4. DỰC TÔNG ( 1847-1883)
          Niên hiệu: Tự Đức.


Dẫu mười tám- học hành thông thái...
Mọi quân tình gặt hái tinh hoa...
Tôn thờ mẹ diết da hiếu thảo
Trọn cuộc đời chẳng dời thay đổi.
Ngài siêng năng thường răn dạy chúng
Làm sách Nôm gói ôm dễ hiểu
Như Thập Điều, Tự Học diễn ca
Hay Luận Ngữ diễn ca...vân...vân...(1)
Ngài thông minh, ân cần chăm chỉ
Nghỉ thật khuya, ngự triều sáng sớm,
Phê phiến sớ- văn hay chữ tốt,
Chẳng cầu kì- mấu chốt lo dân.
Thân mình rồng chớ không ra vẻ
Dạ nhân từ, mọi lẻ sát xao!!!

Đối đình thần trước sau yêu mến
Thường hỏi đến- phú quốc, binh cường...
Nhưng đại thần thủ đường cổ hủ
Lo bút nghiêng cổ vũ dân tình
Lấy gương xưa soi mình học hỏi(!)
Tự cho rằng tài giỏi thế gian(!)
Tuy lắm người đã đang du học
Thấy thiên hạ tài lạ, ý hay
Về thuật lại ai , ai cũng bác.
Năm bính dần có các thần dân (2)
Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Điều, Đức Hậu
Quê Nghệ An xuất sang phương tây
Học điều hay tâu bày cải cách(...)
Vua sai quan phân tách ngọn ngành
Bị chối bỏ hóa thành hỏng sự.

Năm bính thìn tự Đinh Văn Điền (3)
Liền dâng sớ tâu rõ sự tình
Mong triều đình nhận nhìn sáng suốt:
" Đặt doanh điền gắn liền lợi ích,
Khai mỏ vàng lên hàng quốc sách,
Làm tàu hỏa cho hả muôn dân,
Để phương Tây vào đây buông bán,
Luyện sĩ tốt chặn chốt quân thù,
Thêm lương thực bênh vực quan binh,
Bớt sưu dịch- tĩnh mịch lê dân,
Thưởng có công tạo lòng khích lệ,
Nuôi người già không nhà nương tựa,
Hay chiến sĩ bền bỉ kiên trung
Bị thương tật cho thật cho toàn..."
Bao sự việc tỏ thiệt lòng vàng
Giúp đất nước từng bước khai hoa
Nhưng đình thần tỏ ra bảo thủ(!)
Thật tiếc thay nào ai thấu tỏ???

Quan đi sứ- chứ phải quan hèn
Tâu mọi sự chẳng dự vào đâu
Bởi vua cầu- bắt đầu ngăn cản
Không hợp thời- nặng lời phê phán...
Năm kỷ mão, ảo não Nguyễn Hiệp (4)
Đi sứ Tiêm hiểu thêm sự thể:
“ Anh Cát Lợi mở gợi thân thương-
Nước Tiêm La lập ra điều ước...
Nên người Anh không sanh lấy đất;
Hay Pháp, Thổ ban chỗ bán buôn;
Hoặc ý, Mỹ dạng dỉ ra vào
Đặt lãnh sự để tự trông coi.
Được như thế cái kế phú, cường
Lợi lộc nhiều nuông chìu cùng sống”.
 
Năm tân tỵ có vị Lê Đĩnh (5)
Từ Hương Cảng thuộc mảng đi sứ
Về tâu rằng- san bằng lao khổ:
Nước Thái Tây cho hay phú, cường
Cốt việc binh và sinh buôn bán
Nuôi nấn nhau trước sau thắc chặc...
Rối Nhật Bản cùng đảng Thái Tây
Đi khắp nơi chẳng lơi buôn bán.
Rồi nước Tàu cũng lào thông hiểu
Cho ngoại quốc dụng đất bán buôn...
Còn nước ta sinh ra khoáng sản
Người khôn ngoan đảm đang, trung dũng
Lắm anh tài chẳng nài lớn nhỏ
Nên học theo xóa nghèo gang tấc
Giữ non sông đứng trông trời đất
Trụ thái bình kết tinh dân tộc.
 

Cũng năm ấy có dấy một người
Quan Phan Liêm hết kềm trong dạ
Làm sứ mật xin bậc Quân Vương:
“ Mở thông thương... thuận đường tiến hóa;
Lập chung vốn đỉnh đốn hiệp hội;
Cho học nghề trở về khai mỏ...”
Vua sáng tỏ chẳng bỏ ngoài tai
Giao đình thần phải cần xét kỹ
Nghĩ tận tường tìm đường tiến bộ
Nếu không đoái tức thoái còn gì?
Quan đẫy đưa cho vừa dạ chúa
Tận tâm khảm chẳng cảm yêu vì.
 
Khi nước Pháp đã đáp Nam Kỳ
Nuốt chuẩn đất sắp hất Bắc Kỳ
Vẫn khư khư dường như câm điếc
Hỡi non sông cậy trông ai đặng?
 
Vua hay quan vẫn mang trọng trách
Đối nước nhà quả là có lỗi
Bọn đình thần dự phần chẳng nhỏ
Thương giang san khói lan, lửa phủ...
 
 
Việc ngoại giao bất trao ngoại quốc
Năm canh tuất – Tự Đức thứ ba-
Mỹ Lợi kiên... kém duyên, kém phận
Đưa chiến tàu đáp vào Đà Nẳng
Mang thư sang thắm tràn nhân ái
Xin thông thương- phú, cường đôi nước...
Đáp lời cầu vẫn bầu mây trắng.
 
Năm đinh sửu chưa đủ sức lay
Anh Cát Lợi muốn gợi buôn bán,
Pháp Lan Tây quanh vây xin xỏ
I Pha Nho âu lo cũng thế!
Vua Dực Tông thật lòng Bác bỏ
Bao lời ngỏ ai rõ thế nào(!)
 

.....................................................................................

 
Nặc Ông Đôn mượn Tiêm cứu viện
Giành được nước tự tiện ở lì
Gây bạo tàn thương bi tột độ
Người Chân Lạp phẩn nộ xung thiên
Nhưng sức yếu chạy liền sang Nam
Xin cầu viện phá  lam chướng khí.
Vua sai ,Giải- Kinh lý Chân Lạp(6)
Giữa ất tỵ Giải vào Gia Định
Cùng Tri Phương, Doãn, Dĩnh, Thất Nghị (7)
Thu Nam Vang phục hàng bản xứ
Vây Ông Đôn và tướng Chất Tri
Tại Ô Đông khó hòng thoát nạn
Mạng số này tự tay gây họa.
Nên tháng chín tính chuyện cầu hòa
Qua tháng mười đôi bên kí ước:
Giải giáp binh, hai nước lui về.
Thành Trấn Tây tư bề thuận lợi
Nguyễn Tri Phương chốt đợi thi hành.
 
Cuối bính ngọ rành rành sự thật (8)
Nặc Ông Đôn lật đật biểu dâng
Xin tạ tội muôn phần sám hối
Mang phẩm vật theo lối cống triều.
 
Đầu niên sau đặng nhiều ưu thế
Vua phong Đôn ngồi ghế Quốc Vương,
Thương Mỹ Lâm cho lên Quận Chúa.
Xuống chiếu truyền rút liền về Nam
Để Trấn Tây cho vây cánh Đôn
Đóng An Giang bình an xã tắc.
 
Nhắc sự việc giao thiệp nước Pháp
Kể từ khi Hiến Tổ trị vì
Căm ghét đạo bớt bạo thuở trước
Nhưng triều đình cố tình chán ghét
Còn giam giữ kẻ hét rao truyền.
 
Năm ất tỵ về miền cực lạc (9)
Một giám mục muốn đạt ý mình
(Đình thần giết rung rinh ngoại quốc).
Thiếu tướng Pháp đáp tàu Đà Nẳng
Lĩnh chúng ra lẳng lặng lui về.
Năm đinh mùi não nề thương nghị (10)
Hai chiến tàu đáp vào cửa bể
Để xin bãi cấm dụ vua ban
Đang bàn sự bổng gây cớ sự
Chúng bắn vào thuyền bụ của ta
Rồi nhổ neo băng ra cửa bể...
Vua Hiến Tổ- bất kể người nào
Trị tất cả ra vào giảng đạo.
..............................................

Mất Gia Định mới lịnh ngoại giao-
Bình Chuẩn Ti- chi li buôn bán;
Thương Bạc Viện- thuận tiện giao thiệp
Nhưng không ai đủ tài nên việc.
 
Sự truyền đạo vua tạo hố sâu...
Năm mậu thân, ân cần chỉ dụ:*
Người ngoại dương trú nương giảng đạo
Bị xử chết cho hết rao truyền,
Người đạo trưởng ảnh hưởng lê dân
Đày nước độc- khắc dọc lên mặt,
Còn dân ngu quan ru nhắc nhở
Thờ tổ tiên, thánh hiền học tập...”
 
Năm tân hợi, có gợi chỉ dụ**:
Khắc nghiệt hơn- sạch trơn Thiên Chúa!
Giết ngoại quốc dụng đất giảng đạo
Đào hố sâu- gieo sầu thê thảm.
Bởi thế nên bề trên nước Pháp
I Pha Nho làm to chiến sự
Đánh nước ta hết la cấm đạo
Thỏa mộng truyền thuộc quyền ngoại quốc.
 
Việc thuế má chẳng quá khắc khe
Duy Nam Kỳ nằm lì tay giặc
Thêm bồi hòan- khố càng trống rỗng,
Cho Lợi Trinh bình sinh buôn bán-
Thuốc nha phiến tăng tiến kim ngân
Từ Quảng Bình về Kinh Thăng Long.
Vua định lệ liên hệ tước quan (6)
Ban phẩm hàm dùng làm ngân sách...
 
Việc văn học suốt dọc Bắc Nam
Chú trọng Nho chăm lo khoa cử
Dụng người tài cử ngay giúp nước.
Thường cùng quan vạch bàn sách vở
Làm thơ phú chăm chú chính trị,
Soạn Việt Sử gìn giữ lâu dài
Từ Thượng cổ đến chỗ Hậu Lê
Theo thứ tự mọi sự rõ ràng.
 
Việc binh chế yêu thế hơn người
Đã lỗi thời ra rời thực tiễn
Năm tân dậu, tụt hậu vô cùng (7):
Tuyển võ sinh chấm hình thể khỏe.
Năm ất sửu, cổ hũ chưa tan (8)
Mở thi võ cho bỏ chờ mong
Lấy Tiến Sĩ chẳng nghĩ đương thời
Dùng súng ống để chống đối nhau.


 

Giặc Tây dương trú nương Sài Gòn
Độ ngàn quân nhất tuân nước Pháp
Vũ khí mạnh bên cạnh thuyền to
Công lẩn thủ lợi đủ tư bề…
 
Còn quân ta nói về binh lực
Hơn mười lần nhất mực hiên ngang
Chỉ tiếc rằng súng đạn thô sơ
Vào trận chiến khó sờ đại thắng.
 
Phương vào Nam xây chắn lũy đồn
Giáp giặc dữ chẳng chồn ý chí
Bị thiệt hại đâu lý quân ta?
Chúng khiếp sợ bởi là giặc cướp.
 
Khi nhà Thanh khó giành lợi thế
Kí hòa ước hai nước Pháp, Anh…
Pháp lao nhanh về đánh Nam Kỳ
Sai trung tướng gan lì chủ trương (19)
Đầu tân dậu, quân lương xuất bến
Đến Gia Định nghỉ ngơi đôi bữa
Non tháng sau nghiêng ngữa đôi bên
Quân ta giết nhiều tên giặc Pháp
Nhưng súng Tây lửa táp tầm xa
Đồn Kỳ Hòa buộc ta đành bỏ
Về Biên Hòa chặn ngỏ giặc lên…
 
Trong trận ấy hai bên thiệt hại
Tại vì đâu- hố sâu tâm khảm!
 
Chiếm Kỳ Hòa quay sang rượt đuổi
Chuỗi chiến tranh đè nhanh đất nước
Thủ Dầu Một rồi cột Tây Ninh,
Đe Cao Miên để binh thuận đường…
Cuối thánh hai, rõ tường thế địa...
Sai trung tá theo hướng đường sông (20)
Sai Thiếu Tướng…Mê Kông tiến vào
Cả hai mặt đánh nhào Mỹ Tho.
Chúng phòng bị chăm lo cai trị
Hoản việc binh, tình hình tạm ổn.
 
 

Triều đình Huế hay tin thất thủ
Sai Bá Nghi Kinh lý Nam Kỳ.
Ông biết quân khó bì sức giặc
Dâng sớ xin sắp đặt giảng hòa…
Trương Quốc Quế ba hoa lên giọng
Không chịu chùn bắt phải chống ngăn.
 
Thiếu tướng mới – hung hăng tràn đánh
Tháng mười một, ba cánh bao vây
Chiếm Biên Hòa ngất ngây men trận
Lấy Bà Rịa – hả giận cuồng si
Sang nhâm tuất, nuốt đi Vĩnh Long (21).
 
Mặt Quảng Yên, Hải Dương có lọan
Và Bắc Ninh- Văn Thịnh bừa càn…
Triều đình lo lắm đàng công kích
Sai đình thần lần vào Gia Định
Xin giảng hòa- nhờ lịnh vua ban!
Phan Thanh Giản cùng Lâm Văn Tiếp
Theo chiến tàu đáp vào Sài Gòn
Kí hòa ước bão tòan ba bên…(22)
 
Mất ba tỉnh Dục Tông xót xa
Sai đại thần băng qua bể cả
Mang phẩm vật hối hả điều đình
Nêu sự tình- chuộc xin ba tỉnh…
 
Trong khi ấy tướng lĩnh Pháp hoàng (23)
Lo đánh dẹp mọi đàng kháng cự
Đặt quốc ngữ mượn chữ La Tinh
Sang Cao Miên rõ tình bảo hộ…
 
Triều đình Pháp ngại lộ xa xôi
Trả ba tỉnh- vòi vĩnh bao điều:
Thủ Dầu Một, Sài Gòn, Mỹ Tho
Cho quân đóng bảo hộ Nam Kỳ,
Chi tiền thuế mỗi năm hai triệu… (24)
Sứ Nam ta khó chịu điều trên
Cả hai bên đều giành lợi ích
Bàn không xong tự xích dân mình.
Cuối giáp tý, sự tình bế tắc (25)
Chuộc ba tỉnh khỏa lấp muôn đời
Theo hòa ước chẳng dời thay đổi.
 
Giữa đinh mão, Pháp hội đại binh (26)
Hơn ngàn quân quyết bình phía tây
Phan Thanh Giản giờ đây bất lực
Bảo các quan một mực dâng thành
Dặn các con đọan đành chức vị
Chuộng cấy cày chớ tỵ hiềm ai…
Ngoài thất thập, bó tay bất lực
Trọn cuộc đời cương trực thanh liêm
Vận nước nghiêng khó kiềm kháng giặc
Ông nguyên sinh phó mặc đời sau
Trao lòng son đáp đền ơn nước
Ông ra đi nguyện ước chưa thành.
Rồi từ đó Pháp giành ưu thế
Đất Nam Kỳ khó chế ngoại bang.


 
 

BX 
 

 
b-     Giặc giã trong nước:
 
Năm tân hợi, có giặc Tam Đường (27)
Nhiễu Thái Nguyên- nhúng nhường Đăng Giai (28)
Năm giáp dần, chẳng hay ông mất (29)
Đất Bắc Kỳ lọan lạc nổi lên.
Bên Sơn Tây, nghịch tặc mây mưa
Đưa Duy Cự - dòng dõi nhà Lê
Lập minh chủ hội thề đánh Nguyễn.
Cao Bá Quát được tuyển Quân Sư
Tài văn học xem như xuất chúng
Bị đè nén nên lúng đường cong.
Cuối giáp dần, thân ông bị bắt (30)
Chém tại làng- co thắc tài năng!
Lê Duy Cự hung hăng quậy phá
Vài năm sau như cá phải câu.
 
Cuối tân dậu, lắm sầu ký ức (31)
Tạ Văn Phụng ra sức hoành hành
Xưng Duy Minh lấn giành dòng Lê
Lên minh chủ rủ rê giặc Khách (32)
Lấy Hải Ninh định lọan Bắc Kỳ…
 
Năm nhâm tuất, khó bì Bắc Ninh (33)
Nguyễn Văn Thịnh tâm linh bất chánh (34)
Mánh tên Uẩn mạo nhận dòng Lê
Đưa ngôi chủ, khoa trương đại nghĩa(!)
Còn bản thân tự nâng Nguyên Súy
Nhập đảng Phụng- dụng phủ Lạng Giang
Huyện Yên Dũng vây thành Bắc Ninh.
 
Quan Khắc Thuật, Vũ Tảo,Lệ Dụ (35)
Động tòan quân ba tỉnh giãi nguy
Hơn mười trận mới lui được giặc
Vỗ lê dân, sắp đặt dự phòng…
 
Nơi phía đông, Phụng vây Hải Dương
Còn Thái Nguyên – giặc Nông, giặc Khách,
Tỉnh Tuyên Quang có bọn Uẩn, Thạc,
Tỉnh Cao Bằng- Hợp, Thắng đánh nguy,
Tỉnh Bắc Ninh- Văn Thịnh cướp tràn…
Quan to rối vua càng lo lắng
Sai Tri Phương, Đình Trễ, Thất Tuệ
Đánh Bắc Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang.
 
Tháng ba quí hợi- Vũ Tảo- công
Lấy Tuyên Quang bắt còng giặc Uẩn
Sang tháng tư, Tri Phương trỗ tài
Bình Bắc Ninh thu thành Thái Nguyên
Phá sào huyệt bắt liền đầu sỏ:
Thanh, Đắc, Vân buộc bỏ mưu đồ.
Mặt Hải Dương và cả Quảng Yên
Tuy giãi nguy giặc còn thế mạnh.
Vua sai Phương cùng Trương Quốc Dụng
Đem trí tài phá ngay giặc cỏ.
 
Phụng thấy nguy cầu viện Nam Kỳ
Ước tướng Pháp : Bắc Kỳ thất thủ
Cho tự do làm chủ tình hình…
Vì trong Nam chưa xong mọi việc
Khó nhận lời đành tuyệt ngoại giao.
Phụng đề cao chiếm giữ Quảng Yên,
Đảo ven bể để làm sào huyệt
Cho binh thuyền cướp há nơi nơi…
 
Cuối quí tỵ, giặc tổng toàn binh
( Đảo Cát Bà và núi Đồ Sơn)
Đánh Nam Kỳ - ai hơn trí, dũng(?)
Cũng may thay gặp ngay cơn bão
Thuyền binh lương lập đảo bể khơi…
Tin bay nhanh sợ rơi cơ hội
Lê Quang Tiến thúc vội Huy Phan
Đem quan, quân đánh cùng diệt tận
Bị tập hậu mới nhận mình thua
Ngoảnh mênh mông sông nước chập chùng
Ba quân chạy vẫy vùng sự sống
Chống làm sao hai ông tuẫn tiết!
 

Giữa giáp tí, tài trí chưa toại (37)
Trương Quốc Dụng bị loại giữa đàng,
Văn Đức Khê mơ màng cõi tục,
Trần Huy Sách lục đục ra đi
Cùng Hồ Thiện thương bi quá độ
Về chín suối đang rộ chiến chinh.
Trên Quảng Yên quan binh thất thiệt
Đền ơn vua- sự việc còn vương…
 
Giữa ất sửu giặc đương sức lớn (38)
Động chiến thuyền hớn hở ra quân
Cướp Hải Dương tích lương, bồi tướng
Bị Văn Vĩ đón hướng bắt về
Khiến kẻ giặc não nề thế sự.
Rồi từ đó, đề đốc Mai Thiện,
Quan lý tán là Đặng Trần Chuyên,
Quan đốc binh là Ông Ích Khiêm
Phá được giặc cuốn về Hải Ninh.
 
Vững niềm tin Phương sai Ích, Khiêm
Ra Quảng Yên đoạt giành lãnh thổ
Giặc thua to hết chỗ dung thân
Chạy ra bể tay chân rịu rã
Quan quân triều hối hả đuổi truy
Tên Phụng, Ước băng đi Quảng Bình…
Bọn dư đảng bỏ mình hoặc trốn
Cuối ất sửu, bị đốn tan thây.
 
Nơi Quảng Yên còn bày chiến sự…
Mạn Cao Bằng giặc Khách phát sinh…
Võ Trọng Bình cùng Phạm Chi Hương
Lên Lạng Sơn chia đường diệt giặc.
Tám tháng trời mới gặt ước mơ
Cơ đồ yên- thu giữ Cao Bằng
Nhận Cận Bang qui hàng dưới trướng
Phương, Bình về định hướng cùng vua.
 
Bắc an lành Kinh Thành rúng động
Bởi Hồng Bảo vỡ mộng ngôi vua (39)
Ngài con trưởng mà thua con thứ
Lo ăn chơi chứ chẳng học hành
Nên ngai vàng sẳn dành Dực Tông.
Ông tức giận mưu đồ ngoại quốc
Tranh giành ngôi đánh hất em mình…
Sự bại lộ- dứt tình huyết thống,
Tống ngục lạnh- ngẫm nghĩ thế thời
Hại nước dân ắt trời trả báo
Ban độc dược hết đáo trần gian
Ôi đất nước thương tang biến lọan!.
 

Mầm móng ấy đợi chọn thời cơ
Trỗ nên hoa hay trơ rũ rịu?
… Con ông ấy đành chịu đổi tên
Gọi Đinh Đạo gạt bên danh vị.
 
Vì hiềm tị nung nấu bấy lâu
Anh em Đòan đào sâu gốc rễ (40)
Mưu quan binh… dễ bề lật đổ
Đưa Đinh Đạo thế chỗ ngôi cao.
 
Năm bính dần, xây Vạn Niên Cơ (41)
Dân, binh khổ sinh lòng oán giận….
Mượn việc này trả hận riêng tư
Chúng bày mưu chiêu dụ quân quan…
Tôn Thất Cúc thi gan nội ứng.
Giữa đêm khuya bọn chúng khởi hành

Cửa tả dịch- lấn giành vào điện…
Thật may thay! Hồ Oai bịt cửa (42)
Cấm vệ quân vây bủa Kinh Thành
Bọn nghịch phản phải đành thúc thủ.
Đinh Đạo- giảo; Thất Cúc nguyên sinh;
Các quan binh tội theo chức trách.
 
Giặc Đá Vách nổi lên Quảng Nghĩa (43)
Nhờ Nguyễn Tấn chặt tỉa cánh vây.
 
Giao thiệp Pháp ngày gây bất lợi…
Thêm Bắc Kỳ giặc Khách sinh sôi…
Quan binh triều nuốt trôi khó đặng
Nhờ quân Tàu đánh chặn một tay.
Triều đình rối kế hay chẳng có
Sợ nước nhà nhân đó biến chăng?
 
Năm mậu thìn, hung hăng giặc Khách (44)
Bọn Ngô Côn hống hách trỗ oai
Chiếm Cao Bằng thẳng tay quấy phá…
Quan binh triều như cá phải câu(!)
Phạm Chi Hương tìm sâu gốc rễ
Bắn thư sang kể lễ thương bi:
Cầu quan Thanh cho đi tiễu phạt
Bởi gốc giặc- địa hạt Quảng Tây
Loạn bên Tàu sang đây tị nạn…
Quan Thanh triều- Kế Quí- ra quân
Quan Việt Nam- Khiêm, Thành xuất phát
Cùng đánh rát Ngô Côn- Thất Khê;
Trận Lạng Sơn tái tê còn đó
Tữ nạn nhiều còn có Lệ, Thành (45)
Phạm Chi Hương cũng đành sa giặc (46)
 

Triều đình lo sắp đặt Trọng Bình (47)
Hội quân Thanh- danh tướng Tử Tài
Đồng đánh dẹp diệt ngay tức khắc.
Giữa kỉ tỵ, tạm trị Ngô Côn (48)
Thu Cao Bằng lòng hằng mơ ước!
Cuối canh ngọ, giặc dọa Bắc Ninh (49)
Ngài Ích Khiêm điều binh đột phá
Giết Ngô Côn, chúng dồn mọi ngả…
Rồi dư đảng hối hả phục thù:
Hoàng Sùng Anh- danh hiệu cờ vàng;
Lưu Vĩnh Phúc- rút hiệu cờ đen;
Văn Nhị Lợi- gợi hiệu cờ trắng.
 
Quan quân triều muốn thắng dễ chăng?
Sai Đoàn Thọ- Tổng Thống quân vụ
Trấn Bắc Kỳ tụ binh chống giữ.
Đến Lạng Sơn chưa nhữ trận nào
Bọn giặc Khách hô hào nổi loạn
Tên Tô Tứ đợi chọn nửa đêm
Cướp lấy thành tìm giết ông ấy
Võ Trọng Bình nhìn thấy nguy nan
Vượt thành chạy bình an trốn thoát.
 
Tin bay nhanh gãy cành đại trụ
Triều đình sai tướng tài dẹp giặc-
Hoàng Kế Viêm thêm Tôn Thất Thuyết.
Năm kỉ mùi, cử tiếp Lê Tuấn (50).
Bảy tháng sau, Quảng Yên dấy loạn-
Bọn Hoàng Tề kết thông Tô Tứ
Cùng Tàu Ô cướp vồ nơi nơi…
 
Hoàng Kế Viêm chẳng lơi Sơn Tây-
Lê Tuấn hay phối hợp Hải Dương
Đánh giặc Tề tội vương nghịch phản…
Ít lâu sau loạn đảng tan hàng
Bởi Hoàng Tề xuống đàng địa ngục
Ăn phải tên ngã gục trận tiền.
 

Miền Thượng lưu có Lưu Vĩnh Phúc,
Sùng Hoàng Anh manh tâm khuấy nhiễu
Thu thuế má thông hiểu tình hình
Sau trở mình sát hại lẫn nhau…
Đảng cờ đen lấn chen qui thuận
Vua Dực Tông bất luận điều chi
Phong Vĩnh Phúc- Lao Kay- hưởng lợi
Cùng nghĩ ngợi kế lui cờ vàng.
 
Giữa nhâm thân, Bắc càng loạn lạc (51)
Vua điều Phương thay mặt trông coi…
Giặc trong nước loi ngoi khó dập
Giặc Tây dương luôn gặp khó khăn-
Tên người Pháp hung hăng- Phổ Nghĩa
Thông thuộc đường bởi thường đây đó...
Biết Vân Nam hiện có Hồng Hà (52)
Chảy ra Bắc xuôi ra bể cả
Tiện giao thông- hối hả bán buôn.
Nhận lời Thanh cho tuồn binh khí…
Nhờ Súy Phủ giúp thế vượt qua…
( Viên Thống đốc dốc thuyền ủng hộ (53))
Sang Hương cảng hội ngộ cùng bạn
Đưa ba tàu vào mạn Quảng Yên…
 
Trong khi ấy hải quân trung tá
Đưa chiến tàu rảo qua Bắc Kỳ
Lên Hải Dương, Hà Nội , Bắc Ninh
Xem địa hình sông núi nước ta…
Tin bọn Nghĩa cùng ba con tàu
Vào Quảng yên cập bến an toàn
Ông trở về quyết bàn Lê Tuấn
Việc thông thương nương sông Hồng Hà…
 
 
Chưa có lệnh quả là chẳng dám
Đợi mươi hôm xin bẫm về triều…
 
Thời gian trôi, nuông chìu mệt mỏi
Bọn Phổ Nghĩa sao khỏi nao lòng(!)
Đưa tàu đóng giữa lòng Hà Nội
Vội thuê thuyền vận chuyển Vân Nam.
Chúng ung dung vượt tam thế lực-
Đồn của ta, cờ vàng, cờ đen.
 
Quan nhà Thanh thuận danh buôn bán
Cho chỡ hàng khoáng vật về Nam.
Đến Hà Nội chúng mang “cờ vàng”
Cùng người bạn xuôi đàng về xuôi
Báo Súy phủ đầy đủ tình hình…
Và nhân thế vạch kế bán buôn…
 
Ở Hà Nội, Nghĩa luôn sôi động
Mua gạo, muối- ước vọng phát tài!
Lên Vân Nam vài ngày trở lại
Như ngao du tự tại thong dong (!)
 
Quan triều đình ngoài – trong dịu ngọt
Khuyên can ông chớ " thọt bánh xe!”
Bởi luật nhà khó tha buôn muối
Việc thông thương chưa tường thỏa đáng
Vả Việt Nam nào máng Thanh triều?
Yên chủ quyền, ranh giới tách riêng…

Chúng chẳng kiêng tự xưng có lệnh
Mệnh quan Tàu bất cần luật nước…
 
Vua truyền chỉ- nhất tước tự do
Tội chỡ đồ bán cho Vân Nam.
 
Đồ Phổ Nghĩa máu tham sôi sục
Giục bắt quan xuống thuyền giam giữ (!)
 
Triều đình Huế hận trử trong lòng
Sai Tri Phương xếp thu chuyện ấy.
Ngài phụng chỉ truyền quan Vũ Đường
Định ngày giờ hội quán Quảng Đông.
Lúc hội nghị ngoài- trong thỏa thuận
Theo hòa ước ta luận rõ ràng:
Buôn muối, gạo- việc càng sai trái.
Đồ Phổ Nghĩa liếc hái trợn tròng
Viện quan Tàu bằng lòng trao đổi…
Cần gì xin thông tin bản quốc…
Hắn bỏ về bất tất thị phi.
Triều đình Huế suy đi tính lại
Sợ dần trôi báo hại lôi thôi
Sai Lê Tuấn, Văn Trường, Tăng Dõan
Sứ Sài Gòn- thương nghị đất Nam
Nhờ Súy phủ khu xử Phổ Nghĩa.
 
Thiếu tướng Pháp muốn táp Bắc Kỳ (55)
Cơ hội vàng chẳng gì tốt hơn
Gọi đại úy gấp rút trở về (56)
Ra Hà Nội liệu bề hành sự.
Tự thống lĩnh gần hai trăm người
Mấy con tàu ngời ngời lướt sóng.
Cửa Thuận An nhanh chóng nghỉ ngơi
Đợi Khâm sai ra ngay Bắc Kỳ.
Trên đường đi việc gì cũng thuận
Tiếp đãi nồng bất luận điều chi!
 
Ngỡ từ nay tay bắt mặt mừng
Yên vận nước anh hùng ngơi nghỉ.
Nhưng trớ trêu chúng yêu buôn bán
Mượn thời cơ bất ngờ cướp nước…
Đến Hải Dương mật ước Phổ Nghĩa
Nhờ liệu lo cho xuôi mọi việc.
 

Lên Hà Nội diện kiến Tri Phương
Dể hành sự đòi nương trú thành…(!)
Quan nói mãi mới đành trở ra
Đóng Trường Thi, gọi mời Giám mục
Làm thông ngôn hiểu dụ ta rằng:
Bằng mọi giá dẹp yên giặc giã
Mở bán buôn mọi ngả nước Nam!
 
Chẳng điếm xỉa Phổ Nghĩa trước đây
Quan vân phân- giặc Tây lắm kế.
Tàu Sài Gòn được thế tiến ra
Đại úy tuyên Hồng Hà mở cửa
Giữa các nước thông thương buôn bán…
Thật ngao ngán bọn chúng ranh ma
Ta phòng bị kẻo thành tập kích.
 
Chúng đưa thư trách cứ quan triều:
Liều lĩnh ngăn Phổ Nghĩa thông thương…
Vì văn minh, lợi quyền nước Pháp
Chấp tất cả áp lệnh thi hành…
 
Giữa tháng mười đánh thành Hà Nội
Nguyễn Tri Phương giữ vội cửa đông,
Con Nguyễn Lãm ngăn phòng cửa nam
Non một giờ chẳng kham sức phá
Thành vỡ tan, phò mã ra đi,
Nguyễn Tri Phương ôm ghì thương tích
Cùng Đình Bình bị xích về Nam (57)
 
Trãi ba đời thờ chúa tận trung
Yên xã tắc, đánh nam dẹp bắc…
Nay sơn hà ai khắc binh đao?
Thân làm quan rơi vào tay giặc
Thà nhịn ăn bỏ mặc vết thương
Về chín suối tỏ tường trung liệt!
 
Hà Nội mất, quan quân trốn biệt
Cánh sài lang đặng dịp trỗi lên…
Tên đại úy thâm thúy sự đời:
Bọn diệt gian- đổi dời tước quan
Chống binh triều nghênh ngang xâm chiếm
Liếm Ninh Bình, Nam Định, Hải Dương.
 
Quan ngơ ngác chẳng tường ra sao
Nên thấy giặc bổ nhào chui trốn
Non tháng trời chúng ngốn bốn tỉnh.
Triều đình hay cử ngay đại thần:
Tướng ra Bắc có Trần  Đình Túc,
Nguyễn Trọng Họp, ông Trương Gia Hội.
Giám mục Bình và Linh mục Đăng
Năng điều đình êm xuôi việc nước.
Tướng vào Nam mật ước Tuấn, Tường:
Bàn Súy phủ nhúng nhường mọi lẻ
Việc đánh thành ai kẻ mưu mô
Vồ nuốt đất muốn cô lập hết?
Sai Kế Viêm phòng thủ nơi nơi…
Lưu Vĩnh Phúc chẳng lơi chiến sự
Tự mang quân xiết vòng Hà Nội…
Đại úy vội đưa quân đuổi đánh
Lên cầu Giấy ngài lánh binh đao
Về âm ty rơi bao ước nguyện(!)


 

 
Bên Pháp Hoàng ai hiện bi thương?
Pháp chưa vương chiến tranh bản xứ
Tự thiếu tướng lạm quyền sinh sát
Khi binh ngài giẫm nát Bắc Kỳ.
Ông sai người chủ trì đại cuộc
Hoắc Đạo Sinh thông thuộc tình hình (58)
Cùng Văn Tường điều đình mọi việc.
Đến cửa cấm rõ thiệt ngọn ngành
Đại úy mất đương giành lợi thế.
Ông Đạo Sinh hết bình tỉnh được
Vỗ bàn quát át cả Văn Tường:
Việc không xong trở về đợi lịnh.
Sợ cơn giận lỡ làng việc nước
Tường nói rằng mọi bước Pháp đi
Đánh Hà Nội ôm ghì bốn tỉnh…
Nhưng bản quốc giành hất ra đâu!
Đại úy chết chưa kết nguyên do.
Trao trả thành định lo hòa ước
Nước binh đao tránh sao mất mát?
Nguyễn Tri Phương bỏ xác vì ai?
Đại úy giết anh tài lỗi lạc
Giờ phiên mình- vận mạt thế thôi!
Tôi và ngài nào đâu có lỗi,
Mới nghe qua lòng nổi phong ba
Vội bỏ về hóa ra bất trí.
Chí lý hơn đưa thư ra Bắc
Ắt đưa tàu đón rước ta lên…
Hoặc làm theo thiêng liêng sứ mệnh
Hoặc xét tra ai nện nên trò!
Hoắc Đạo Sinh thuận tình nguôi ngoai
Sai đưa thư bắn tin Hà Nội.
Nguyễn Văn Tường thúc vội Đạo Sinh:
Lên Hải Dương trả thành- yên dân
Đến Hà Nội trả nốt tứ thành
Lập giao ước ân cần giao quân.
 
Đồ Phổ Nghĩa bừng bừng tức giận
Về Sài Gòn đến tận Súy phủ
Giãi nguồn cơn đòi đủ phí hao-
Non triệu nguyên- ước ao sụp đổ.
 
Hà Nội yên, mọi chỗ vững vàng
Đầu giáp tuất, nhẹ nhàng ký ước (59)
Bởi đất nước tình hình suy yếu
Chiếu theo thời đành phải thuận ưng.
Vừa ráo mực bổng dưng Tuấn mất
Nguyễn Văn Tường rời đất Nam Kỳ
Năm tháng sau cùng Dõan trở vào
Ký thương ước định trào buôn bán.
 
 

c-Tình hình nước Nam từ năm giáp tuất về sau.:
 
Bắc Kỳ ổn, hổn loạn Trung kỳ
Dân lương, giáo- cao chồn xung khắc…
Đặng Như Mai hay – bàn việc nước
Cùng Trần Tấn lấn sâu quân quốc
Tụ văn thân ân cần chỉ vẽ
Viết nên bài “ Bình Tây Sát Tả”
Tâm huyết cả đại lược thế này:
Dẫu triều đình cùng Tây giao hảo
Lòng sĩ phu ảo não tâm can!
Trước xin giết giáo dân xảo trá
Sau đuổi Tây láo cá, lọc lừa…
Giữ văn hóa có thừa nghìn năm…”
Bọn văn thân hở hăm đốt phá
Non ngàn người hối hả ra tay…
Tôn Thất Triệt- Tổng đốc Nghệ An
Ý dung túng- chúng càng đắc chí…
 
Triều đình hay bắt ngay bọn quấy
Mạnh ai nấy lẩn vào với giặc
Cùng cả bọn sắp đặt kế mưu
Cướp Hà Tĩnh quyết thu Diễn Châu.
Thanh thế lớn đến đâu nhiễu đó
Năm tháng sau mới bó tay thua.
 
Dần về sau nên mùa yên ổn
Tướng cờ vàng hao tổn binh nhu.
Năm ất hợi, Thuyết thu sinh mệnh (60)
Hoàng Sùng Anh lệnh khệnh chầu trời
Bọn giặc ấy di dời tản mát
Trả núi rừng bát ngát bình yên.
 
Sang niên sau, Thuyết kiên dọp dẹp
Làng Cổ Loa đánh bẹp giặc Trận
Mạn Sơn Tây hóa giận nên vui.
Năm kỉ mão đánh lùi giặc Khách (61)
Giải về Tàu đặc cách xử phân….

Đất Bắc Kỳ muôn phần giặc giã
Đặt Tĩnh Biên trông cả các đường.
Năm canh thìn tận tường thấu đáo (62)
Đặt hai đạo Lạng Giang- Đoan Hùng.
Trương Quang Đản cùng Nguyễn Hữu Độ-
Viên Kiểm biên tỉnh lộ của mình.
Hoàng Kế Viêm rõ tình thế sự-
Tĩnh Biên sứ- kiêm cả đôi đàng.
 
Cuối tân tỵ việc càng tệ hại (63)
Gần Lao Kay quân Khách cản ngăn-
Hai người Pháp tung tăng miệt bắc
Lên Vân Nam ách tắc giữa đường.
Đầu nhâm ngọ, bất tường mọi lẻ (64)
Viên Thống đốc cặn kẽ mọi bề
Chuẩn bị thuyền cận kề chiến sự
Viết thư trao- trách tự quan triều
Đại lược rằng: Bắc Kỳ loạn lạc
Luật nhà vua đều thua quân Khách
Quan Việt Nam nhân cách đáng chê
Luôn thất lễ với bề Khâm sứ.
Vậy nước Pháp phúc đáp rõ ràng
Sẽ tìm đàng bên vực lợi, danh.
 
Sang tháng sau, đưa nhanh binh thuyền
Ra Hải Phòng chuyển lên Hà Nội
Đóng Đồn Thủy chưa vội đánh ngay.
Tướng Hoàng Diệu được hay đón tiếp
Bụng âu lo ức hiếp chi đây?
Sai sửa soạn sắp bày, phòng giữ.
Sáng mồng tám , chuyện dữ kề bên-
Tối hậu thư nằm kềnh ra đó
Hạn tám giờ phải bỏ giáp binh,
Quan văn, võ nghe rõ thi hành!
Đợi Đồn Thủy an lành- phục lệnh.
Đúng giờ "rê" súng nện lũy thành
Ba tiếng sau tan tành đổ nát
Vị anh hùng- bi đát thương tâm
Trèo lên cây âm thầm tự tận
Các quan nhân nuốt hận trốn đi.
 
Vua Dực Tông chạnh lòng nghĩa khí
Truyền Chính, Niên lùi đi Mỹ Đức (65)
Cùng Kế Viêm ra sức chống ngăn.
Khâm Sứ Pháp lăng xăng thương thuyết:
Việc Hà Nội- nuối tiếc vô cùng
Xin nhận lấy chẳng dùng thành lũy(…!)
Triều đình tin, định kỉ Khâm Sai-
Trần Đình Túc cùng Nguyễn Hữu Độ
Nhắm Hà Nội thẳng lộ đăng trình
Thu giữ thành- tình hình trớ trêu...!
Quân đội Pháp đóng đều Hành Cung
Đòi bốn khỏan ung dung thách thức (66)
Túc, Độ uất đành gửi về Kinh
Triều đình nghị…ung dung Vĩnh Phúc,
Ngoài có Tàu mọi lúc cứu nguy
Nên bác bỏ Túc đi về Huế.
Độ thay thế Tổng đốc Hà Ninh
Sai Thận, Duật xin binh cứu viện (67)...
Tiện dịp này nhà Thanh muốn cướp
Sai Bưu, Tùng nắm chớp thời cơ
Đóng Bắc Ninh và ở Sơn Tây.

Chính phủ Pháp liền xoay ý định
Lịnh thay người, tiếp thêm binh lực
Đầu quí mùi, nhất mực ra quân (68)
Đánh Gia Định chiếm nhanh thành quách.
Vụ Trọng Bình tìm ngách trốn đi;
Lê Văn Điếm ôm ghì chín suối;
Hồ Bá On lắm chuỗi vết thương;
Bùi Ân Niên và Trương Quang Đản
Đem binh về đóng mảng Giốc Gạch
Vạch thế công tấn sang Hà Nội…
Tướng đại úy đuổi vội quân ta
Buộc quan quân lui ra Bắc Ninh.
Hoàng Kế Viêm vững tin Vĩnh Phúc
Sai tiên phong- Hoài Đức canh phòng.
 
Tên đại tá dạ hòng bóp nghẹt (69)
Tiến binh lên đánh dẹp quân ta
Mạn cầu Giấy chẳng qua cửa tử
Non trăm người bỏ cử dương gian;
Lưu đại úy thương mang trầm trọng (70)
…Đầu tháng bảy, hy vọng kế thừa...
Thiếu tướng Pháp xông bừa Hải Phòng (71)
Hòng chỉnh đốn Hà Nội, Nam Định
Lịnh ông Kiều mộ lính tiền phong (72)
 
Quan quân ta xông pha trận mạc
Mọi chiến trường chẳng đạt vẻ vang
Ôi đất nước đã đang giày xéo
Dân tình đau khó kéo thanh bình.
Tình hình sôi Dực Tông khuất núi
Mối tang thương nên chuỗi chất chồng.
......................................................

5-HIỆP HÒA ( 1883- 4 THÁNG)
 
Vận nước nghiêng ví dòng nước xiết
Thêm đại thần chỉ biết lợi danh
Theo di chiếu bỏ anh- Dục Đức (1)
Lập Dưỡng Thiện- tạo phúc muôn dân
Thành, Tường, Thuyết xả thân Phụ Chính (2)
Ba ngày sau suy tính đổi thay
Bỏ chiếu chỉ đưa ngay Quốc Công (3)-
Em Dục Tông- niện hiệu Hiệp Hòa.
Cả đình thần tỏ ra ngơ ngác
Chẳng một ai biện bác Tự Quân
Chỉ Đình Phùng bất tuân kháng lệnh
Bị bắt giam cách chức đuổi về.
 
Tình hình sôi tư bề Pháp lấn
Các tỉnh thành giặc tấn công nhanh
Mất Thuận An- Hải Dương đe dọa
Ba ngày sau chúng tọa thành cao.
Quan Sĩ, Chuẩn như bao binh lính (4)
Ngụ suối vàng hết tính trần gian.
Quan Hoành, Nhẩn thở than vận nước
Nhảy xuống sông tự tước mạng mình.
 
Triều đình tin sai đình nghị sự
Viên toàn quyền bắt tự giãi binh (6)...
Vì sinh linh đành chìu ý chúng
Quan Túc, Hợp thuận đúng yêu cầu
Kí hòa ước- ưu sầu khôn tả! (7)
Dẫu mặc cã khó lòng thay đổi
Kết quả này thuộc lỗi phần ai?
Kể từ nay mất quyền tự chủ…
Vua tuân thủ truyền bãi quân thứ
Lùi về Kinh quá khứ sang trang.
Nhưng bách quan cậy Tàu lớn mạnh
Kình chống Pháp ngang ngạnh bất tuân.
 
Vua Hiệp Hòa xoay lưng lịch sử
Nương bảo hộ gìn giữ ngôi cao
Thấy Thuyết, Tường trước sau chuyên chế
Muốn trừ đi lập kế chuyển quan
Giảm quyền hành kẻo mang họa lớn.
Ông Thuyết, Tường lạnh ớn vạ bay
Bèn bàn ngay Từ Dụ Thái Hậu
Lập Dưỡng Thiện bắt vua Hiệp Hòa
Uống thuốc độc cho ra thiên cổ.
Hơn bốn tháng – rời chỗ ngôi cao
Gọi Phế đế với bao nỗi niềm…
Trần Tiễn Thành khó kềm uất ức…
Bị thác oan tức tưởi khôn cùng!
.................................................

6. KIẾN PHÚC
 
Dọn sạch đường Dưỡng Thiện lên ngôi
Quyền chính trị bề tôi giữ lấy.
 
Quan biên thùy muốn dấy can qua
Trả ấn tín bôn ba chiêu mộ...
Như Thiện Thuật tìm lộ Hải Dương
Tụ nghĩa sĩ vạch phương chống Pháp;
Một số quan tìm đáp bên Tàu
Nhận chức tước dựng trào kháng giặc
Như Tạ Hiện, Văn Hòe, Vụ Mẫn
Chí hiên ngang dẫn dắt dân tình.
 
Viên toàn quyền nhận nhìn cục diện
E ngày sau khó tiện hoành hành
Liền đánh chiếm tỉnh thành Ninh Bình
Rồi thình lình chiếm lấy Sơn Tây.
Năm giáp thân vạch bày kế sách (1)
Vượt ngõ ngách tiến đánh Bắc Ninh
Binh quan Pháp làm chủ tình hình
Lấy Thái Nguyên triều đình bế tắc.
Chúng tâm đắc đánh đâu thắng đó
Thành Hưng Hóa cũng bó tay thua,
Thành Tuyên Quang chỉ hùa một tiếng
Quân cờ đen bay biến tinh thần
Trong mấy tháng xoay vần vũ trụ
Nước mây ngàn như vụ bán buôn
Tàu thuận Pháp lập nguồn bảo hộ
Hứa lui binh trả lộ phố phường.
 
Triều đình Huế nhúng nhường mọi lẻ
Ấn Tàu ban bao lẻ vua Nam
Buộc thiêu hủy lấy làm nuối tiếc
Xóa thời gian chịu xiết cho chăng(?)
Một dân tộc tài năng lỗi lạc
Chí kiên cường in tạc thiên thu
Lưu Sử xanh phí phách hào hùng
Bước đường cùng để Pháp cưỡi lưng.
Khốn khổ thay anh hùng khan hiếm
Bậc trung thần tìm kiếm đâu ra?
Tình thế động dân  ta khốn khó
Có điều hay- Thuyết, Tường kìm hãm
Thử hỏi sao – lược đảm non sông?
Lòng ích kỉ chỉ mong vun vén
Dạ bạo tàn chẳng kén một ai
Bởi vua ngay, ít tuổi dại khờ
Bọn gian thần đợi chờ chỉ thế.
Hơn sáu tháng tựa ghế vàng son
Về chín suối nước non rỉ máu
Bỏ dân mình nương náo ngoại bang.
………………………………
 

7. VUA HÀM NGHI
 
Để bình an uy quyền danh lợi
Bọn Thuyết, Tường đâu đợi điều chi
Lập Ưng Lịch- Hàm Nghi niên hiệu (1)
Tuổi mười hai- nghĩ chịu vâng lời!
 
Chúng tự tiện đổi dời Tự Quân
Gạt tất cả bất tuân lệnh Pháp
Củng cố quyền hiếm đáp bá quan
Vì giang san nặng lòng trắc ẩn(!)
 
Khâm Sứ hay sai quân vào Huế
Kèm pháo binh khống chế tình hình
Buộc xin phép- nhận nhìn vua mới
Còn như không- cày xới Kinh Thành.
 
Sự rành rành Thuyết, Tường đâu dám
Bám víu theo cho thuyền lướt vội
Cuối tháng sáu Thành nội rộn ràng
Chư tướng Pháp nhẹ nhàng lên điện
Lễ phong Vương- niên hiệu Hàm Nghi
Về Hà Nội những khi xong lễ.
 
Hai tháng sau bất kể thế nào
Bắt Dục Đức giam vào ngục tối
Chận bít lối sống còn nhân thế
Đổ thông gian- mưu kế tày đình!
Mộ tập lính giữ mình yên vị
Xây Tây Sơn chuẩn bị giấu vàng
Phòng hữu sự dễ dàng kháng Pháp.
Chúng hiểu ý hiếp đáp triều đình
Chiếm Mang Cá bắt nhả súng thành
Diện kiến vua giật giành cửa chính.

Quan đại thần bàn tính sang dinh
Nhưng Thống tướng bất bình chẳng tiếp…
Tôn Thất Thuyết chẳng khiếp quân thù
Trút hờn căm cho dù thất bại
Đợi nửa đêm khai đại công đồn
Sáng hai ba, ồn ào náo loạn
Quan binh thua cả bọn tháo lui
Nguyễn Văn Tường vạch phương tiến thoái
Đoái xin vua, quí bà Thái Hậu
Lánh Kiêm Lăng tạm ngự vài ngày…
 
Khi xa giá đến gần cửa hữu
Quan Văn Tường chực sẳn từ lâu
Nhưng lệnh truyền mau mau trở lại
Xem trong ngoài nhẩn nại tiếp thu…
 
Qua Kim Lăng lên chùa Thiên Mụ
Gặp Thất Thuyết qui tụ tướng binh
Chận xa giá bắn tin trở lại
Ngụ Trường Thi- giục đi Quảng Trị.
 
Nơi Kinh Thành Tường vị tình ai?
Tự bán mình tai sai cho giặc
Nào tự do, áp đặt đủ điều
Trong hai tháng, nuông chìu ý chúng
Việc nước non theo đúng yêu cầu…
 
Ông viết thư trút bầu tâm sự(!)
Rước xa giá tọa ngự Kinh Thành
Yên lòng dân, an lành ngọc thể!
Tôn Thất Thuyến nào dễ lầm mưu
Giấu Hàm Nghi chẳng lưu mật sớ.
 
Tin giặc Pháp đưa Tàu đuổi đánh
Ngài rước vua lánh lên Tân Sở
Để tam cung tạm ở trong thành
Một giờ sau rành rành sự việc
Nội giám về tỏ thiệt- Thuyết xua
Sang ngày sau, tam cung đặng rõ-
Tường đưa thư vạch ngõ về Kinh…
Thu xếp xong đinh ninh tốt đẹp
Bà Từ Dụ bó hẹp âu lo
Cho người rước Hàm Nghi trở lại.
Tìm nơi đâu, ai dại, ai khôn?
Không gặp vua chỉ tồn thư Thuyết
Nói Văn Tường chẳng thiết sĩ liêm
Xin đừng nghe chỉ thêm phiền toái
Mọi người bàn tiến thoái lưỡng nan.
Ngày ba mươi, sớ Tường giục giã
Đức Từ Dụ hối hả về Kinh.
Tường thỉnh an kể tường quốc sự…
 
Nơi Quảng Bình tự Thuyết chủ trương
Hịch cần vương truyền đi khắp ngả
Trừ Kinh Thành, giục giã tòng quân
Giết phá đạo- tay chân giặc Pháp…
Xoay càn khôn bão táp mưa sa…
Nguyễn Văn Tường bới ra hết hạn
Lụy thân sinh , bao bạn đồng liêu
Đáy Côn Lôn mọi điều bế tắc.
Phạm Văn Duật chết mất giữa khơi
Ném vào bể xem nơi yên nghỉ.
……………………………….


 

Trong khi ấy em, anh Đạm- Thiệp (2)
Cùng Trực- Tuân nghĩa hiệp ngút trời (3)
Bảo vệ vua chuyển dời tình thế
Giữ Tuyên Hóa vạch kế lâu dài.
 
Năm bính Tuất, hình hài thay đổi (4)
Pháp quyết truy nên nỗi bi thương
Lắm anh hào đều vương cửa tử
Như Xuân Thưởng, Bùi Điền, Đức Nhuận.
Giữa đinh hợi, Pháp thuận thế thời (5)
Góc trời Nam đất trời yên ổn.
 
Nơi Trung Kỳ hao tổn binh đao
Vua Đồng Kánh với bao ước vọng
Dụ Hàm Nghi bỏ mộng cần vương
Dụ đại thần khẩn trương trở lại…
Ngài đến đâu thành bại rõ ràng
Quân cần vương dàn ngang chống cự…
Chẳng thu gì phải tự về thôi.
 
… Phục nguyên hàm bề tôi- Kế Viêm
Phong chức tước oai nghiêm hành sự
Ra Quảng Bình chiêu dụ Hàm Nghi-
Thuận triều đình- khắc ghi dòng tộc
Phong Tổng trấn phúc lộc đủ đầy;
Quan cận thần rõ ngay đầu thú
Phục chức cũ đổi đi các tỉnh
Còn Xuân Soạn, Phạm Tuân, Đình Phùng
Bỏ lỗi xưa tin dùng thuở trước
Phong chức hàm- sánh bước kề vai.
 
Tờ dụ ra chẳng ai qui thuận
Hoàng Kế Viêm tìm ngay Lê Trực-
Tướng trung thành một mực bác ra
Chỉ vài người bôn ba đầu thú.
Đầu đinh hợi, Pháp trú Cầm Minh
Chúng đinh ninh chiêu dụ đề đốc-
Phải anh hùng dốc sức giang san!
Ông phúc rằng- nguy nan xã tắc
Vì ơn vua giá đắt vẫn kề
Vì nợ nước dẫu về chín suối
Phận bề tôi tròn đầu đến cuối
Nghĩa tình phai tiếc nuối muôn đời!
Rồi chuyển dời đóng miền Hà Tĩnh.
Nguyễn Phạm Tuân chiếm lĩnh Yên Lộc.
Bị kẻ gian chọc mạch đồn binh
Trong ba tháng loan tin thất thủ
Tuân bị thương ủ rũ tinh thần
Vài ngày sau hơi dần đứt đoạn
Bao đồng bọn bị Pháp bắt về.
 

Tuy diệt Tuân nhưng Trực vẫn tồn
Và Hàm Nghi- linh hồn dân tộc
Chưa tìm ra đóng dọc nơi nào.
Sau kẻ thú mách vào Quang Ngọc
Chỉ tên này hầu Ngài thường xuyên
Biết chỗ vua cứ mua dụ dỗ(!)
Đúng là người hết chỗ nào ưa
Chút lợi lộc thốt thưa vâng dạ
Sanh nhị tâm gây họa cần vương.
 
May, Thất Thiếp trăm phương nghìn kế
Nghiêm giữ gìn khống chế mưu mô
Thề sống chết đẫy xô sóng dữ
Bảo vệ vua gìn giữ an toàn.
Nơi bên ngoài vẫn còn Trực, Đạm
Chạm thân rồng nào phải dễ xơi!
 
Đầu mậu tý, nơi nơi truy quét (6)
Chúng thi nhau hò hét hắt hơi
Quá mệt mỏi muốn lơi tịnh dưỡng
Toan rút về những tưởng bình yên
Nào hay đâu – chó điên cắn chủ
Nguyễn Đình Tình thuộc lũ bất nhân
Ra đầu thú ân cần chỉ điểm
Từng hóc hiểm nơi ở Hàm Nghi….
 
Pháp lệnh đi tìm Ngọc trở về
Cùng đề huề- chó săn tao ngộ
Nguyện xung lộ bắt sống lấy vua.
Cuối tháng chín, chúng xua rắn độc
Ngọc cầm đầu bọc vây Tả Bảo
Độ nửa đêm bất hảo xông vào
Tôn Thất Thiệp bổ nhào cứu nguy
Bị đâm chết, Hàm Nghi tức giận
Đưa gươm Ngọc uất hận nói rằng-
Mày giết đi còn hơn dâng nộp…
Chộp cơ hội chúng ùa nhau bắt…
Vua im hơi chẳng nấc nên lời.
 
Ngài mười tám, tuổi đời phơi phới
Gặp tiểu nhân khó giới tầm cao
Vùi vận nước trước bao hy vọng
Đọng thiên thu chí khí anh hùng!...
 
Pháp đày vua sang vùng thuộc địa
Phi - Li - Gia thật xa đất nước (7)
Tước niềm tin khôi phục giang san
Chìm quá khứ- chống an bảo hộ.