất.