VI
 
 CÔ Thanh còn nằm trên chiếc giường tre, trải manh chiếu rách, chưa muốn dậy. Cô còn mệt lắm. Mấy đêm nay cô vẫn không ngủ được, trằn trọc lo cho cha, không biết bị giam cầm nơi nào hay chết nơi nào ? Đã hai tháng rồi từ hôm cô ở tù về, và đi dọ hỏi tin tức cha không được, đêm nào cô cũng khóc vì thương cha già vô tội bị bắt oan, mà không biết rõ là ai bắt. Cô buồn bực oán hận vì sống trong thời buổi lọan  ly, cái mạng con người ta không bằng con kiến ! Ai bắt bớ ai cũng được ! Ai giam cầm ai cũng được ! Muốn kêu oan không biết kêu vào đâu ! Thậm chí một kẻ đầu trâu mặt ngựa, ỷ thế con một anh Cai tổng trong quận, cũng có thể bầy mưu kế, thông đồng với mấy tên lính của Pháp mà bắt bớ bỏ tù một thiếu nữ không chịu lấy nó ! Xã   hội gì khốn nạn như thế !
Chế độ gì dã man như thế ! Vậy mà nay biểu hoan hô Ông nầy muôn năm, mai biểu hoan hô Ông kia muôn năm ! Bắt bớ dân chúng, đàn áp dân chúng, bốc lột dân chúng, coi dân như tôi mọi mà dám mở miệng xưng hô ‘‘dân vi quý’’ !  Cả một lũ thực  dân phong kiến, một bọn độc tài rơm, tranh giành nhau mà hút máu mỡ của dân, vẫn khua môi mép là ‘‘ái quốc’’, ‘‘ái quần’’ là  ‘‘ cứu tinh của dân tộc’’,  là  ‘‘Quốc trưởng’’ Mỉa mai thay ! Chua chát thay ! Dân cũng cứ dạ dạ ùy ùy cho qua ngày đoạn tháng để yên ổn làm ăn, nhưng dân ngán đến tận cổ, dân oán đến tận xương, dân uất hận tận đáy lòng !
Thanh ngồi vùng dậy, đôi mắt ứa tràn châu lệ. Nhìn mặt trời rạng đông tươi sáng, cô lẩm bẩm trong miệng :
- Bao giờ lòng dân Việt nam được tươi sáng như ánh thái dương kia?
Cô lại nhớ đến cha cô. Hiện giờ phút nầy, Ba cô ở trong lao tù tối tăm rùng rợn nào? Hay đã bị chết nơi nào ? Chỉ một người có thể biết rõ hơn ai hết, là Ngọc, con trai thầy Cai Tổng, vì chính hắn đã dẫn lính đến bắt Thanh và ông già của Thanh. Nhưng không bao giờ Thanh hỏi hắn, vì nếu hỏi hắn cũng chẳng dám hé răng đâu.
Xưa nay Thanh không mê tín dị-đoan. Nhưng lấn nầy cùng kế và trong cơn đau khổ tuyệt vọng về tin tức của cha, Thanh đã phải tìm đến một bà Cốt ở cách nhà cô hơn mười cây số, ở làng khác[sub]; [/sub]Nghe người ta đồn rằng bà Cốt nầy linh nghiệm lắm, Thanh đến hỏi thử xem. Bà Cốt thắp đèn nhang, đọc phù chú, múa men một lúc rồi cốt nhập vô Bà, nói :
- Cái tuổi Tỵ nầy đây đang thắc mắc lo âu về chuyện nhà. Ông già của tuổi Tỵ đang ở một cỏi hư không, nhưng sớm hay muộn tuổi Tỵ cũng sẽ tìm thấy lại được ông già.
Thanh hỏi :
- Xin Cốt cho biết rõ Ba tôi ở một cỏi hư không, nghĩa là gì ? cỏi hư không ở đâu ?
Bà Cốt lắc đâu lia lịa :
- Nói vậy tuổi Tỵ hiểu, không cần nói nhiều
- Cốt quả quyết rằng không sớm thì muộn tôi cũng tìm thấy lại Ba tôi ?
- Sẽ tìm thấy. Mà cốt cho tuôỉ Tỵ hay rằng còn lâu, nghe? Còn lâu !...
- Còn lâu là bao lâu ?
- Ba năm nữa !
Thanh tặng Bà Cốt hai  chục đồng bạc. Ra về, Thanh rất hoang mang. Thanh cho rằng chẳng qua vì Thanh thương Ba mà không biết hỏi ai về tin tức của Ba nên cùng kế phải thử tìm đến Bà Cốt. Chớ Thanh đâu có linh dị đoan.
Nhưng Thanh cũng thắc mắc vì những lời nói của bà Cốt.
Thật là những lời nói bí ẩn, khó mà hiểu được !
Mặt trời đã lú lên phương Đông như một cục lửa tròn. Thanh dậy, đi súc miệng, bỗng có tiếng gọi ngoài sân trước, Thanh cúi đầu dòm ra: thằng bé chăn trâu bưng trong tay một gói gì, vừa chạy vô nhà, vừa kêu nho nhỏ :
- Cô Hai! Cô Hai !
Thanh sửng sốt :
- Cái chi đó, em Cùi ?
Thằng Cùi, bưng một đứa hài nhi mới đẻ, gói trong một tấm vải trắng, đưa Thanh :
- Thưa cô, em xí được đứa nhỏ này ở trong đám bí rợ, chỗ nền nhà bỏ hoang bên rạch dừa, cô Hai à !
Thanh rất đỗi kinh ngạc, vội vàng ôm lấy đứa bé :
- Con ai vậy nè ?
- Con hoang, cô ơi ! Ai đẻ bao giờ rồi đem bỏ nó ở đám bí rợ, cô Hai ơi !
- Trời! Ai mà nhẫn tâm quá vậy ?
Thanh lật đật mở tấm vải trắng ra để ngó kỹ đứa bé. Cô reo mừng :
- Con gái ! Đứa con gái ngộ quá !
Thanh vội vàng lấy một đồng bạc biểu thằng Cùi chạy đi mua đường:
- Mau lên, nghe em ? Phải cho nó uống nước đường, chớ không nó chết khát bây giờ ! Không biết người ta bỏ nó từ hồi nào? Chạy lẹ, em !
- Dạ.
Thanh sửa soạn cái giường, lấy mấy chiếc áo của cô trải lên cho êm, để làm tả lót đứa nhỏ. Cô xé mấy cái áo cũ làm băng, băng rún cho nó. Cô lấy cái mền mỏng của cô, đắp lên cho nó. Cô chạy xuống bếp nấu một ấm nước sôi. Cô rót ra một chén để nguội. Vừa lúc thằng Cùi đem gói đường về, cô khuấy nước đường lấy muỗng múc trút vào miệng đứa bé. Xong, cô mở va li lấy hai chiếc áo dài trắng tốt nhứt của cô, đưa thằng Cùi. Cô bảo nhỏ:
- Em cầm hai áo này đi kiếm người nào mua, em bán cho chị. Em liệu bán bao nhiêu tiền cũng được. Rồi chạy đi mua hai hộp sữa con chim, đem về đây để tối nay chị cho nó bú.
- Thôi cô Hai à, cô Hai đừng bán hai cái áo này, uổng lắm. Rồi áo đâu cô Hai mặc?
- Chị còn áo bà ba, đủ mặc,
- Thôi ! Em có tiền mà, cô Hai ! Bữa kia em lại bẫy được một con sáo, bán được năm đồng. Bữa qua em làm trò xiếc trên lưng trâu, họ cho em năm đồng nữa. Cô cất hai cái áo đi. Để em chạy về nhà em lấy tiền đi mua sữa.
Không đợi Thanh nói sao, thằng Cùi vắt hai cái áo trên ghế rồi vụt chạy. Nhưng nó lại chạy trở vô, thở hổn hển:
- Thưa cô Hai, em quên hỏi cô Hai, một hộp  sữa con chim bao nhiêu tiền ?
- Tám chín đồng, chớ không nhiều đâu em à.
Thằng Cùi đứng suy nghĩ rồi nói :
- Em chỉ có mười đồng. Em mua đỡ một hộp đã, có được không cô Hai ?
- Được em à.
Nó cười rồi chạy mất.
Đặt đứa bé nằm ngủ yên, Thanh đem tấm vải trắng dính máu đi ra sau bếp giặt. Lúc đem phơi, Thanh chợt để ý hai chữ thêu bằng chỉ đỏ trên một góc tấm vải, có lẽ là tấm drap trải giường. Hai chữ thêu là H.L. Thanh nghĩ ngợi :
- H.L..? H.L.?... Hồng-Lan chăng ?
Thanh nhớ lại câu chuyện đau đớn xẩy ra cách đây 7 tháng, hôm Thanh cuốc khoai nhà Hồng Lan, cô ả có cho Thanh biết rằng Đồng có ngủ với cô, để cho cô có chửa, rồi Đồng bỏ trốn đi... Cô ả chửi Đồng là một tên sở khanh, là đồ trâu, đồ chó v.v. . . Nếu quả thật vậy, thì đứa hài nhi nầy là con của Hồng Lan và Đồng hay sao? Hồng Lan sanh nó ra, không muốn nuôi đem bỏ nơi đám bí rợ chăng ? Quả thiệt Đồng đã ngủ với Hồng Lan có chửa rồi sợ xấu hổ bỏ nhà trốn đi chăng ?
Thanh nghĩ đến đó, xây xẩm mày mặt, muốn té xỉu. Thanh ráng đi vô nhà, ngồi phịch xuống ghế, gục đầu xuống bàn, khóc. Nhưng một lát. Thanh gượng đứng dậy đi khuấy thêm nước đường cho đứa bé uống. Thanh ngồi, ngó đứa hài nhi nằm ngủ yên lặng. Chốc chốc nó khóc lên vài tiếng oe oe, dễ thương lạ ! Thanh nhìn kỹ nét mặt nó. Nó còn nhỏ quá, nên cô không thấy nó giống Đồng chút nào, nhưng rõ ràng là khuôn mặt của Hồng Lan. Đôi mắt, cái mũi, cái miệng,giống Hồng Lan như đúc. Thanh suy nghĩ !  Nuôi đứa hài nhi này là thêm một nỗi bận rộn lo lắng cho Thanh Nhưng, dù thật là con của Đồng hay con của ai chăng nữa. Thanh không thể nào bỏ nó chết được. Thanh có bổn phận phải cứu đời sống của đứa hài nhi vô tội mà người mẹ tàn nhẫn đã đem quăng bỏ một nơi hoang địa. Đó là tình nhân đạo, nghĩa làm người, mà lương tâm của Thanh và lòng trắc  ẩn không thể nào từ chối được. Đành rằng Thanh sống trơ trọi một mình, nhà đã nghèo lại gặp cảnh côi cúc đau khổ muôn bề, làm sao Thanh nuôi nấng chăm lo cho đứa hài nhi nầy được nữa ? Nhưng Thanh cũng cố gắng làm hết bổn phận. Cứu sống một mạng người, là cứu vớt được một linh hồn. Thanh thương hại cho đứa con rơi, không cha không mẹ, vì chính giòng máu tạo ra nó đã từ bỏ nó ngay lúc mới lọt lòng ! Tội nghiệp cho nó quá ! Cô ôm đứa bé, khóc với nó : ‘‘Ba tiếng khóc oe oe ra đời làm chi để mang nặng nghiệp chướng của trần duyên, hở Bé?’’.
Thanh âu yếm đặt Bé nằm lại trên giường, cô không cần biết đứa trẻ vô tội này là con của Đồng hay của ai. Cô có một phần tin là con của Đồng nhưng dù là con của ai chăng nữa, nó vẫn là một linh hồn, đã mang số kiếp, vất vưởng trong trần ai, chịu hận đời ai oán !
Thằng Cùi đã trở về, ôm trong tay hai hộp sữa con chim. Nó cười ngây thơ vui vẻ :
- Cô Hai chờ em có lâu không, cô Hai ?
Thanh thương thằng nhỏ quá. Cô vuốt đầu tóc nó, dịu dàng đáp:
- Không lâu đâu, em à. Em giỏi lắm! Chị khen em đó !
- Cô Hai ơi, trời khiến sao sáng sớm bữa nay em đánh trâu ra ăn ở Rạch Dừa. Thình lình em nghe oé oé. Mới đầu em tưởng con gì kêu ! Em rình để bắt chơi. Nhưng em sực nhớ hồi mẹ em sanh thằng Xơ, em của em đó, em đang nằm ngủ dưới góc cây mít, bỗng dưng nghe liếng oé oé cũng giống như tiếng em nghe ở Rạch Dừa hồi rạng đông. Em nghi là có ai đẻ. Nhưng ai đẻ kỳ cục vậy ? Em lần mò đi tới chỗ nền nhà hoang, lại nghe mấy tiếng óe .. óe nữa. Em hết hồn, cô Hai ơi! Tại em thấy có cái gói gì trắng trắng mà quậy cựa... Ngó trước ngó sau để coi có ai thì em kêu, nhưng không thấy ai hết. Em mới thủng thỉnh bước lần tới, cúi xuống ngó coi. Chèng đéc ơi ! Ông nội ơi ! Con ai vầy nè ? Sao bỏ nằm một mình trên lá bí rợ vầy nè ! Em thấy một bầy kiến ở trên giây bí rợ, bu đông nghẹt trên cái gói dính máu nhiều quá! Em lật đật phủi kiến. Kiến bò lên tay em, cắn em đau điếng. Em chà chết hết ! Cô Hai coi, em phải giành nhau với bầy kiến để cứu đứa nhỏ, chứ không chừng nó cắn đứa nhỏ chết rồi cô Hai ơi ! Em ôm đứa nhỏ đặt xa ra một chút, để em phủi cho sạch kiến rồi em la to lên : ‘‘Con của ai đây nè? Kiến nó cắn quá xá đây nè. Kiến nó cắn chết bây giờ !’’ Nhưng không có ai trả lời. Không ai tới ôm đứa nhỏ. Em mới lật đật ôm nó chạy về cho cô đó ! Hồi nãy em phải trở ra Rạch Dừa coi chừng trâu sợ nó ăn lúa của người ta. Rồi em mới chạy đi mua sữa.
Thanh cười:
- Tiền đâu em mua được hai hộp lận ?
- Em về nhà lấy mười đồng của em giấu trong ống tre, rồi may quá em gài bẩy được con két, em đem ra chợ bán cho lính Tây được mười đồng nữa. Dư tiền mua được hai hộp, chớ em nghĩ có một hộp ít bữa nó bú hết rồi làm sao, phải không cô Hai?
- Nhưng bề nào em cũng phải đem hai cái áo của chị bán lấy tiền thêm, còn phải sắm sửa cho nó nhiều thứ lắm. Chiều nay còn phải mua một chai sữa với nấm vú. Rồi mua một cục xà bông đá để giặt tã, mua vài cái ghim băng để cột băng rún cho nó. Mua cho nó cái mũ, vài cái áo cho nó mặc…
- Chèng ơi, sao tốn tiền nhiều quá xá vậy cô Hai ?
- Phải tốn chớ, em !
- Bán hết áo của cô Hai, rồi cô Hai bán gì nữa ?
- Chị sẽ đem bán mớ sách học của chị cũng được bộn.
- Sao cô Hai không để sách học ?
- Chị hết học rồi. Ít bữa nữa sẽ gặt lúa thầy Cai Tổng, chị đi gặt sẽ có lúa bán được tiền thêm. Nội mùa gặt này chắc chị sẽ kiếm khá tiền.
- Em sẽ làm xiếc nhào lộn trên lưng trâu người ta cũng cho em tiền. Em câu cá, em bẫy chim để em bán cũng có tiền vậy. Em lấy tiền đưa cô nghe cô Hai ?
- Em khỏi làm gì hết. Mấy bữa nữa chị đi gặt. Em cho trâu ăn gần nhà chị, để thỉnh thoảng em vô nhà coi chừng đứa nhỏ giùm cho chị là được Bữa nào chị không đi gặt, thì chị ở nhà coi chừng nó.
- Còn bữa nào cô Hai ở nhà, thì em đi đánh bẫy chim, em đi câu cá, em làm xiếc nhào lộn trên lưng trâu, há cô Hai ?
Thanh dịu dàng vuốt đầu tóc thằng Cùi :
- Em giỏi lắm và ngoan lắm !
* * *
Sáng hôm sau. Thanh đem mớ sách cũ định đến bán cho Hồng Lan, và sẵn dịp muốn dò biết xem có phải là Hồng Lan vừa mới sanh đứa nhỏ không ? Thanh lựa chọn mười quyển sách vừa sức học của Hồng Lan, bỏ vô cặp da, ôm đến nhà ông Huyện.
Thanh vô sân, gặp con đầy tớ từ dưới bếp bưng một mẻ lửa than đỏ sắp lên buồng Hồng Lan, Thanh hỏi :
- Có chị Hồng Lan ở nhà không, em Ba ?
- Chị hỏi cô Hai, có chuyện chi ?
- Có, nhờ em vô nói với chị Hai có qua đến chơi.
- Có chuyện chi thì bữa khác, chớ bữa nay chắc không được đâu.
Đứa ở vô phòng Hồng Lan một lúc, Thanh đứng ngoài hè nghe tiếng Hồng Lan la lớn :
- Đừng cho nó vô đây !
Đứa ở vội vàng ra nói với Thanh :
- Cô Hai không cho chị vô.
- Qua không vô cũng được. Vậy nhờ em đem mấy cuốn sách nầy vô đưa chị Hồng Lan, nói với chỉ là qua túng tiền quá, đem sách nầy bán lại cho chỉ, chỉ muốn trả bao nhiêu tiền cũng được.
Thanh mở cặp, lấy ra mười quyển sách còn mới. Đứa ở lắc đầu trề môi :
- Cô Hai không thèm mua đồ này đâu. Cổ đâu có đọc sách này !
- Em làm ơn đem giùm vô cho chỉ,  coi chỉ nói sao ? Qua bán rẻ mà ! Sách này là sách của chị học đấy.
- Tôi đem vô lở cô Hai la tôi, làm sao ?
- Có chi mà la ? Em cứ đem vô giùm cho qua chút mà.
Con ở nể lời Thanh, nhưng một lúc nó trở ra, trả sách lại cho Thanh :
- Tôi đã nói rồi mà. cô biểu đuổi chị về, cổ cấm tôi không được nói chuyện chi với chị hết.
Thanh mỉm cười làm thinh, bỏ sách vô cặp, đi ra.
Trong hoàn cảnh này, Thanh biết là Thanh cần tập tánh bình tĩnh, và chịu nhịn nhục. Nhưng Thanh đã tin chắc rằng Hồng Lan mới sanh, và cô a đang nằm trong buồng. Chứng cớ là đứa ở bưng một mẻ lửa than từ dưới bếp lên... Dĩ nhiên là Thanh cũng muốn giấu kín, không cho Hồng Lan hoặc con ở biết là đứa con đẻ hoang của Hồng  Lan hiện đang nằm trong nhà Thanh, và Thanh đang đi chạy tiền về nuôi nó.
Nhưng Thanh rất lo ngại, vì đêm hôm qua đứa bé nóng. Có lẽ tại nó bị bỏ nằm ngoài sương gió ngay mới sau khi lọt lòng mẹ. Thanh sờ trán, sờ tay chân nó, thấy ấm ấm. Đó là triệu chứng nguy  hiểm. Cho nên sáng dậy thật sớm, Thanh đã Iật đật đem mớ sách đến bán cho Hồng Lan, là cốt lấy liền về mua thuốc cho đứa bé uống. Trước khi ra đi, Thanh còn do dự, không chắc Hồng Lan sẽ mua mớ sách của Thanh. Nhưng sờ bàn tay đứa bé thấy còn nóng hoài, Thanh lo sợ đành liều đem bán sách để kiếm tiền. Sách không bán được, Thanh không biết tính sao đây ? Thanh sợ đứa hài nhi sẽ nóng lên cao độ, không có thuốc trị thì nó chết, tội nghiệp cho nó biết bao ! Từ trong nhà Ông Huyện đi ra về, Thanh thất vọng, lo nghĩ như thế, bỗng dưng một chiếc xe hơi từ ngoài đường lớn chạy vô, đổ gần cổng nhà ông Huyện. Thanh trông thấy bác sĩ Long từ trong xe bước ra, xách một va-li nhỏ để khám bệnh. Thanh mắc cở cúi mặt xuống đi, không muốn cho bác sĩ Long thấy cô. Nhưng bác sĩ đứng lại vui mừng chào :
- Cô Thanh
Thanh phải ngước mặt lên, lễ phép đáp :
- Dạ, chào Bác sĩ.
- Cô ở đây sao ?
- Dạ không, tôi đến thăm chị tôi.
- Ủa ! Cô có bà con với ông Huyện à ?
- Dạ có, tôi là cháu ông Huyện.
- Vậy hả? Cô đến thăm cô Hồng Lan hả ?
- Dạ. Thưa Bác sĩ, nhơn dịp may mắn gặp Bác sĩ đây, xin nhờ Bác sĩ chỉ giùm. Ở đằng nhà tôi, có một đứa hài nhi nó nóng suốt từ đêm hôm qua, thưa Bác sĩ nên mua thuốc gì cho nó uống?
- Một đứa hài nhi hả cô ?- Phải coi bịnh mới dám cho thuốc cô Thanh à. Con nít khó lắm cô. Nhà cô ở đâu ? Chút nữa tôi đến xem bịnh đứa nhỏ được không ?
Thanh do dự. Nhưng suy nghĩ một lúc, Thanh bảo :
- Dạ thưa Bác sĩ, chừng mấy giờ Bác sĩ coi bịnh xong cho chị Hồng Lan ?
- Nửa tiếng đồng hồ là nhiều.
- Vậy chút nữa xin mời Bác sĩ cứ theo con đường nầy đến chỗ Rạch Dừa, sẽ có một đứa nhỏ đứng đó đón Bác sĩ. Đường đi xe hơi dễ dàng.
- Được. Tôi sẽ đến nhà cô.
- Nhưng xin Bác sĩ đừng nói chi cho cậu Huyện và chị Hồng Lan của tôi biết là Bác sĩ đến khám bịnh một đứa hài nhi ở trong nhà tôi.
Bác sĩ Long tủm tỉm cười:
- Có chi bí mật vậy ?
- Dạ có. Nếu Bác sĩ giữ kín cho, thì tôi rất cảm ơn Bác sĩ.
- Tôi hứa giữ kín. Thôi chào cô Thanh, chốc nữa tôi đến.
- Dạ, xin chào Bác sĩ. Cảm ơn Bác sĩ nhiều lắm.
Thanh rảo bước đi thật mau. Cô hơi thẹn. Mấy tháng trước, hồi còn đi học trên tỉnh, cô đã biết Bác sĩ Long. Chính Bác sĩ Long đã xem bịnh cho cô vài lần, tại phòng xem bịnh của nhà trường. Và Bác sĩ Long có để ý đến cô, Nghe người ta nói thì Bác sĩ Long chưa có vợ, mới đổi tới tỉnh này từ hôm Tết, và rất tử tế với bịnh nhơn, nhứt là bịnh nhơn nghèo đến xin thuốc ở nhà thương. Bác sĩ Long để ý đến cô, vì một là cô đẹp nhất trong trường và trong tỉnh. Vẻ đẹp tự nhiên và lộng lẫy của Thanh đã nhiều lần làm cho vị Bác sĩ trẻ tuổi như bị mê hoặc, bị bối rối trong lời nói và trong cử chỉ mỗi khi Bác sĩ đứng trước mặt cô. Hai là Bác sĩ đã nhận thấy trong đám thiếu nữ nhí nhảnh ở tỉnh thành mà Bác sĩ thường gặp hằng ngày, không có cô nào thùy mị, hiền lành và đứng đắn như cô Thanh.
Một chuyện đã xẩy ra khiến các bạn gái của Thanh tủm tỉm cười và thèm thuồng ước muốn được như Thanh. Hôm phát thưởng cuối niên khóa trước kỳ nghỉ hè vừa rồi, Thanh được nhiều phần thưởng hơn ai hết. Điều đó, cả học trò lẫn giáo viên, không ai lạ gì, vì Thanh học môn nào cũng được điểm cao. Thanh đứng đầu về Pháp văn , Việt văn, đứng thứ hai về các môn toán, thứ hai ex-equo về  lý hóa, đứng đầu về vẽ, và thêu, thứ hai ex-equo về thể dục. Toàn thể nam nữ sinh trong trường, đều nhìn nhận là Thanh rất xứng đáng các phần thưởng quý nhất của các quan khách tặng. Đến khi giám-thị kêu : ‘‘Phần thưởng đặc biệt do Bác sĩ Long tặng người học trò nào học giỏi nhứt và hạnh kiểm tốt nhứt’’, thì chính là cô Nguyễn thị Thanh được kêu tên lên lãnh thưởng: một toàn bộ Tự điển  ‘‘Larousse XXè siècle’’ gồm có sáu bộ dày và to, khổ rộng, bìa chạm, gáy in chữ vàng. Giữa một tràng pháo tay vang dậy phòng khánh  tiết, Thanh cảm động quá, rụt rè lên lãnh thưởng và khẽ nghiêng đầu cảm ơn Bác sĩ. Nhưng toàn bộ tự điển nặng quá và kềnh càng quá, cô Thanh ôm không nổi. Ông Bác sĩ hứa, sau buổi lễ ông sẽ bỏ xe hơi chở về nhà trọ cho cô. Một tràng pháo tay thứ hai nổ dậy vang rầm, diễn tả sự mến phục đồng thanh của cử tọa trước thắng Iợi vinh quang ở học đường của cô nữ sinh Nguyễn thị Thanh...
Thanh hồi tưởng lại kỷ niệm vẻ vang rạo rực ấy, mới hôm nghỉ hè vừa rồi. Không ngờ sáng nay thình lình Thanh lại gặp Bác sĩ Long ! Và cũng không ngờ hôm nay do một trường hợp ngẩu nhiên, Thanh lại phải nhờ Bác sĩ Long đếu cứu sanh mạng của một trẻ hài nhi không phải là của của cô !
Về đến nhà, Thanh kêu thằng Cùi;
- Em à, bữa nay chị phải quyết định một việc.
- Việc gì, cô Hai ?
- Chị phải bán con heo.
Thằng Cùi dẩy nẩy :
- Trời ơi ! Cô Hai đừng bán con heo, cô Hai! Cô đã nhọc công chăm nuôi nó từ hôm cô về nghỉ hè. Cô đã phải đi cuốc khoai mướn ở nhà ông Huyện để nuôi nó. Trong mấy tháng cô bị ở tù, ở nhà em cũng lo kiếm rau và cám cho nó ăn. Từ hôm cô ở tù về, cô lại chăm lo cho nó. Đến nay nó đã hơì mập, nếu để gần Tết cô bán nó thì được nhiều tiền hơn, xứng đáng cái công cô nuôi ! Chớ nay cô bán, em sợ không được bao nhiêu tiền, uổng lắm cô Hai!
- Chị phải bán con heo, mới có tiền trả Bác sĩ và mua thuốc cho đứa bé..., chị thấy Bé nóng từ đêm qua, chị sợ quá. Em không thấy bé yếu lắm sao ?
Thằng Cùi giựt mình :
- Phải mời Bác sĩ sao, cô Hai? Nó nóng thì cho nó uống chút dầu nhị thiên đường không được sao ?
- Đâu có đuợc, em !
- Em nghe cô muốn bán con heo, em buồn quá .
- Nếu để đứa bé nóng riết rồi chết, em có buồn không ?
- Buồn chớ, cô Hai .
- Con heo, không sớm thì muộn rồi cũng sẽ bán. Chớ đứa bé đây mới sanh ra bị bỏ nằm ngoài sương gió, nó đã yếu sức rồi. Đêm qua nó nóng suốt đêm. Để vậy, không lo gấp thuốc than cho nó, chị sợ nuôi không được. Nếu để nó chết, chị em mình sẽ ân hận lắm đó em à.
- Dạ, thôi thì bán con heo chớ biết sao bây giờ! Mời Bác sĩ tốn tiền nhiều lắm, phải không cô Hai ?
- Tiền thầy, tiền thuốc, tốn lắm chớ em.
- Em chạy ra chợ kêu người mua con heo. Còn Bác sĩ thì đi kêu đâu bây giờ, cô Hai ?
- Em lên Rạch Dừa đứng đón. có Bác sĩ quen, chị gặp lúc nãy. Em đưa Bác sĩ về đây, rồi em chạy đi kêu người lái heo
- Dạ.
Thằng Cùi ngoan ngoãn chạy đi. Nửa giờ sau Bác sĩ Long đến. Đưa Bác sĩ vào nhà xong, thằng Cùi bảo cô Thanh:
- Giờ em đi kêu người lái heo, hả cô Hai ?
- Ừ, em đi lẹ nghe em.
- Dạ.
Bác sĩ Long xem bịnh cho đứa hài nhi, thật  kỹ. Xong ông chích cho nó một mũi thuốc. Ông bảo:
- Đứa bé yếu lắm. Nhưng chịu khó chăm nom cho nó, có thể cứu được. Trưa nay nó hết nóng cô nên bắt đầu cho nó bú sữa bò. Năm giờ chiều nay tôi sẽ đến coi mạch lại cho nó nữa.
Thanh bỡ ngỡ :
- Thưa Bác sĩ, tôi làm phiền Bác sĩ quá chăng ?
- Không sao, cô Thanh. Tôi có thì giờ.
- Thưa Bác sĩ, Bác sĩ xem đứa bé có dễ nuôi không ?
- Nếu không chích thuốc cho nó bữa nay, ngày mai sẽ làm nặng. Phổi nó yếu lắm. Nó có thế làm kinh phong thì khó chữa được nữa. Nhưng bây giờ cô yên tâm...
- Cám ơn Bác sĩ. Xin Bác sĩ làm ơn cho cái toa mua thuốc .
- Không cần mua thuốc. Từ bây giờ đến trưa nó bớt nóng. Cô cho nó bú sữa bò, nếu không có sữa mẹ ... Ờ mà, xin lỗi cô, mẹ nó đâu ?
Thanh mỉm cười:
- Thưa, mẹ nó là tôi đây .
Bác sĩ Long hiểu là Thanh nói đùa. Vì xem cô Thanh đâu phải là một sản-phụ ! Nhưng  bác sĩ cũng đáp lại bằng một nụ cười, và nói tiếp:
- ... Cô cho nó bú cách khoảng 3 giờ một lần, đúng theo lằn mức ghi trên chai sữa. Đêm nay cô chịu khó thức để canh chừng nó. Đắp mền cho nó ấm. Nếu có thể để lửa sưởi cho nó cũng tốt vậy, nhưng lửa đừng nóng lắm. Không nên để gió vào chỗ nó nằm. Nên che kín các song cửa sổ. Chiều tôi sẽ đến coi lại.
Bác sĩ Long hỏi tiếp :
- Nhưng thành thật, tôi xin hỏi cô... Không phải vì tôi tò mò, nhưng tôi cần biết rõ để hiểu những nguyên nhân chứng bịnh đứa trẻ. Vậy chớ mẹ nó đâu?
- Sự thật, thưa Bác sĩ, nó là một đứa con bỏ hoang. Một thằng bé chăn trâu trông thấy nó bị gói trong tấm vải cũ, bỏ nằm trơ trọi trên một chỗ đất hoang từ hồi hừng đông hôm qua, nó lượm đem đến đây. Thấy vậy tội nghiệp, tôi nuôi. Thằng bé chăn trâu đã tìm thấy nó, chính là em nhỏ lúc nãy dẫn Bác sĩ đến đây.
- Tôi đã ngờ vực như thế. Và có câu chuyện nữa tôi mong được cô cho biết, để tôi hiểu thêm hoàn cảnh sanh ra đứa hài nhi này. Sự hiểu biết ấy rất có ích và rất quan trọng cho tôi trong khi tôi săn sóc nó. Lúc nãy cô yêu cầu tôi đừng cho ông Huyện và cô con gái ông biết là tôi đến đây chữa bịnh cho một hài nhi. Vì sao?
- Vì... nhưng thưa Bác sĩ, điều tôi sắp nói chưa chắc đã là sự thật...
- Cô cứ nói. Chúng ta sẽ xét đoán đâu là sự thật.
- Vì tôi nghi rằng mẹ đứa hài nhi này Ià Hồng Lan, con gái của cậu Huyện tôi.
- Sự nghi ngờ của cô rất đúng. Bởi lẽ tôi đã đến chữa bịnh cho cô Hồng Lan từ sáng hôm qua. Cô ấy vừa mới sanh và đứa nhỏ này giống hệt cô Hồng Lan. Nhưng ông Huyện cho tôi biết là đứa hài nhi đã chết rồi mà ! Vả lại, xin lỗi cô Thanh, cô Hồng Lan hình như chưa có chồng thì phải ? Ông Huyện có quen thân với tôi, có mời tôi đến nhà ông hai ba lần thường nói đến cô Hồng Lan lúc cô ở học trên Saigon. Tôi chưa nghe lần nào ông Huyện nói là cô Hồng Lan có chồng.
- Vâng chị ấy chưa có chồng.
- Thế thì chúng ta có thể tin được rằng đứa bé hoang này, cô ấy không muốn nuôi nên đem bỏ ngoài ruộng, và tưởng nó chết rồi !
- Tôi có một bằng chứng xác thật hơn hết là ở nơi góc tấm drap cũ dùng gói đứa bé, có hai chữ thêu bằng chỉ hồng là hai chữ H. L.
Bácsĩ Long cười:
- Cô làm trinh thám được đó !
- Chỉ là một ngẫu nhiên. Khi đem tấm drap vấy máu ước đỏ đi giặt, rồi đem phơi, để ý thấy hai chữ H. L. tôi mới biết.
- Bây giờ tôi mới hiểu tại sao cô không muốn cho ông Huyện và cô Hồng Lan biết tôi đến đây chữa bịnh cho một đứa hài nhi. Giờ tôi có thể nói với cô rằng tôi đã giữ đúng lời hứa với cô.
 - Cảm ơn Bác sĩ. Tôi muốn giấu kín, không có mục đích nào khác hơn là để khỏi làm bận lòng cậu Huyện và chị Hồng Lan của tôi. Để cho ông Huyện và Hồng Lan cứ yên trí rằng đứa bé đả chết rồi.
Thanh sực nhớ là đang tiếp một người khách quý :
- Xin lỗi Bác sĩ, tôi quên pha trà mời Bác sĩ.
Thanh toan chạy xuống bếp lấy ấm nước nóng,nhưng Bác sĩ Long gọi lại:
- Thôi, cô Thanh ! Cô đừng bận rộn về việc đó. Tôi xin từ giã cô, và xin hẹn 5 giờ chiều nay sẽ trở lại.
- Xin lỗi Bác-sĩ, xin Bác sĩ cho biết số tiền y phí bao nhiêu ?
Bác sĩ Long cười rất nhã nhặn :
- Cô là một Nữ thần của Bác ái và Nhơn đạo. Với cô, lẽ nào tôi dám nói đến chuyện tiền nông?
- Bác sĩ không tính tiền thì tôi ngại lắm.
- Nếu cô Thanh muốn tôi đến chữa bịnh cho đứa bé xấu số này thì mong cô đừng nhắc đến chuyện tiền nông nữa.
Bác sĩ khẽ nghiêng mình từ giã. Thanh cảm động cúi đầu đáp lễ.
* * *
Thanh bán con heo được năm trăm đồng. Thật là một số tiền rất lớn đối với Thanh trong lúc nầy. Thằng Cùi hơi tiếc con heo, nhưng nghe Thanh nói Bác sĩ đã đến chích thuốc cho Bé, và Bé hết nóng, Cùi mừng lắm. Thanh đưa tiền cho nó ra chợ mua một chai sữa với núm vú, cục xà bông đá để giặt tã, và hai cái ghim băng.
Lần hồi Thanh sắm đủ hết những đồ dùng cho đứa bé. Chính Thanh không dám sắm sửa riêng cho Thanh một tí gì. Cô thiếu thốn mọi thứ nhưng đứa bé có đủ cả. Bé có hai cái mũ để thay đổi, hai cái yếm xây, ba bộ quần áo, hai đôi vớ. Cứ đúng ba giờ Thanh cho Bé bú một chai sữa đến đúng lằn mức đã ghi sẵn trên chai. Nhờ Bác sĩ Long chăm nom thuốc men thật tận tâm, Bé đã hết nóng. Bú no là nó nằm ngủ yên một giấc, không khóc, không đòi. Thanh tập Bé nằm một mình, để rảnh rang còn làm công việc. Cứ sáng dậy Thanh pha nước nóng tắm cho Bé thay đồ đạc sạch sẽ cho Bé bú, rồi đi giặt tã, áo, băng phơi đến trưa khô cô lấy vô xếp tươm tất, thứ tự.
Những ngày đi gặt lúa mà không có thằng Cùi đến, Thanh nhờ chừng đúng ba giờ chạy về nhà cho bé bú một lần, cho bé nằm ngủ lại trên chổng, đàng hoàng, rồi Thanh lại chạy ra ruộng.
Lần lần câu chuyện đứa con hoang của Thanh nuôi, nhiều người trong làng đều biết. Người ta đến xem, hoặc mấy chị đàn bà và mấy cô gái có dịp giúp đỡ Thanh đôi chút. Ai nấy đều khen Thanh, trầm trồ ca ngợi cô Thanh có lòng nhân đạo, ăn ở có phước đức, hiền lành. Một thân trơ trọi mà cán đáng được hết cả mọi việc gia đình; lại thêm một đứa bé hoang, nuôi nấn, chăm lo, săn sóc không khác nào một bà mẹ hiền.
Nhiều bà già đã móm, nhai trầu nhóc nhách cười:
- Nghĩ ông Trời khiến cũng hay chớ! Cô Thanh nuôi đứa bé nầy khác nào tò vò mà nuôi con nhện! Vậy mà thấy cô cưng nó quá!
Có đôi bà đến chơi ở cả buổi để giúp Thanh vì họ thấy Thanh một mình bận bịu quá. Họ tội nghiệp cho cô. Họ thương cô, họ kính phục cô. Nhưng cô không cho ai biết đứa bé là con của Hồng  Lan và cô dặn cả thằng Cùi giấu kín. Cô nói cho mọi người rõ là một buổi sáng cô đi chợ sớm, thấy đứa hài nhi bị gói trong giấy nhựt trình bỏ trong một cái giỏ nhét nơi xó chợ, Cô thương hại, đem về nuôi. Mọi người đều tin lời cô. Riêng có ông Huyện và cô Hồng Lan thì kín cổng cao tường  không hay biết gì hết. Vả lại Hồng Lan, sau khi ở cử xong được một tháng, nhờ bác sĩ Long thuốc than cho đã bình phục lại, cô trở lên Saigon.
Thằng Cùi nhứt định không ở chăn trâu cho ông chủ nó nữa. Nó xin cô Thanh cho về ở với cô để đỡ đần cô. Thanh thương nó, nhưng ngặt một nỗi nhà cô nghèo quá, làm sao nuôi nó được ? Thằng Cùi bảo :
- Thưa cô Hai, cô Hai cho em đi câu cá, đi bẩy chìm, đi ra chợ làm xiếc, để em kiếm thêm tiền về cho cô Hai nuôi bé.
Thanh cười:
- Em biết làm xiếc nữa sao ?
- Mấy lần em lên tỉnh, hồi cô Hai còn ở trong tù, để đem quà bánh và thư liên lạc cho cô Hai, em có học thêm nhiều trò xiếc hay lắm, cô Hai à. Em nhào lộn được, em đi giây được.
- Em đi dây cách nào ?
- Dăng một sợi giây kẽm thiệt chắc qua hai góc cây, rồi em leo lên đi trên dây, không té. Em đi tới đi lui. Đang đi em ngồi xuống thổi sáo, rồi lại đứng dậy đi. Bữa nào em đi cho cô Hai coi !
Thanh khen:
- Em giỏi quá !
- Cô Hai chưa thấy em nhào lộn như hát xiếc nữa đó ! Nè em nhào cho cô coi, cô Hai.
Nói xong nó hăng hái cởi áo rách của nó ra quăng trên đất. Nó dẹp bàn ghế một bên. Nó đứng ngoài cửa, uốn ngửa mình thiệt cong thành hình bán nguyệt, đâu chấm xuống đất, hai tay chống hai bên, rồi nó đưa hai cẳng lên, để lộn sấp trở lại. Cứ như thế, lúc sấp, lúc ngửa, nó nhào lộn thật dẻo. Nó nhào được cả trên lưng con trâu trong lúc trâu điềm nhiên bước đi ăn cỏ, mà nó không té.
Nó cười, bảo cô Thanh :
- Em biết làm quỉ thuật nữa, cô Hai ơi!
- Chà ! Em tài quá vậy, Cùi!
- Để em làm vài trò, cô Hai coi nghe!
Nó bảo cô Thanh cho nó mượn ba đồng bạc cắc, và cái khăn mặt. Nó bỏ ba cắc bạc trong khăn, gói ghém kỹ càng, nó nắm một đầu, còn một đầu nó đưa cô Thanh :
- Cô Hai rờ coi, có ba cắc bạc ở trỏng không?
Thanh mân mê cái khăn và gật đầu:
- Có.
Nó cột khăn lại, quay tròn mấy vòng, rồi lại đưa cô Thanh :
- Bây giờ cô Hai rờ coi, có ba cắc bạc ở trỏng không?
Thanh mân mê không thấy :
- Ủa ! Em làm sao tài vậy? Ba cắc bạc biến đi đâu rồi ?
Thằng Cùi cười ha hả, sè tay ra :
- Nó đây nè, cô Hai !
Ba cắc bạc nằm trong tay nó.
 
Chiều hôm ấy, nó ra chợ làm xiếc và quỉ thuật cho người ta coi. Sáu giờ nó đem về cho cô Thanh hai chục đồng và năn nỉ xin cô Thanh cho nó ở luôn với cô:
- Em muốn ở với cô Hai để cô Hai dạy em học chữ, học sử ký, địa lý, toán, như tụi học trò.
- Được. Chị bằng lòng cho em ở. Em sáng trí và có tài, lúc nào rảnh công việc, em ra chợ làm xiếc được ai cho tiền thì em để giành may áo quần cho em. Còn chị thì chị ráng làm công việc thuê mướn cho người ta cũng đủ tiền nuôi em với Bé. Em ở đây chị dạy cho em học, và em giúp đở chị chút ít công việc nhà. Những lúc chị đi gặt hái hoặc xay gạo, xay lúa mướn cho người ta thì em ở nhà coi chừng Bé .
- Dạ.
Từ hôm ấy, thằng Cùi ở luôn nhà cô Thanh, Tối nó trải manh chiếu rách nằm ngủ ngoài hè. Ban ngày, nó chụm lửa, nấu cơm, quét dọn, và học .
Một buổi sáng, cách một năm sau, đúng ngày thôi nôi của Bé, Thanh bảo nó :
Cùi à, hôm nay Bé được một tuổi, Cùi có nhớ không ?
- Dạ vậy sao ? Mau quá cô Hai nhỉ ! Hèn chi Bé đã biết ngồi rồi ! Cô Hai có muốn mua gì cúng thôi nôi cho Bé không ?
- Nhà mình nghèo mà, Em ! Nay chị chỉ muốn trồng một giây bí rợ.
- Để chi, cô Hai ?
- Chị muốn có một kỷ niệm ngày sanh nhựt của Bé.
- Khó gì ! Em lên Rạch Dừa, chỗ người ta bỏ đó, em nhổ một giây bí rợ hoang đem về trồng, đuợc không cô Hai ?
- Được. Nhưng em nhổ đứt rễ thì nó chết. Em cầm cái dao lên đó , coi có cây bí con nào mới mọc em xắn đất chung quanh, thiệt sâu, rồi em bưng nhè nhẹ cho khỏi đứt rễ.
- Dạ. Thiếu gì bí con mới mọc, cô Hai !
 
Thằng Cùi hăng hái vác cuốc và cầm dao đi. Một lát nó đem về một cây bí con mà nó đã bứng rất cẩn thận như lời Thanh dặn. Thanh đào một lỗ sau bếp, trồng cây bí rợ.
Nhơn dịp ngày kỷ niệm sanh nhựt của Bé, Thanh đặt cho Bé một cái tên. Từ hôm Thằng Cùi xí được Bé cho đến nay,đúng một năm, Thanh bận rộn quá chưa nghĩ đến việc đặt tên cho Bé. Nay không lẽ cứ gọi ‘‘Bé’’ hoài, nên Thanh muốn cho nó một cái tên. Bởi lẽ thằng Cùi xí được nó vào lúc bình minh, Thanh liền đặt tên là bé Bình Minh. Còn họ, thì chẳng biết tính sao đây ? Bé không có cha, không có mẹ, thôi thì lấy họ của Thanh vậy. Từ nay tên họ chánh thức của Bé là Nguyễn thị Bình Minh.
Có lúc, Thanh muốn lấy họ của Đồng, là họ Lê, nhưng Thanh nghĩ lại rằng Thanh không có quyền. Bởi Đồng không có cho Thanh biết là Đồng có đứa con với Hồng Lan. Mặc dầu Thanh nửa tin nửa ngờ, và trong thâm tâm Thanh rất xót xa đau đớn về nghi án này, nhưng bây giờ đây bé Bình Minh chỉ là một đứa con rơi, một đứa con hoang, vô thừa nhận, thì Thanh đâu dám gắn họ Lê cho bé được ?
Bé Bình Minh đã tập nói, và gọi Thanh là ‘‘Má’’ , gọi thằng Cùi là anh, Trông mặt nó thật ngộ.Lớn lên nó càng giống Hồng Lan như đúc. Trong làng dư luận bàn tán xôn xao. Mặc dù người nhà ông Huyện Cảnh không dám hở môi lộ ra bí mật, mặc dầu cô Thanh và thằng Cùi cũng nhứt định giấu kín, nhưng tiếng đồn đãi của dân chúng vẫn gán cho con gái ông Huyện đã chửa hoang sanh ra bé Bình Minh, rồi đem nó quăng ra xó chợ. Họ sợ oai quyền của ông Huyện, nên không dám nói ra, nhưng họ vẫn xầm xì bàn tán,
Những người đàn bà con gái đến chơi nhà cô Thanh để coi bé Bình minh, chỉ chỏ cái miệng Bé , cặp mắt Bé, rồi nhìn nhau cười một cách ranh mảnh, tỏ rằng sự bé Bình minh giống cô Hồng Lan là không chối cãi đàng trời nào được nữa. Nhưng cha nó là ai ? Câu hỏi đó là một bí mật không tài nào khám phá nổi.
Thanh, thì dĩ nhiên cũng như mọi người, làm sao biết được người cha thất đức ấy là ai? Đồng? Thanh không muốn nghi rằng chính Đồng là thủ phạm. Trong những thư từ vài tháng mới có cơ hội lén gởi một cái cho Đồng, do thằng Cùi trao cho người liên lạc, Thanh không bao giờ nói đến chuyện bé Bình Minh. Thanh muốn hoàn toàn giấu Đồng chuyện ấy. Để Đồng khỏi bận tâm. Thanh cũng không nhắc nhở một câu nào về Hồng Lan, coi như chuyện ấy không có. Vả lại Thanh cho là vô lý cái việc mà Đồng có thể phạm một tội hèn nhát là làm cho Hồng Lan có chửa rồi bỏ nàng trốn đi. Không ! Thanh suy nghĩ kỹ không thể tin như thế được !
Thanh cố nhớ lại những ngày tháng để phán đoán, tìm cho ra sự thật. Thanh nhớ hôm Đồng đến nhà ông Huyện để dạy học cho Hồng Lan là ngày 9 tháng 7 năm 1949. Đồng chỉ dạy được tám ngày rồi bỏ đi, tức là ngày 17 tháng 7. Vậy nếu Hồng Lan nói rằng có chửa với Đồng thì Hồng Lan phải thọ thai trong tám ngày đó. Đến hôm thằng Cùi xí được đứa bé, là hôm Hồng Lan sanh nó ra, là ngày 15 tháng 3 năm 1950. Tính ra thì mới có bảy tháng và mấy ngày thôi. Do đó Thanh đoán rằng Hồng Lan đã có thai lúc còn học ở Saigon ít nhứt cũng hai tháng trước khi gặp Đồng. Rồi có lẽ bị người tình bỏ rơi, Hồng Lan nhơn dịp về quê nghỉ hè gặp Đồng, muốn quyến rũ Đồng, bám lấy anh này để tránh được cái nhục nhã chửa hoang và gán cho Đồng là cha đứa Bé.
Thanh cho rằng giả thuyết này có phần đúng với sự thật hơn. Nhưng đó chỉ là giả thuyết[sub],[/sub] vì Thanh cũng nghi rằng hoặc giả Đồng có lấy Hồng Lan thiệt, và đứa bé bị sanh thiếu tháng chăng? Nghi vấn này, Thanh chưa có kinh nghiệm về việc sanh sản, nên không giải quyết được. Thanh định sẽ hỏi các bà già. Dầu sau, Thanh cho rằng con của Đồng hay con của người khác, đứa bé dễ thương nầy vẫn là một đứa hài nhi vô tội, không cha, không mẹ. Bổn phận của Thanh là nuôi nó và Thanh rất vui vẻ nuôi nó, không tiếc công lao cực nhọc, chính vì nó là đứa con hoang. Thanh sẽ dạy dỗ nó để sau nầy nó có thể trở thành một thiếu nữ tốt. Vả lại, đứa bé cũng ngộ nghĩnh, dễ thương,nên Thanh rất quyến luyến nó, và nó cũng đeo theo Thanh như mẹ ruột của nó vậy.

VII
 
 
 HÔM nay Bác sĩ Long buồn bã lạ thường. Mọi hôm, cử đúng lệ mỗi buổi sáng ông đi thăm bịnh nhân ở các phòng, ông vui vẻ tử tế với tất cả mọi người, sáng nay, mặt ông buồn hiu. Không thấy bóng dáng một nụ cười trên môi ông. Ông không quạu quọ vì ít khi ông quạu với ai lắm, nhưng trái hẳn với mọi khi hôm nay ông ít nói. Bịnh nhân nói gì ông chỉ nghe rồi gật đầu. Ai đau nặng, ông xem mạch, và làm thinh. Thỉnh thoảng ông nói một vài câu cần thiết, rồi đi. Ông bước chậm chạp, như không muốn bước. Ông nghe lơ đểnh, như không muốn nghe, ông chỉ dặn thầy y tá :
— Thầy ghi chép thật kỹ giùm tôi rồi vô bàn giấy cho tôi xem.
Một cô nữ phụ tá giúp việc trực tiếp bên cạnh ông, độ chừng 20 tuổi, chưa có chồng, vừa xinh đẹp tha thước, vào phòng giấy của ông như mọi khi, với điệu bộ duyên dáng muốn cho bác sĩ để ý tới mình. Thường bác sĩ Long vui vẻ tử tế với cô có khi rất dịu dàng, có lúc niềm nở, nhưng không bao giờ thân mật. Sáng hôm nay cô bước vô lúc ông vừa đi thăm bịnh về ngồi ủ rủ nơi bàn giấy. Cô đến gần ông :
- Thưa bác sĩ, sao hôm nay bác sĩ không được vui ? Bác sĩ có điều chi phiền lòng không ?
Ông nghiêm nghị, mà rất nhã nhặn, bảo :
- Cô Mai, xin cô vui lòng để yên tôi một mình ở đây.
Cô nữ phụ tá bẽn lẽn :
- Xin lỗi Bác sĩ.
Cô rón rén đi ra khép nhẹ cánh cửa, không hiểu sao hôm nay Bác sĩ Long khó tính đến như thế.
Bác sĩ Long ngồi yên lặng trong văn phòng, một lay đỡ trán, cúi đầu nghĩ ngợi,
Suốt đêm qua, bác sĩ không ngủ. Bức thơ trả lời của cô Thanh làm cho bác sĩ buồn bả thất vọng. Ông không ngờ, một Bác sĩ có danh tiếng là tài giỏi như ông, đã thắng được bao nhiêu cơn bịnh trầm trọng nguy hiểm của kẻ khác, mà chính ông không thắng được mối tình đau khổ của ông ! Ông không hàn gắn được vết thương tê tái
của lòng ông! Ông cảm thấy, hôm nay, ông là người đau khổ hơn tất cả mọi người.
Nhưng ông muốn quên, cố quên, để làm việc. Hay là ông muốn làm việc, cố làm việc, để quên !
Ông bấm chuông trên bàn gọi cô Mai. Lần này cô không dám đến gần ông, nhưng vẫn giữ nụ cười duyên dáng trên đôi môi tươi, khẽ mở cửa bước vào. Ông ngửng mặt ngó cô :
- Nhờ cô nói với thầy Lễ vô đây.
- Dạ.
Cô nữ phụ tá rón rén đi ra. Một phút sau, thầy Lễ vô. Bác sĩ bảo:
- Thầy cho tôi xem những điều ghi chép lúc nãy.
- Dạ, thưa Bác sĩ đây .
Bác sĩ xem kỹ từng trường hợp bịnh nhơn, và dặn thầy Lễ những cách săn sóc từng người. Xong ông đứng dậy đi qua bên nhà thương thí, và bên nhà hộ sanh .
Mười giờ ông trở lại phòng giấy, dặn cô nữ phụ tá :
- Cô Mai, tôi đi về nhà. Có chuyện chi cần gấp, nhờ cô gọi điện thoại cho tôi hay.
- Dạ. Thưa Bác sĩ sáng nay hình như Bác sĩ mệt, Bác sĩ cho phép tôi, 12 giờ tan sở, đến thăm Bác sĩ được không ?
- Cám ơn cô. Cô có lòng tốt, nhưng cô biết tôi không tiếp phụ nữ ở nhà tôi. Vả lại, tôi không mệt.
Bác sĩ lái xe về nhà. Ông không thay đồ, để nguyên y phục lên giường nằm. Ông lấy chìa khóa mở một học tủ trên đầu giường, lấy ra bức thư của cô Thanh, coi lại :
 
7-Í2- 1952.
Kính gởi Bác sĩ Long.
Tôi rất đau lòng viết bức thư nầy để trả lời Bác sĩ như tôi đã hứa. Thưa Bác sĩ, tôi biết nói sao bây giờ ? Tinh thần tôi đã rối loạn !
Tôi thành thật nói ngay rằng Bác sĩ là một người rất xứng đáng, rất cao thượng. Tôi đã nhận thấy ở Bác sĩ tất cả những đức tính quí báu, đáng kính phục của một người quân tử. Bác sĩ là một bậc trí thức chân chính, một đấng thanh niên gương mẫu, lòng yêu nước thiết tha, lòng yêu nhân loại rộng lớn, không như một số trí thức khác kiêu[sub] [/sub]căng, khả-bỉ.
Vả lại, tôi mang ơn Bác sĩ nhiều lắm. Từ lúc tôi còn đi học, phần thưởng đắc giá của Bác sĩ tặng tôi, mà tôi còn gìn tươm tất dưới mái nhà lá nghèo nàn nầy là một kỷ niệm rất quí báu, không phải vì giá trị vô ngần của nó, mà vì vinh dự đặc biệt Bác sĩ đã ban cho kẻ thơ sinh.
Rồi suốt một năm qua, tất cả những sự chăm sóc của Bác sĩ, những hy sinh hiếm có, những tận tụy rất cảm động của Bác sĩ đối với cháu. Bé Bình minh, một đứa con hoang nhờ Bác sĩ cứu sống, và đối với tôi trong những khi trái nắng trở trời thân cô độc giữa thôn quê, nhớ ơn Bác sĩ cứu cho biết bao nhiêu lần ! Những công ơn hãi hà vô lượng ấy, dù có đền đáp cách nào cũng không đủ !
Cho nên chúa nhựt trước, khi Bác sĩ ngỏ lời muốn kết hôn với tôi, tôi quá cảm động đến nổi không nói được một lời để đáp lại thịnh tình của Bác sĩ. Câu nói thiết tha và chân thành của Bác sĩ đã thấm vào trong thâm - để của lòng tôi. Tôi quí mến Bác sĩ vô cùng.
Nhưng thưa Bác sĩ, chính cái vinh dự cao quý mà Bác sĩ ban cho tôi, đã đem lại cho tôi một nguồn đau khổ vô tận. Đau khổ bởi vì tôi không có can đảm nhận lãnh cái số phận đẹp đẽ mà Bác sĩ để giành cho. Tôi không có can đảm phản bội một lời thề trước, thiêng liêng biết bao, bởi chính là lời thề đầu tiên đã gắn bó cuộc đời tôi.
Tôi xin Bác sĩ tha thứ cho tôi. Nếu bức thư nầy làm phiền lòng Bác sĩ, tôì tự coi đó là một lỗi lớn của tôi mà chỉ có Bác sĩ là tha thứ được cho tôi mà thôi,
Thân mến chào Bác-sĩ.
 NGUYỄN THỊ THANH
 
Bác sĩ Long dê thơ xuống giường.
Một làn gió mạnh đượm mùi thơm dịu của vườn hoa từ ngoài cửa sổ thổi vào, vài cánh hoa bay rụng trên lòng Bác sĩ. Trái tìm của vị Bác sĩ thanh niên kia hình như cũng tan nát như cánh hoa bay.
Thật ra, nếu Bác sĩ Long muốn lấy vợ, có khó gì ! Với địa vị của Bác sĩ, với tư cách tánh tình của Bác sĩ, với tuổi trẻ của Bác sĩ (đỗ Bác sĩ ở Pháp về, được bổ làm giám đốc bịnh viện, ông mới có 28 tuổi) biết bao nhiêu thiếu nữ mơ ước được làm vợ ông ! Nhưng ông có tiếng là kén vợ, cho nên các cô gái nhà giàu ở Saigon, cũng như ở lục tỉnh, các cô tiểu thơ khuê các con các cụ, các Ngài, các cô sinh viên Trung học, Đại học, ‘‘muốn’’ Bác sĩ Long lắm, nhưng ông không muốn các cô. Nhiều cô, vì trường hợp quen biết gần gủi do sự giao thiệp, có những hoàn cảnh rất lãng mạn hoặc rất thực tế để tiếp xúc với Bác sĩ một cách có thể thân mật được. Các cô ấy đều có nhan sắc lộng lẫy, duyên dáng , yêu kiều, hay ít nhứt cũng có điệu bộ khả ái, rãt dễ cám dỗ đàn ông. Ranh mãnh hay ngây thơ, suồng sã hay kín đáo, cố ý hay vơ tình, họ cũng đã tìm cách tỏ lòng cảm mến Bác sĩ, trong một lời nói, một nụ cười, hoặc tỏ thiệt tình yêu trong một cử chỉ đầy hứa hẹn.
Nhưng với tất cả các nàng tiên diễm mộng ấy, Bác sĩ chỉ đối xử rất lịch sự, rất tử tể mà thôi.
Những người bạn thân của Bác sĩ hiểu ông hơn ai hết. Họ biết ông không phải lòng sắt dạ đá, và không phải là một người khó tánh. Ông cũng lãng mạn lắm chớ, cũng đa tình chẳng kém ai ! Hồi còn đi học, ông cũng ‘‘mèo chuột’’ dữ lắm, và ngay ở Pháp người ta cũng có thấy ông thường đi dạo phố và đi tắm bể với hai cô Đầm trẻ đẹp ở trường Đại học "Văn.khoa và Y khoa’’. Nhưng lấy vợ, ông chưa chịu lấy. Và từ khi về Việt nam, ông không ‘‘bắt nhơn tình’’ với một phụ nữ nào nữa. Ông tu tĩnh, chăm lo làm phận sự,
Ông đã nói thiệt là ở địa vị của ông, và theo tính nết của ông, muốn gây hạnh phúc gia đình bền vững,muốn có một ổ ái tình xinh đẹp hoàn toàn, ông phải kén chọn một người bạn trăm năm cho thiệt hợp với lý tưởng của ông?.
Nhưng sự kén vợ của ông đâu có khó? Ông chỉ muốn một người thiếu nữ từ 18 đến 25 tuổi, học lực tương đương với bằng Thành Chung hay Tú tài, có vẻ đẹp diễm lệ nhưng nghiêm trang, ngôn ngữ thật thùy mị, tính nết thật hiền lành, phúc hậu, giàu lòng nhân đạo, bác ái. Đó là người đàn bà lý tưởng của Bác sĩ Long. Còn nghèo hay giàu, ông không cần. Triệu phú, hay ức phú, ông không kể. Trong đám thân bằng cố hửu của ông, hoặc các cô em ruột hay em họ của ông hỏi ông :
- Sao anh không lấy cô Thúy Nga, con Ông Tổng trưởng ?
Ông đáp :
- Cô ấy lẳng lắm .
- Cô Quỳnh Hoa, trường Thuốc ?
- Cô ấy hay khoe khoang, kiêu ngạo .
- Cô Liên trường Luật?
- Cô ấy hung dữ lắm..
- Cô Jeanine Hòa ?
- Cô ấy nóng tính quá, không biết phải trái.
- Cô Hồng, giáo sư ?
- Hồng tham lam, ích kỷ, nhỏ mọn
- Cô Oanh, người Bắc, con bà Cự Hải, vừa đẹp vừa giàu, vừa ngoan, đủ nết tốt
- Phong kiến lắm, quá trọng tiền tài địa vị, khinh khi người nghèo, tàn nhẫn với đứa ở.
- Cô Thiết, em ông Tỉnh trưởng Mỗ ?
- Xa hoa, mà ngu ngốc.
- Cô Henriette Long, cùng một tên với anh mà cũng học giỏi, đỗ tú tài rồi đó .
- Cô ấy được, nhưng cái miệng hay cười, con mắt hay liếc...
- Còn cô Quý, mắt không hay liếc, miệng không hay cười, mà lại đẹp học giỏi, hiền lành, thương người nghèo, phúc hậu, đủ các đức tính anh kén chọn, anh còn chê chỗ nào ?
- Chỉ tiếc cái ngực ô-mê-ga.
- Vậy thì ý trung nhơn của anh là ai ?
Là ai, Bác sĩ Long không nói. Ý trung nhơn của Bác sĩ, người mà Bác sĩ nhận thấy vừa đẹp rực-rỡ ‘‘đẹp nhứt trên trần gian nầy’’ như ông nói, có vẻ đẹp thiên nhiên, dịu dàng và tinh khiết, lại vừa có tất cả tính quý báu của người vợ lý tưởng theo quan niệm ái tình và hạnh phúc của ông, người đàn bà đáng yêu nhứt,đáng quý nhứt, đáng thờ như vị thần, người đàn bà đầu tiên đã làm rung động trái tim của Bác sĩ, làm xao xuyến tâm hồn ông, người đàn bà hoàn toàn, duy nhứt trên thế gian, là cô Nguyễn thị Thanh.
Nhưng ông không nói tên cô cho ai biết. Đó là cái tên thiêng liêng mà ông sẽ không bao giờ nói đến nếu ông không được nói trước bàn thờ ông bà cha mẹ, và trước bàn thờ Phật.
Bức thư dứt khoát của Thanh vừa làm tiêu tan tất cả hy vọng của ông. Đọc lại những lời lẽ nồng nàn cảm động của Thanh, ông biết Thanh cũng có nhiều cảm tình sâu sắc với ông. Nhưng bức thơ của Thanh đã tỏ ra ý định của Thanh không muốn phản bội lời thề đầu tiên của cô, lời thề gắn bó hai cuộc đời thanh niên trong một đêm giông tố.
Bác sĩ muốn biết vị hôn phu của Thanh là ai ? Ai là người đã được Thanh gìn giữ mối tình trung thành một cách cảm động thiết tha như thế ?
Một hôm Bác sĩ muốn gặn hỏi Thanh :
- Người ấy hiện giờ ở đâu ?
Thanh mỉm cười đáp :
- Dạ, ở xa.
- Một sinh viên đang tòng học bên Pháp ?
- Dạ, không phải.
- Một Thiếu úy? Trung úy đang ở ngoài mặt trận ?
- Dạ không phải,
Bác sĩ gạn hỏi mãỉ, buộc lòng Thanh thú nhận:
- Da người ấy hiện ở ngoài Bưng, trong một sư đoàn Quốc gia kháng chiến.
Bác sĩ im lặng.
Một lúc lâu, Bác sĩ hỏi thêm :
- Người ấy tên là gì ?
- Dạ... Lê Quang Đồng.
Từ hôm ấy Bác sĩ không hỏi thêm gì nữa về cuộc tình duyên giữa ‘‘người ấy’’ với Thanh.
Nhưng Bác sĩ chưa hoàn toàn tuyệt vọng.  Mỗi tháng vài lần Bác sĩ Long vẫn đến thăm cô Thanh, và thừa dịp đi xem sức khỏe cho Bé Bình Minh luôn thể . Ông không nói ra nhưng trong thâm tâm, ông rất khâm phục cô Thanh vì trong lúc các cô gái khác ở tỉnh ước ao được Bác sĩ chú ý đến, và thèm muốn được làm vợ Bác sĩ, thì cô gái nghèo khổ, côi cút độc thân ở đồng ruộng, lại từ chối tình yêu của ông, để giữ vẹn lời thề với một người xa vắng.
Nhưng cô từ chối khéo quá. Bức thơ của Thanh đầy những lời lẽ khôn ngoan và cảm động. Chính sự từ chối ấy càng làm cho Bác sĩ mê cô và đau khổ âm thầm không biết nói sao !
Việc cô nuôi đứa con hoang và chăm nom cho nó từng giờ từng phút, và lòng quyến luyến của cô đối với nó, là một hành vi nhơn đạo làm tăng danh dự và phẩm giá của Thanh bao nhiêu, tình yêu của Bác sĩ Long đối với cô càng đậm đà tha thiết bấy nhiêu.
Trên ba năm qua, từ khi Bác sĩ biết Thanh là một nữ sinh trường Trung học được toàn thể gìáo viên và học sinh mến phục và khen tặng, đến khi Thanh về làng làm cô gái quê, và cứu sống một đứa con hoang, tận tụy hy sinh để nuôi nó dưới túp nhà lá rách rưới ở thôn, cho đến ngày nay đứa bé đã ba tuổi,Thanh mỗi ngày mỗi đẹp thêm, tánh tình và tư cách mỗi ngày mỗi biểu lộ nết dịu dàng đáng yêu đáng quí hơn, trên ba năm ấy Bác sĩ chưa hề thấy nơi Thanh một nhược điểm nào cả.
Còn Thanh, Thanh nhận thấy Bá -Sĩ Long trung thành với mình một cách quá thiết tha nồng nàn, suốt ba năm vẫn giữ mãi mối tình tuyệt vọng, Thanh rất cảm mến và rất đau khổ. Thật ra, Thanh không phải là khôrg yêu Bác sĩ Long. Nhưng chính vì yèu đó mà cô đau khổ ! Chính vì Thanh đã trao tình yêu cho Đồng rồi ! Thanh cương quyết không bao giờ phản bội lời giao kết với người yêu xa vắng, nhưng tỷ dụ như Thanh không biết Đồng và không hứa hôn với Đồng, thì chắc chắn là Thanh không chọn một người chồng nào xứng đáng hơn Bác sĩ Long được nữa. Thanh thấy rằng Bác sĩ Long sẽ là một người chồng hoàn toàn, rất hoàn toàn. Người đàn bà nào lấy Long sẽ là người đàn bà sung sướng nhứt trên đời, đầy đủ hạnh phúc tinh thần và vật chất. Thanh nhớ lại nhiều lần,cử chỉ rất đoan trang và tư cách rất tao nhã của Long đã làm cho Thanh gần như xiêu lòng. Nhiều lần, trong những lúc hai người ngồi đối diện chuyện trò, những lời nói chậm rãi và dịu dàng của Long chứng tỏ một sức học tài ba lỗi lạc, tư tưởng cao siêu, thái độ vừa điềm tĩnh vừa khôn-ngoan, cử chỉ nhã nhặn đầy lễ độ, tính tình rất tế nhị, chí hướng rất caa xa, tất cả những ưu điểm toàn thiện toàn mỹ của bác sĩ Long như có sức quyến rũ mãnh liệt không ngờ, làm cho Thanh nhiều lần đã bị rối loạn, bị thôi miên, gần như bị chinh phục.Trong những giờ phút rạo rực ấy,nếu Long tha thiết khẩn cầu thì Thanh tránh sao khỏi bị sa ngã đê mê trong tay Long ? Dầu Thanh có sức tự chủ mạnh mẽ thế nào chăng nữa, cũng khó mà chống cự lại nổi kẻ chiến thắng rất mềm mại dịu dàng kia! Nhưng cả hai người đều xứng đáng, cả hai người đều tĩnh táo, và tình yêu sôi nổi trong lòng họ như ngọn thủy trào sắp ngập tràn ra vũ trụ, đã êm dịu rút về trong đáy tim. Kể ra, ở hoàn cảnh của Thanh và Long, hai người có thể tự do luyến ái, có gì ngăn cản đâu ? Nhưng họ chỉ âm thầm cảm mến có thể nói là yêu tha thiết mà không dám yêu ! Thanh, vì quyết trung thành với Đồng mặc dầu Đồng xa vắng, Bác sĩ Long vì không muốn xúc phạm đến lòng trung thành tinh khiết ấy, cả hai người đều mến phục lẫn nhau, nhưng mỗi người đều giữ được trung thành với lương tâm của mình.
Cho nên nhận được bức thư của Thanh, Bác sĩ Long buồn bã, thất vọng, mà vẫn một lòng quý mến Thanh và quyết không yêu một người đàn bà nào khác trước khi Thanh quyết dịnh duyên phận bẽ bàng của cô một lần cuối cùng .
Bác sĩ Long khó rời hẳn được hình ảnh dịu dàng mê đắm ấy. Ông không thiết lấy vợ nữa. Ông còn muốn đợi chờ...Đợi chờ ai ? Đợi chờ đến bao giờ ?.,. Chính ông cũng không biết được nữa !

VIII
 
 
HỒNG Lan nhứt định tuyệt giao với Alice. Từ ngày nhờ Bác sĩ Long điều trị cô đã lành mạnh, trở lên Sàigòn để tiếp-tục ‘‘đi học’’ cô bị Alice nói xấu đủ điều và khinh ghét ra mặt. Tại sao ? Nào ai biết được ! Cũng là hạng gái lăng loàng như nhau cả, nhưng trước kia hai người chơi thân với nhau bao nhiêu, thì bây giờ họ lại chửi nhau tồi tệ bấy nhiêu. Hầu hết những bạn gái  ‘‘Ma chère’’  của Hồng Lan cũng đều tẩy chay Hồng Lan hết ! Mà nào phải họ hay ho gì hơn cô ! Họ là một lũ gái tân thời rỡm cùng bị nắn với một thứ bột như Hồng Lan, từ 15, 16 đến 24, 25 tuổi, có ai là trong sạch thơm tho hơn ai ! Chỉ vì ganh ghen với nhau về chuyện mèo chuột, hoặc tức tối nhan về chuyện tranh giành lắm tiền, cho nên họ chỉ bêu xấu lẫn nhau, thù oán lẫn nhau, rồi rốt cuộc là tình địch với nhau cả. Còn bạn trai của họ thì toàn là tụi cao bồi, ma cô, nếu không phải là mấy chàng công tử bột, chữ nghĩa mù tịt mà đĩ điếm lu bù, hoặc mấy ông ‘‘trí thức’’ trụy lạc, đêm đêm la cà các tiệm nhảy, tiệm hút, sòng bạc, hộp đêm, cho đến khuya đến sáng. Những người bồ bịch cũ của Hồng Lan, Paul, Henri, Cồm mi Bạch …v…v... đều trở mặt với cô một khi họ không làm tiền cô được nữa.
Hồng Lan lần nầy trở lên Sàigòn thấy thói đời đen bạc như thế, cô rất nhục nhã và tức giận. Cô muốn trả thù lại những kẻ đã làm cho cô đau khổ. Học dở quá, cô quyết bỏ học luôn. Cô xin một chỗ làm tạm không phải để kiếm tiền, Vì Ba cô là triệu phú mà! -  nhưng để giết thì giờ và luôn tiện để làm lại cuộc đời, theo như cô nghĩ. Người ta nhận cô ngồi bán vé ci-nê tại một rạp lớn. Cô rất mừng, tuy là lương không đủ cho cô mua phấn sáp, nhưng cô hãnh diện được một chỗ làmđàng hoàng, có một nghề nghiệp, khỏi mang tiếng là lêu lổng. Làm được ít lâu, hơn hai tháng, cô mèo với ông chủ rạp hát, bị bà vợ ông nầy bắt được, đánh cho một trận nhừ tử, rách tan hoang hết cái áo ny-lon của ông chủ tặng cô.
Vụ nầy làm cho Hồng Lan càng thêm mắc cở với bạn bè. Cô buồn bã chán nản, tức giận. Một buổi chiều vào lúc năm giờ, lang thang trên đường Catinat để khuây khỏa tinh thần, cô ghé vào tiệm giải khát ăn một cốc kem cho đở buồn.
Cô ngồi một mình, liềc chung quang thấy nhiều người đàn ông để ý đến cô. Có lẽ vì cô có thân hình nở nang, mặt mày xinh xắn, điệu bộ có vẻ tự do, lãng mạn, và ngồi một mình. Một ông quan ba Hải quân Pháp, to lớn, đẹp trai, từ ngoài bước vô. Nhìn trong phòng đã chật ních, tất cả các ghế đều có người, anh bồi mời ông ngồi một chiếc ghế duy nhứt còn trống, chung bàn với cô thiếu nữ. Ông quan ba mỉm cười xin lỗi cô, theo lối xã giao nịnh đầm, và kéo ghế ngồi đối diện Hồng Lan mỉm cười đáp lại. Hai người cùng ăn kem, Người ngoại quốc lân la trò chuyện với cô bằng tiếng Pháp. Cô dạn dĩ trả lời, nhưng nghe cái tiếng Pháp hổ lốn của cô mỹ nữ, ông quan Ba đoán biết ngay là không phải một bậc nữ lưu đứng đắn. Ông nhìn cô với cặp mắt lẳng lơ và cười hóm hỉnh:
- Cô đã có chồng chưa ?
Hồng Lan cười lắc đầu.
- Tên cô là gì ?
- Tên em là Hồng Lan.
Ông tự giới thiệu :
- Tên tôi là Jacques
Hai người nói chuyện gần một tiếng đồng hồ mỗi lúc mỗi thân mật hơn. Ông quan ba Hải quân Pháp cho cô biết là ông chưa có vợ. Ông không ưa đàn bà Pháp, ông thích đàn bà Việt hơn, vi đàn bà Việt duyên dáng, thùy mị, hiền lành,  vân vân và vân vân…
Sáu giờ ông mời cô ta đi ăn trong Chợ lớn. Lúc đầu cô từ chối. Nhưng ông quan ba mời mãi, cô nể lời bằng lòng đi với ông. Ông mời cô lên xe jeep của ông đậu trước tiệm. Ăn xong, ông mời cô đi khiêu vũ cho đến 12 giờ khuya. Đêm ấy cô hơi say rượu cho nên khi ông Tây đưa cô về nhà hàng Majestic,nơi phòng ngủ của ông, thì Hồng Lan không còn sức lực nào chống cự lại người Pháp đa tình kia.
Hồng Lan làm bạn với ông được hai tháng. Cô có chửa. Nhưng người Pháp không muốn có con, bảo cô phá thai. Cô nghe lời vì chính cô cũng không muốn có con nữa. Cô phá thai xong, bị một trận đau nặng, phải đi nằm nhà thương. Mấy bữa đầu người Pháp đến thăm cô. Nhưng rồi không thấy ông lai vãng nữa. Nửa tháng sau cô trở về nhà hàng Majestic thì người ta cho cô biết là ông quan ba Hải quân Pháp đã xụống tàu qua Phi châu, không để địa chỉ.
***
Suốt hai năm trường, đời Hồng Lan đầy những cuộc phiêu lưu bừa bãi như thế, cho đến một đêm kia cô theo một người tình nhân sang trọng vào một biệt thự ‘‘quí phái’’ ở đường Champagne. Tại đây khách làng chơi đều là thượng lưu, các ‘‘Cụ’’, các ‘’quan’’, các ‘‘Ngài’’, có xe hơi lộng lẫy và có gạc đờ co. Đúng ra Hồng Lan không phải làm tiền, vì cô thiếu chi vàng bạc và hột xoàn. Nhưng vì ham vui chơi quen thân mất nết đi rồi, như con thiêu thân chỉ say mê bay vào ngọn lửa.
Đêm ấy, Hồng Lan bị vợ  ‘‘Ngài’’ núp trong xe hơi Huê kỳ đậu bên lề đường cầm súng lục bắn cô trong lúc cô khoác vai chồng bà từ trong ‘‘Biệt thự’’đi ra. May phước cho cô, viên đạn hay lước trên mái tóc nhuộm màu hoe của cô, cô hoảng hồn bỏ chạy trở vào sân, thoát ra ngả hậu. Viên đạn không trúng da cô, nhưng cô nghe hai tiếng chửi của người tình địch ghê gớm như hai mũi tên độc hắn trúng vào tim cô. Cô chạy ra khỏi biệt thự, mà còn nghe vang dội ở sau lưng hai tiếng ^:  ‘‘Con đĩ ! Con đĩ !’’
Về đến nhà cô còn nghe văng vẳng bên tai: ‘‘Con đĩ ! Con đĩ !’’. Lần đầu tiên Hồng Lan thấy rõ tư cách hèn hạ nhục nhã của mình. Kể ra thì hai năm nay cô lang chạ với đàn ông có khác nào con đĩ, nhưng thật cô không ngờ ! Trong lúc ham theo nhục  dục, cô mê muội có biết gì đâu. Cô có nghe ai gọi cô là con đĩ bao giờ đâu. Đêm nay bỗng dưng một tiếng súng sáu nổ bên tai cô, với hai tiếng ‘‘Con đĩ ! Con đĩ !’’ làm xáo động cả tâm hồn cô. Cô ngủ không được. Nhắm mắt lại là nghe ‘‘Con đĩ ! Con đĩ !’’ như một tiếng nguyền rủa trong đêm thẳm của lương tâm. Cô hồi tưởng lại tất cả những phiêu lưu  ‘‘ái tình’’của cô chỉ toàn là những trò bịp bợm! Những trò ‘‘con đĩ’’ cả !
Cô xấu hổ, buồn khóc thâu đêm. Sáng dậy cô đi lang thang ra miệt ngoại ô Sàigòn. Tình cờ cô trông thấy một chùa sư nữ có hai cửa. Một cửa mở rộng vô sân chùa, và bên cạnh là một cửa đóng kín vô nhà tu của các Ni cô. Hồng Lan gõ cửa nhà tu. Một ni cô hé mở, hỏi cô muốn gì? Cô xin yết kiến Sư bà Trụ trì chùa nầy. Sư bà đã già, trên 70 tuổi, nét mặt từ bi nhơn đức, ra cửa chào cô:
- Nam mô A di Đà Phật!
Hồng Lan chấp tay vái :
- Thưa sư cụ, con muốn đi tu. Con xin sư cụ cho con vô ở chùa .
Sư cụ điềm nhiên hỏi:
- Tại sao cô muốn đi tu ?
- Thưa Sư cụ, tại con chán đời .
- Đời cô làm sao mà cô chán ?
- Tụi con bị người ta gạt gẫm. Con bị nhiều chuyện đau khổ, nay con muốn đi tu.
- Cô năm nay bao nhiêu tuổi?
- Thưa Sư cụ, con 22 tuổi.
- Cô còn trẻ quá, chưa đi tu được. Tôi xem tuớng mạo của cô chưa phải là người chán đời,chẳng qua bị đau khổ một thời gian đó thôi. Vả lại cô nên biết rằng những kẻ đi tu không phải là những kẻ chán đời. Đi tu thì chán đời sao được? Đi tu là coi đời như sắc sắc không không, không mà như có, có mà như không, có có không không, đều là thản nhiên như một chữ ‘‘Như’’ vậy. Trái lại, những kẻ chán đời đâu cần phải đi tu? Chán đời, thì phải sửa đời, đổi đời, cải thiện đời, để cho đời không đáng chán, để cho đời đáng sống. Nếu cô tưởng rằng hể bị thất vọng vì đời là đã chán đời, hể ai chán đời là đi tu, thì cô lầm. Chùa chiền không phải là nơi trú ẩn của kẻ chán đời. Đây là nơi luyện đời. Là nơi rèn đời. Là nơi tạo đời mới cho tinh thần người mới, đời trong sạch cho lòng người trong sạch, đời không không sắc sắc cho người sắc sắc không không. Cô em tuổi hãy còn non mà chán đời sớm quá, tại vì cô em chưa hiểu được hết đời đó thôi !  Chưa hiểu được hết đời thì đi tu sao được?
Nói xong, sư cụ khẽ cúi đầu chào Hồng Lan với một nụ cười từ bi phúc hậu, hai tay chấp trước ngực :
- Nam mô A-di-Đà Phật.
Rồi sư cụ quay vô, khép cánh cửa nhà tu.
Hồng Lan buồn rầu thất vọng sắp quay gót ra về, thì một Ni cô thủng thỉnh đi ra trước cửa chùa, cúi đầu chào :
- Nam mô A-di-Đà Phật, mời cô vô chùa lễ Phật !
Hồng Lan bỡ ngỡ đáp :
- Lúc nãy tôi muốn xin đi tu, sư cụ trụ trì không nhận.
Ni cô mỉm cười :
- Nhưng cửa chùa mở rộng cho mọi người vô lễ Phật. Tu giới để giành riêng cho những người có chân tâm nhập thiền. Trụ trì của chúng tôi thấy cô chưa đủ đức tin, nên từ chối đó thôi. Nhưng cửa Phật mở rộng cho chúng sinh cải tà quy chánh.
Hồng Lan theo ni cô đi thẳng vào điện Phật. Ni cô thắp hương đánh chuông, để Hồng Lan làm lễ sám-hối.
Hồng Lan đứng cúi đầu chấp tay trước tượng Phật, xin Phật gia độ cho cô được giác ngộ khỏi cảnh mê lầm. Cô ăn năn những tội lỗi của cô và xin Phật pháp chiếu ánh đạo vàng vào tâm hồn của cô cho từ nay hết mê muội. Cô thành tâm lạy Phật ba lạy trước khi cáo lui. Ni cô căn dặn :
- Đời nhiều cạm bẫy lắm, cô à. Phụ nữ chúng ta cần phải có nhiều can đảm mới tránh được bao nhiêu cám dỗ. Khi nào cô có chuyện gì phiền muộn trong lòng, mời cô đến lễ Phật. Phật là một nguồn an ủi lớn lao cho những tâm hồn đau khổ. Nam mô A-Di- Đà Phật !
Hồng Lan rưng rưng nước mắt, cúi đầu đáp lễ Ni cô.

Trang 163
* *
 
Hồng Lan được nhận vào học nghề Nữ y tá lại nhà thương tỉnh được 3 tháng, thì một hôm Bác sĩ Long gọi cô vào phòng giấy của ông.
Hồng Lan mặc áo blouse trắng, quần sa tanh trắng, mang giày cao gót, tốc uốn nhuộm màu hoe, có vẻ một cô nữ y tá oai lắm. Nhưng cô rụt rè bẻn lẻn, trong lòng thắc mắc lo ngại không biết bác sĩ gọi cô vào phòng giấy có việc chi ?
Bác sĩ chỉ một chiếc ghế :
- Mời cô Hồng Lan ngồi.
- Dạ.
Hồng Lan ngồi xong, Bác sĩ nghiêm nghị ngó cô :    
- Câu chuyện tôi sắp nói với cô sẽ có thể làm phật ý cô, nhưng tôi mong rằng nó sẽ có ích cho cô. Tục ngữ có nói : ‘‘Thuốc đắng dã tật...’’, ở tại bịnh viện, và do miệng một bác sĩ nói ra, tôi mong rằng câu nói ấy hôm nay không phải là không có ý nghĩa... Cô tập sự ở đây được trên 3 tháng, chắc cô cũng biết tính tôi rất hiền lành nhưng rất nghiêm. Cho nên trong số anh chị em nhân viên cộng sự với tôi, ai làm điều chi không đúng theo kỹ luật thì tôi thẳng thắn chỉ bảo. Thí dụ như cô chẳng hạn. Một số bịnh nhơn và các người giúp việc trong nhà thương đều phàn nàn cô hai điều : thứ nhứt là cô hay giỡn cợt, có hơi sổ sàng với một vài thầy y tá nhiều khi ở giữa công chúng. Thứ hai là cô hay gắt gỏng và khinh khi các bệnh nhơn nghèo. Tôi thành thực cho cô biết rằng thái độ và cử chỉ của cô như thế là tôi không bằng lòng. Cô là thiếu nữ, tính nết phải vui vẻ, trẻ trung, điều đó tôi hoàn toàn đồng-ý[sub].  [/sub]Hơn nữa, tôi còn nhận xét rằng tính vui vẻ trẻ trung, nét duyên dáng làm tăng thêm vẻ đẹp yêu  kiều của các cô, chính là những điều cần thiết cho một Nữ y tá mà một hụ cười hồn nhiên có khi an ủi được phần nào các bệnh nhân đang đau khổ .
Nhưng các cô cũng cần phải giữ gìn phẩm giá của phụ nữ, phẩm giá ấy biểu lộ trong cách giao thiệp với đàn ông, và các người bịnh.
Cô đừng nên nghĩ rằng tôi muốn lên mặt thầy đời đạo mạo. Không, tôi cũng là thanh niên như cô. Tôi cũng cảm phục sắc đẹp duyên dáng của các cô. Nếu trong bịnh viện, không có bông hồng thấp thoáng của các cô, thì... bịnh viện khác nào một nơi địa ngục trên trần gian ? Sự hiện diện dịu dàng và nhu mì của các cô là một an ủi tinh thần rất quý báu cho tất cả những kẻ đau khổ đang lê la những tháng ngày buồn thảm bên cạnh các xác chết và các vết thương lở lói của con người ! Nhưng các cô cần phải đứng đắn. Các cô có nhiệm vụ đem thuốc men và nhứt là những lời lẽ dịu dàng êm ái, những cử chỉ thuần hậu đoan trang, một nụ cười hiền lành, một bàn tay từ thiện, để an ủi vỗ về nhũng người ốm đau. Nghề nữ y tá là một nghề đẹp đẽ nhứt và cao thượng nhứt của người phụ nữ. Các cô nên làm sao cho nghề ấy không phải chỉ là một nghề nghiệp sanh kế như nhiều nghề khác, mà là một nhiệm vụ thiêng liêng. Tôi có thể nói là một nhiệm vụ thần thánh, vì công tác của các cô là có mục phiêu thực hiện giáo lý cứu thế của tất cả các vì Phật và các vì Chúa mà loài người đang thờ phụng trên trái đất. Các cô nên hy sinh cá nhân của mình để tận tâm cứu giúp những người bị thương, và nên nêu gương trong sáng cho bao nhiêu những kẻ mê lầm, là những người đau khổ về tinh thầu. Các cô phải tỏ rõ mình là người thanh khiết, mình là tượng trưng một xã hội lành mạnh. Cuộc đời của mình chỉ có hạnh phúc khi nào đời mình hy sinh cho hạnh phúc của kẻ khác. Mình phải đau khổ để cho kẽ khác bớt đau khổ. Mình phải mỉm cười cho kẻ khác được nở một nụ cười. Đời sống của các cô như thế mới có ý nghĩa cao xa. Dư luận chung đều cho rằng một số thiếu nữ đời nay vì quá ham mê vật chất, nên đã hư hỏng rất nhiều. Dư luận ấy không phải là không đúng. Tôi nhận thấy một sự kiện không chối cãi được là phần đông con gái nhà giàu, hay trưởng giả, quyền quý, thường hay dễ trụy Iạc hơn phụ nữ các giới khác. Bởi vì đời sống của họ quá dễ dàng. Họ không bị những điều kiện sinh hoạt khắc khổ. Họ đắm đuối trong khoái lạc truy hoan,và lẽ sống duy nhất của họ là tận hưởng các thú vật dục mà hoàn cảnh ưu thắng của họ đã cho họ được đầy đủ hơn các bạn gái nghèo nàn. Chính những phần tử  ‘‘Tiểu thơ’’ khuê các ấy đã nêu gương xấu xa cho một số con gái trung lưu đã kém tư tưởng thanh cao, lại còn thi nhau chạy đua đến cảnh xa hoa phù phiếm. Vi vậy một phong trào  ‘‘lãng mạn’’ hạ cấp đã lan tràn trong vài từng lớp dân chúng, gây ra di hại lớn lao trong cuộc xây dựng một xã hội tốt đẹp; Đó là một chứng bịnh thời đại... ‘‘Le mal du siècle’’, như một nhà triết học Pháp đã nói. Chính như cô, cô Hồng Lan à, cô cũng đã bị lôi cuốn một cách gần như là tự nhiên, vô ý thức, trong cuộc phiêu lưu đáng buồn ấy,
 
Chúng ta ngày nay là một thế hệ thanh niên của một Quốc gia mới trưởng thành. Nước Việt- nam yêu quí của chúng ta cần được xây dựng toàn diện, cần phải quật cường toàn khối. Trai hay gái, chúng ta đều phải góp một phần, nếu không là một phần xương máu đi nữa thì cũng phải là một phần ý chí, một phần Iinh hồn, một phần tâm huyết, để cho sự đoàn kết chặt chẽ các sinh lực Quốc gia được tạo thành ra một khối Quốc gia hùng cường bất diệt. Cô Hồng Lan à, cô là con một nhà đại điền chủ. Ba cô giàu có bạc muôn bạc triệu. Nhưng tôi hỏi cô tất cả sự nghiệp phú quý rền ràng kia có ích gì cho Quốc gia, cho xã hội không? Cô nên nhớ rằng cô đang bơi lội trong một biển bạc, trong lúc hàng ức hàng vạn đồng bào của chúng ta đang rên rĩ trong bãi sa mạc của nghèo nàn. Cho nên tôi mong, và rất tha thiết mong rằng cô sẽ giác ngộ. Co nên nhân định trách nhiệm của một nữ công dân tân tiến mà bổn phận là phải phục vụ cho Tổ Quốc, cho đồng bào, nhứt là cho các từng lớp đồng bào nghèo đói là thành  phần đáng thương nhất của nước ta. Cô nên hy sinh một phần thời giờ, một phần tiền bạc của cô, cô có thể hy sinh tất cả đời cô, - chỉ trừ phẩm giá và danh dự của cô, - để phụng sự một Lý tưởng: góp phần trong công cuộc xây dựng một nước Việt nam vĩ đại. Cô nên quên rằng cô là con gái một ông Điền chủ, một ông triệu phú, hoặc một vị quan lại, một bậc thượng lưu. Cũng như tôi, trong nhiều trường hợp tiếp  xúc với bịnh nhơn, tôi quên rằng tôi là Bác sĩ. Tôi chỉ nhớ rằng tôi là một người, hơn nữa là một nguời dân Việt Nam.
Bác sĩ Long châm một điếu thuốc hút, nhìn thẳng vào mặt Hồng Lan, mỉm cười nói tiếp :
- Tôi mong rằng những lời thân hữu của tôi nói với cô hôm nay sẽ thay đổi những ý nghĩ của cô, và những quan niệm sai lầm của cô từ trước... Những quan niệm lỗi thời ấy đã làm cho cô đau khổ ê chề mà cô vẫn còn lầm đường lạc lối. Tôi muốn cô hứa với tôi rằng từ nay cô thay đổi tánh nết, cô ăn năn các lỗi lầm, cô giác ngộ những ý nghĩ trụy lạc thì tôi sẽ nâng đỡ cô. Tôi sẽ giắt dẫn cô đến con đường sáng lạng tưng bừng của chân Hạnh phúc, của chân khoái lạc. Đó là con đường của giải thoát, và của nhiệm vụ.
Hồng Lan mê mẫn nhìn Bác sĩ Long nói. Lần đầu tiên cô có một cảm giác Iạ lùng : cô thấy như Bác sĩ Long đã giải quyết cho cô tất cả những phiền não trong lòng, những đau khổ và nhục nhã của cuộc đời đầy tội lỗi. Cô thấm nhuần các giòng tư tưởng thắm tươi của Bác sĩ như một làn gió trong sạch ngào ngạt hương thơm, quét hết những bóng tối u trệ trong cõi tim bầm úa của cỏ. Cô đứng dậy, cảm động nhìn Bác sĩ Long:
 - Thưa Bác sĩ, tôi xin hứa làm theo lời của Bác sĩ.
Bác sĩ Long đứng dậy, bắt tay Hồng Lan :
- Tôi thành thật chúc cô có nhiều can đảm.
Ông mở cửa. Hồng Lan lễ phép nghiêng đầu chào, bước ra.
*
Bác sĩ Long vui mừng nhận thấy Hồng Lan đã biến đỗi hẳn từ ngày cô được nghe những lời khuyên bảo của ông. Ông thỏa mãn đã thành tựu trong việc thí nghiệm một phép chữa bịnh tinh thần cho một tâm hồn bị đầu độc quá nhiều, đã truyền nhiểm rất nặng bởi con vi trùng trụy lạc. Cô Hồng Lan như một bịnh nhân trầm trọng do một xã hội phong kiến, ô trọc, mục nát, đã tạo ra. Hằng ngày ông gặp cô, truyền bá cho cô những tư tưởng lành mạnh, hàn gắn những vết thương lở lói trong tâm hồn của cô, và mở rộng tầm mắt của cô trước một nhãn tuyến mới, một thế giới mới, một viển ảnh mới.
Hồng Lan đã ăn năn hối hận những lầm lỗi đã qua, và đã giác ngộ, nhận định những nhiệm vụ đẹp đẽ của một thiếu nữ Việt nam trong giai đoạn lịch sử Quốc gia xã hội ngày nay. Hồng Lan đã ghê tởm những kỷ niệm chua chát nhục nhã vừa qua. Cô nhứt quyết chuộc lại những tội lỗi, xây dựng một tương lai sáng Iạn hơn, cứu vớt tâm hồn của cô và của những kẻ khác.
Một buổi chiều thứ bảy, Bác-sĩ Long bảo cô :
- Cô Hồng Lan, sáng mai tôi sẽ đi thăm bịnh một đứa bé trong làng cô. Cô muốn vô thăm nhà, thì sẵn xe tôi mời cô đi luôn. Cô muốn không ?
Hồng Lan ngạc-nhiên :
- Bác-sĩ đi thăm bịnh một đứa bé ở làng tôi !
- Phải, tôi đã cứu nó sống và đã chăm nom cho nó từ lúc sơ sanh cho đến nay. Nghĩa là đã ba năm.
- Dạ. Nếu tiện, Bác sĩ cho tôi đi nhờ xe, tôi xin cảm ơn Bác sĩ. Tôi cũng đã định sáng mai về thăm ba tôi.      
* *
8 giờ sáng chúa nhựt, Bác sĩ lái xe tới bịnh viện, thăm qua tất cả các bịnh nhân. Căn dặn người này, an ủi người kia, xong Bác sĩ ra xe. Cô Hồng Lan đợi trước cửa phòng giấy. Ông bảo cô lên xe
Nửa giờ sau, Hồng Lan rất đỗi ngạc nhiên thấy Bác sĩ đổ xe trước túp nhà lá của Thanh và bảo cô:
- Cô muốn vào không?
Hồng Lan do dự, không hiểu Bác sĩ Long quen với Thanh từ bao giờ? Thanh có chồng có con từ hồi nào ? Cô thắc mắc muốn vào coi.
Nghe tiếng xe đổ, biết là Bác sĩ tới, thằng Cùi đang ngồi chằm áo tơi với một đóng lá tơi để trong sân
- Chào Bác sĩ!
Bác sĩ Long mỉm cười đưa tay vuốt đầu nó:
- Em chằm áo tơi hả? Thằng Cùi giỏi quá, nghề gì cũng làm được ráo ! Bé Bình Minh mạnh chớ em? Cô Thanh có ở nhà không?
- Dạ thưa Bác sĩ, cô Hai con xắt chuối cho heo ăn ở ngoài sân bếp. Bé Bình Minh cũng ngồi chơi với heo ở ngoài.
Bác sĩ Long bước vào thì Thanh cũng vừa dắt bé ra :
- Chào Bác sĩ. Ủa, chị Hồng Lan ! Chào chị. Thật là một sự gặp gỡ ngẫu nhiên quá !
Bác sĩ nói:
- Nhơn tiện tôi đến thăm cô Thanh với cháu Bé, có cô Hồng Lan sẵn về thăm nhà, ghé vô chơi,
Hồng Lan rất ngượng nghịu, hỏi Thanh :
- Thanh ở nhà luôn, không đi học nữa à ?
Thanh mỉm cười:
- Thôi chớ còn học với hành gì nữa chị ! Dạo này em nghe nói chị học nữ y tá, em cũng mừng cho chị.
Bé Bình Minh đứng âu yếm nắm áo ‘‘má’’ Thanh dịu dàng bảo nó :
- Con gái quên lễ phép rồi ! Con không chào Bác sĩ ?
Bé chấp tay cúi đầu, bập bẹ :
- Chào Bác ạ .
Thanh lại chỉ Hồng Lan :
- Chào cô đi .
Bé Bình Minh, rụt rè bẽn lẽn :
- Chào cô ạ .
Bác sĩ Long cười, cúi xuống nựng yêu cái cằm nó :
- Bé chào theo người Bắc phải không ạ ? Bé ngoan lắm ạ ! Bé ăn su cu la (chocolat) không ạ?
- Thưa bác, con ăn ạ .
Bác sĩ Long và Thanh cùng vui vẻ cười. Bác sĩ thò tay vô túi áo rút ra một gói sô cô la lớn và đẹp đưa cho Bé. Bé ngoan ngoãn cầm lấy:
- Cảm ơn Bác ạ.
- Tại có mấy gia đình người Bắc mới dọn tới ở gần đây, có mấy đứa nhỏ thường đến chơi với cháu, rồi cháu bắt chước đó ! Xin mời Bác sĩ và chị Hồng Lan vô nhà.

Cả ba cùng bước vào. Thanh và Bác sĩ Long, rất vui vẻ tự nhiên. Duy có Hồng Lan thật là ngượng nghịu và bối rối vô cùng. Cô cứ trố mắt ngó con bé Bình Minh.
Trong nhà chật chội, nhưng sáng sủa, có một bàn con kê giữa và hai cái ghế. Thanh mời Bác sĩ Long và Hồng Lan ngồi hai ghế. Thằng Cùi vội vàng chạy xuống bếp xách lên hai cái thùng cũ kê chồng lên để cô Thanh ngồi.
Thằng Cùi vừa trở xuống bếp nấu nước để pha trà, thì Hồng Lan hất hàm chỉ con bé Bình Minh cứ đeo theo bên Thanh :
- Con của ai đó, Thanh ?
- Dạ, con của em.
- Mấy tuổi ?
- Dạ cháu ba tuổi, chị à.
Hồng Lan mỗi lúc mỗi kinh ngạc. Cô nhận thấy khuôn mặt đứa bé sao lại giống cô như đúc vậy ? Cô choáng váng cả người, đầu óc rối loạn, tự thấy mình đứng trước một bí mật ly kỳ,  không sao hiểu thấu. Cô còn muốn hỏi Thanh nhiều câu nữa, nhưng cô sợ... Hình như cô sợ những câu trả lời của Thanh chăng ?
Thanh luôn luôn giữ nét mặt điềm nhiên, không lộ ra một tình ý gì khác cả, ngay những lúc cô trả lời cho Hồng Lan cũng vậy.
Bác sĩ Long cũng cứ thản nhiên hỏi Thanh :
- Bé Bình Minh mau lớn, cô Thanh nhỉ !
- Dạ, nhờ thuốc của Bác sĩ đó.
- Nhờ cô khéo nuôi, hơn là nhờ thuốc.
Bác sĩ gọi bé :
- Bình Minh lại bác xem phổi coi!
Bé đã quen thân với Bác sĩ, ngoan ngoãn đến gần, để cho Bác sĩ cởi áo và đặt ống nghe trên ngực. Hồng Lan hỏi Thanh :
- Sao lại đặt tên nó !à bé Bình Minh ?
Thanh cười :
- Tại nó sanh vào lúc bình minh, chị à.
- Nó họ gì ?
 Họ Nguyễn : Nguyễn thị Bình Minh.
- Họ của Ba nó hả ?
- Dạ không, họ của em.
- Chứ Ba nó đâu ?
- Dạ, nó không có Ba, chị à.
Hồng Lan thấy mồ hôi toát ra trên trán cô. Cô mở bóp lấy khăn tay ra lau, và không ngớt nhìn đứa bé đang được Bác sĩ Long chăm chú khám ngực, lưỡi, mắt, tai của nó. Bác sĩ nói với Thanh :
- Phổi cháu dạo nầy tốt lắm rồi. Miệng, mắt, tai, đều tốt cả. Còn cô có được khỏe không ?
- Dạ, nhờ các thứ thuốc của Bác-sĩ chích và cho uống, mấy hôm nay tôi đã thấy trong người khoẻ lắm: Cám ơn Bác sĩ nhiều lắm.
- Thuốc bổ tim, cô uống đã hết chưa ?
- Dạ, còn một chai.
- Chúa nhựt sau tôi lại đến thăm cô.
- Dạ.
- Sẵn đây tôi đưa cô Hồng Lan về nhà cổ, rồi tôi về thẳng trên tỉnh luôn, Chào cô Thanh.
- Dạ, chào Bác sĩ, rất cảm ơn Bác sĩ.
- Bé Bình Minh lại đây Bác hôn một tí nào ! Đấy, Bác cũng nói được tiếng Bắc, chớ bộ !
Bác sĩ đặt hai nụ hôn trên hai gò má ửng hồng của Bé, rồi bảo :
- Giờ Bác về. Bé chào Bác xem nào !
- Chào Bác ạ.
- Ấy chà, Bé ngoan quá !
Thanh và Bác sĩ cười rất vui vẻ tự nhiên.
Hồng Lan chỉ gật đầu chào Thanh rồi theo sau Bác sĩ, ra xe. Cô còn ngoảnh lại trố mắt nhìn chòng chọc con Bé Bình Minh nắm áo  ‘‘má’’ nó. Nó ngó cô như một người xa lạ.
Lên xe, Hồng Lan ngồi trầm ngâm im lặng. Đôi mắt cô đăm đăm, nét mặt buồn rầu ủ dột, Bác sĩ Long hỏi :
- Hình như cô đang nghĩ chuyện chi, Cô Hồng Lan ?
Hồng Lan không nghe nên không trả lời. Bác sĩ lại hỏi:
- Cô có chuyện chi thắc mắc, cô Hồng Lan ?
Hồng Lan giựt mình, sực nghe tiếng Bác sĩ. Cô hỏi lại :
- Dạ? Xin lỗi Bác sĩ, Bác sĩ vừa hỏi gì ạ ?
- Cô có chuyện chi mà coi bộ suy nghĩ lung vậy ?
- Dạ thưa Bác sĩ, không có chi.
- Không có chi ?
- Dạ.
- Cô không thành thật. Cô giấu tôi. Nhưng tôi biết cô đang nghĩ về Bé Bình Minh ở nhà cô Thanh. Chắc cô thấy con Bé ấy giống cô quá phải không ?
- Dạ...
Hồng Lan miệng thì dạ, mắt thì ngó chăm chú lên môi Bác sĩ, đợi xem ông sắp muốn nói gì...
Bảc sĩ Long chậm rãi nói :
- Trước đây ba năm, chính sau ngày mà Ba cô viết giấy mời tôi đến chữa bịnh gấp cho cô, và tôi đã lấy mớ nhau còn sót trong bụng cô, thì lúc ra về tình cờ tôi gặp cô Thanh nơi dọc đường. Cô mời tôi đến nhà cô để coi giùm đứa hài nhi mới sanh, yếu sức quá. Đứa bé nóng vùi. Trong nhà không có thuốc men. Tôi phải cứu nó. Ngày nay nó đã ba tuổi, khoẻ mạnh và dễ thương như cô thấy lúc nãy...
Hồng Lan lặng thinh nghe. Nhưng mặt cô tái mét, cô muốn run lên.
Xe đã đến trước ngõ nhà ông Huyện Cảnh. Bác sĩ Long ngừng xe cho Hồng Lan xuống. Hồng Lan mời ông vào nhà. Ông Huyện Michel đi khỏi. Con ở nói ông đi Saigon từ sáng hôm qua. Hồng Lan mời Bác sĩ ngồi phòng khách. Sau khi pha trà, cô hỏi:
- Thưa Bác sĩ, Bác sĩ trông thấy đứa bé giống tôi lắm sao ?
- Tôi thấy vậy, mà có lẽ cô cũng thấy như tôi. Miệng nó, cặp mắt nó, mũi nó, nghĩa là cả gương mặt của nó là hình ảnh của cô như tạc.
- Thưa Bác-sĩ, Bác sĩ có nghi rằng đứa bé ấy là con của tôi không ?
- Tôi không thể trả lời câu hỏi đó được. Nó có phải là con của cô hay không, thì cô tự biết chớ !
Hồng Lan cúi đầu lặng thinh. Một lát, cô nói:
- Đây là cả một bí mật... Vâng... thật là một bí mật !...
 - Sao lại là bí mật ?
- Ba năm nay tôi cứ tưởng rằng đứa hài nhi tôi đẻ ra đã... chết rồi... !
- Theo cô tưởng, thì đứa hài nhi đã chết cách nào ?
Hồng Lan bỗng dưng gục đầu xuống bàn, khóc nức lên một tiếng. Cô khóc ấm ức một lúc thật lâu, không dám ngước mặt lên.
Bác sĩ Long cũng ngồi im.
Một chập lâu ông nói :
- Cô Hồng Lan, tôi xin lỗi cô đã vô tình gợi lại một kỷ niệm đau đớn của cô. Nhưng cô không phải là một bị cáo và tôi không phải một quan tòa. Tôi là Bác sĩ, mà cũng có lẽ là một người bạn. Tôi có thể khuyên cô … Cô Hồng Lan... cô hãy ngước mặt lên, ngó tôi đây. Ngó tôi như cô ngó một Bác sĩ. Đừng ngại. Không nên giấu diếm một điều gì với một Bác sĩ.
Hồng Lan ngửng đầu dậy. Nước mắt vẫn chảy ràn rụa trên đôi má cô. Đôi mắt cô đỏ ngầu, muốn sưng lên. Cô lấy khăn lau, nhưng càng lau nước mắt càng trào ra.
Bác sĩ Long bảo :
- Cô hãy ngó thẳng tôi đây, và nghe tôi … Cô Hồng Lan, bây giờ đây là một vấn đề lương tâm.[sub] [/sub]Nếu cô có can đảm nhìn nhận những tội lỗi cũ như cô đã hứa với tôi, thì cô nên nhìn nhận rằng đứa con của cô không có chết ! Khi người nhà cô đem nó bỏ ngoài ruộng, thì trời khiến cho một đứa bé chăn trâu trông thấy. Chính là đứa bé lúc nãy ngồi chằm áo tơi trong sân nhà cô Thanh. Nó đã cứu đứa hài nhi vô tội. Nó đã ôm về cho cô Thanh nuôi.
Hồng Lan lại gục đầu xuống cánh tay để trên bàn, khóc nức lên một lần nữa. Lần này cô khóc lớn, và khóc thật nhiều, không dám ngó Bác sĩ. Bác sĩ Long đứng dậy ra ngoài, để cho Hồng Lan ngồi yên một mình.
Nửa giờ sau, ông trở vô, bảo Hồng Lan :
- Cô đã ăn năn. Đó là việc rất đáng khen cô. Nhưng may thay, cô chưa phạm tội ác giết chết đứa con của cô vừa mới lọt lòng ! Cô Thanh đã cứu nó sống. Cứu nó khỏi chết tức là cô Thanh đã cứu cô khỏi phạm tội ác ! Phật trời còn thương cô nên xui khiến cho cô Thanh giữ nó lại cho cô, để một ngày sau cô có thể chuộc tội. Bây giờ cũng chưa trễ. Tôi mong cô suy nghĩ kỹ về bổn phận của cô từ ngày hôm nay. Bổn phận ấy rất là thiêng liêng đối với cô, đối với lương tâm của cô. Tôi để tự cô quyết định. Bây giờ tôi xin lỗi cô, tôi không thể ở lâu được. Tôi phải về tỉnh ngay, vì có mấy người bịnh đang chờ tôi. Tôi cho cô nghỉ phép bảy ngày. Thứ hai tuần tới, tôi mong cô đến trình diện trong phòng giấy tôi và cho tôi biết những điều mà cô đã quyết định. Chào cô, và chúc cô có nhiều can đảm.
Năm giờ chiều hôm ấy, Hồng Lan một mình đến nhà cô Thanh. Lần nầy Hồng Lan mang kiếng đen, vì mắt cô đã sưng vù lên, cô sợ người ta để ý …
Thanh đang giỡn chơi với bé Bình Minh. Trông thấy Hồng Lan vào, cô vui vẻ mời ngồi.
Hồng Lan lấy kiếng đen ra để trên bàn và nói ngay vô đề:
- Thanh à. Tôi đến đây chiều nay để thú nhận với Thanh một tội lỗi mà tôi đã phạm trong dĩ vãng, và để tỏ lòng biết ơn của tôi đối với Thanh. Đứa bé này là con của tôi. Nhưng lúc tôi có mang nó, tôi rất buồn bực và xấu hổ vì cha nó đã bỏ tôi và không nhìn nhận cái thai, cho nên...
Hồng Lan nghẹn, nói không được nữa. Thanh dịu dàng hỏi :
- Chị hãy tha thứ cho sự tò mò của tôi, nhưng, tôi muốn biết cha nó là ai ?
- Cha nó là một công chức ở Sàigòn.
- Chớ không phải anh Lê quang Đồng ?
- Không phải.
Hồng Lan lặng thinh một lúc. Cô sực nhớ chính cô đã tố cáo Đồng, và chửi mắng Thanh tàn tệ .. Cô lẩm mẩm thú tội với Thanh :
- Tôi rất hối hận đã vu khống anh Đồng, người thanh niên đứng đắn và lương thiện đã phải bỏ gia đình trốn đi có lẽ vì tôi ! Hồi đó, tôi cũng không hiểu Thanh … nay tôi thành thật xin Thanh tha lỗi...
- Tại sao chị sanh con bé nầy ra mà chị không nuôi?.
- Cha nó không nhìn nhận cái thai, cho nên tôi phải trốn về ruộng, sợ ở Saigon chị em chúng bạn thấy mình chửa hoang, họ cười. Về đây tôi đã cố che đậy không cho ai biết, nhưng đến khi gần sanh, tôi không muốn nuôi nó, bởi lẽ... nó là đứa con hoang ! Vì danh dự gia đình. Ba tôi cũng, đồng ý đem quăng nó ngoài ruộng... Hồi đó tôi chỉ muốn nó chết phức cho rồi... cho mất tích hẳn. Vì tôi còn mê muội quá.,.
Hồng Lan lại rưng rưng nước mắt, nhưng Thanh an ủi :
- Chị đừng khóc nữa. Chắc chị đã khóc nhiều rồi...
- Không ngờ số nó chưa chết ! Thanh đã cứu nó , và nó đã sống đến ngày nay. Cái ơn của Thanh thật là vô lượng, vô cùng ! Thanh là người mẹ thứ hai của nó đó.
- Tôi chỉ làm theo tình nhơn đạo. Nói thiệt với chị, hồi đó tôi không biết nó là con của chị.
- Thanh đã cứu sống nó, tức là Thanh đã cứu tôi. Lòng biết ơn của tôi đối với Thanh không lấy gì đền đáp lại được.
- Bây giờ chị có ý định gì ?
- Tôi rất ăn năn hối hận. Nay tôi muốn đến nói với Thanh cho tôi xin lại con nhỏ. Cuộc đời của tôi đã đau khổ quá nhiều. Đứa con kia sẽ là nguồn an ủi duy nhứt của tôi. Tôi là người mẹ đẻ ra nó, cho nên trời xui khiến ngày nay tôi được trông thấy mặt nó, sao tôi thương nó lạ lùng, Thanh à !
Bé Bình Minh từ nãy giờ đứng âu yếm trong lòng ‘‘má’’ Thanh. Nó vẫn đăm đăm ngó người khách lạ với cặp mắt ngây thơ. Người khách lạ nói gì với  ‘‘má’’ nó, hình như nó không hiểu; Nhưng khi Hồng Lan đến gần nắm tay nó, tự nhiên nó xô Hồng Lan ra, quây mặt áp vào lòng Thanh, hai tay ôm lấy Thanh và khóc thét lên.
Thanh xoa đầu tóc nó :
- Nín con ! Đừng khóc.., má cưng.
Bình Minh chưa nín hẳn, vẫn úp mặt vào lòng Thanh, thút thit. Hồng Lan ngồi thụp xuống bên cạnh nó, đưa ra một gói sô cô la để dỗ giành nó:
- Mẹ của con đây, Con... Mẹ yêu con Iắm, con à...
Nhưng bé Bình Minh ôm sát vào Thanh, không để cho Hồng Lan ẳm, và còn khóc ré lên nữa. Hồng Lan cố níu được cánh tay nó, dịu dàng bảo:
- Mẹ của con đây mà... Mẹ đẻ của con đây.
Con bé hất tay Hồng Lan, vùng vằng la lớn:
- Không !
- Mẹ cho con kẹo sô cô la đây nè...
- Không !
- Mẹ cưng con lắm mà con!...
- Không !
Thanh dịu dàng vuốt đầu tóc của bé:
- Nín đi con ! Cô ấy thiệt là mẹ của con đó..
 - Không phải !
Bình Minh càng hét to, và lắc đầu dẩy nẩy. Hồng Lan ngồi lên ghế, mắc cở và đau đớn vô cùng. Thanh dỗ bé một lúc lâu, rồi quây hỏi Hồng Lan :
- Hòn máu rơi, chị còn muốn lấy lại làm chi ?
- Thú thiệt với Thanh, từ sáng nay được trông thấy mặt nó, tình mẫu tử thiêng liêng bỗng nổi dậy trong lòng tôi như một ngọn sóng thần. Tình yêu con tràn ngập trong máu tôi. Tôi tin rằng khi nó khôn lớn, nó cũng sẽ mong muốn trở về với tôi, như lá bay về cội, chim bay về cành. Nếu Thanh bằng lòng trao trả nó lại cho tôi,Thanh dỗ nó đêm ngày, nói cho nó nghe, thì tự nhiên nó sẽ không xa lạ với tôi nữa. Hôm nay tôi có đem theo trong bóp...
Hồng Lan ngựng lời, mở bóp lấy ra một tấm ngân phiếu đã ghi sẵn con số năm chục ngàn đồng, đưa Thanh :
- Đây là món tiền nhỏ tôi xin tặng Thanh, gọi là chút lòng tri ân của tôi đối với Thanh đã cứu hai mẹ con tôi...
Thanh nhếch miệng cười :
- Sao chị không nói thẳng ra rằng chị đem năm mươi ngàn đồng đến đây để chuộc con Bình Minh?
- Không phải tôi chuộc con Bình Minh, Thanh à. Và cũng không phải để trả cái công của Thanh đã nuôi nó từ ba năm nay. Đây chỉ là một chút kỷ niệm nhỏ mọn, nhưng thành thật, để ghi lòng biết ơn của tôi đối với Thanh đó thôi.
- Tôi rất cảm động vì tấm lòng thành thật của chị. Nhưng Bình Minh với tôi đã quyến Iuyến nhau quá rồi, tôi không thể nào rời nó ra được nữa. Còn tấm ngân phiếu năm mươi ngàn đồng, xin chị cất lại vô bóp. Tôi không nhận đâu.
- Tại sao vậy, Thanh ? Tôi thành thật tặng Thanh số tiền này, để tỏ lòng tri ân của tôi chớ có gì đâu !
- Tôi rất cám ơn chị, nhưng tôi có làm gì đâu để xứng đáng lòng biết ơn của chị ? Tôi đã nói với chị rằng tôi chỉ làm theo tình thương nhân loại mà thôi... có chi mà chị mang ơn ?
- Biết vậy , nhưng nó là con đẻ của tôi, Thanh đã nuôi nó khôn lớn đến ngày nay, tôi làm sao quên được công ơn hải hà vô lượng của Thanh ?
- Dù là con của chị, hay con của ai chăng nữa, tôi đã cứu được là tôi cứu. Tôi chỉ làm một bổn phận làm người.
- Bao nhiêu hy sinh Iớn lao của Thanh, bao nhiêu cực khổ lo âu mới nuôi sống nó đến bây giờ. Thanh không muốn cho tôi đền đáp một phần nào cái công ơn dưỡng dục đó sao ?
- Công ơn dưỡng dục, đứa bé dễ thương nầy đã đền đáp cho tôi nhiều lắm rồi chị à. Một nụ cười hồn nhiên của nó lúc tôi buồn, một nụ hôn ngây thơ âu yếm của nó lúc tôi đau, cũng đã đền đáp lại bao nhiêu hy sinh khổ cực của tôi ! Chị trông thấy đó: nó thương tôi lắm, nó quý tôi lắm, Nó xoắn suýt bên cạnh tôi, nó học ăn học nói bên cạnh tôi, nó chơi bên cạnh tôi, nó sống bên cạnh tôi. Đó là nó trả cái ơn tôi đã cứu vớt nó. Còn chị, chị không mắc nợ gì tôi hết !
- Tôi chỉ muốn tặng Thanh . . .
- Chị tặng tôi cái gì tôi cũng rất cảm ơn. Nhưng một lời nói của chị cũng đã đủ tỏ lòng tốt của chị. Cần chi phải bạc tiền ?
- Thanh đã hao tốn nhiều, trong lúc Thanh thiếu thốn mọi bề.. .
- Dạ điều đó, chị nói đúng. Nhưng tôi đã vui sướng được nuôi nấng một đứa con mà tôi đã tưởng là không cha không mẹ. Nó là của trời cho, nên nhiều khi tôi đã nghĩ rằng có lẽ tôi có phước đức gì mới được nhận lãnh món quà quý  báu của Phật trời ban cho đây ! Sự vui sướng ấy, tôi thấy đắc giá hơn vàng bạc châu báu trên đời chị à.
Hồng Lan gục đầu xuống bàn khóc :
- Tôi muốn xin con của tôi về với tôi, mà Thanh không cho... Thanh hiền lành phước đức lẽ nào Thanh không thương tôi sao ? ... Trời ơi ! Tôi !... Tôi là người mẹ đứa bé này đây... tôi là người mẹ khốn nạn ... của con đây  con ơi ! ... con ơi !...
Hồng Lan quá đau đớn, như điên như dại quỳ sụp xuống chân Thanh, hai tay đưa ra muốn cướp lấy Bình Minh. Nhưng đứa bé đẩy nẩy nhứt định không cho ôm, và la khóc ầm ĩ.
Nó ghì chặt vào lòng Thanh, níu chặt vào áo Thanh, kêu thảm thiết:  ‘‘Má ơi! Má ơi !’’. Hình như nó có linh tính khiếp sợ người ta muốn bắt nó .
Hồng Lan đau đớn vô cùng. Nhưng biết làm sao bây giờ ? Cô đứng dậy lấy khăn lau nước mắt, rồi đeo kiếng đen:
- Thôi, tại nó chưa quen với tôi nên nó hất hủi tôi như thế. Tôi chỉ còn mong nơi Thanh. Tôi yêu cầu Thanh suy nghĩ kỹ lại và nếu Thanh cho tôi xin nó về với tôi, tôi sẽ biết ơn Thanh đến hết cả đời tôi. Bây giờ đây tôi mong Thanh thương tôi mà nhận ngân phiếu này... để an ủi tôi được phần nào...
- Không đâu, chị Hồng Lan à. Tôi không thể nhận được.
- Hay là nếu Thanh bằng lòng, tôi sẽ đem lại năm chục ngàn tiền mặt, để Thanh khỏi mất công đi lên Sàigon lãnh vậy ?
Thanh mỉm cười đứng dậy :
- Tôi không nhận, xin chị đừng nói nữa.
Hồng Lan cất tấm ngân phiếu vô bóp. Cô muốn kêu con Bé một lần nữa :
- Con ơi !... Con !...
Nhưng Bình Minh vẫn đứng úp mặt vào áo Thanh, không quây ra, hai tay nó ôm chặt lấy hai chân của ‘‘Má’’ nó. Thanh muốn tiễn Hồng Lan ra cửa, nhưng nó níu dằng lại, không cho Thanh bước đi.
Hồng Lan buồn bã thui thủi ra về.
*
Mười ngày sau, Thanh nhận được một bức thơ của Bác-sĩ Long, trong thơ Bác sĩ cho Thanh biết Hồng Lan hiện đang đau khổ và nhờ ông năn nỉ với Thanh cho Hồng Lan xin lại đứa con. Hồng Lan còn nhờ Bác sĩ trao lại Thanh số tiền Một trăm ngàn đồng. Bác sĩ viết thêm rằng Bác sĩ chỉ vì thấy Hồng Lan đã tĩnh ngộ, biết hối cải, nên ông sẵn lòng chuyền đạt giùm đến Thanh lời van lơn tha thiết của Hồng Lan đó thôi, chớ Bác sĩ không dám khuyên Thanh một câu nào, để Thanh tự ý định liệu. Nhưng Bác sĩ thấy rằng trong lúc Hồng Lan đã ăn năn hối hận, và muốn nuôi đứa con đẻ chuộc lại tội ác của mình, thì Thanh cũng nên tỏ một cử chỉ an ủi người đàn bà đau khổ ấy một phần nào.
Thanh viết thơ trả lời Bác sĩ.
 
10 - 2 - 1953
Thưa Bác sĩ,
Tôi đã suy nghĩ rất nhiều sau khi đọc bức thư rất cảm động của Bác sĩ. Tôi biết Bác sĩ cũng tội nghiệp người đàn bà đau khổ, nên đã có mấy lời rất cao quý ngỏ cùng tôi,
Vậy tôi xin vâng lời Bác sĩ mà quyết định sau đây.
Từ nay tôi sẵn sàng để chị Hồng Lan đến thăm Bình minh mỗi khi chị nhớ nó, cho đến ngày nào Bình Minh chịu về ở với chị. Sự nó sẽ chịu về hay không, sẽ hoàn toàn do ý nghĩ của nó và có lẽ cũng do tình quyến luyến của chị đối với nó sau này, Tôi xin lấy danh dự hứa rằng tôi sẽ không làm gì để cản trở tình thương yêu ấy và tôi cũng sẽ không bao giờ ép buộc nó không được trở về với chị. Tôi sẵn sàng giao trả Bình minh lại cho chị Hồng Lan bất cứ ngày nào mà Bình Minh đã có tình thương yêu đầy đủ để sống vui vẻ và sang sướng bên cạnh người mẹ ruột của nó. Tôi cũng sẽ khuyên dỗ nó và không cho nó biết gì về dĩ vãng của nó. Hơn nữa, tôi rất vui mừng được thấy chị Hồng Lan đã ăn năn lỗi lầm đã qua và nay đã trở lại con đường chánh đáng. Tôi thành thật khen chị và sẽ dùng đủ cách để cho Bình Minh vui vẻ trở về với tình yêu mẫu tử.
Còn số tiền 100.000$00 chị Hồng Lan có nhã ý tặng tôi (hôm trước chị muốn tặng tôi 50.000$) tôi đã nói với chị rằng tôi không nhận. Nay tôi xin nhắc lại một lần nữa rằng dù là 50.000$ hay 100.000$ hay hơn nữa tôi cũng không nhận, và tôi thành thật cảm ơn hảo tâm của chị.
Tôi xin  Bác sĩ tha thứ cho tôi đã làm mất thì giờ quý báu của Bác sĩ, và xin Bác sĩ nhận cho cảm
  tình kính mến thành thật và sâu xa của tôi.
Cháu Bình Minh kính lời thăm Bác.
Còn năm hôm nữa, đến ngày lễ sanh nhựt đúng ba tuổi của cháu, cháu Bình Minh sẽ chụp một tấm hình đẹp để kính tặng Bác. Nếu Bác sĩ có thì giờ, xin mời Bác sĩ đến dự cuộc vui gia đình thân mật với cháu.
Thân mến chào Bác sĩ,
NGUYỄN-THỊ THANH
★

IX
 
TÍNH theo tuổi ta thì Bình Minh đã bổn tuổi. Còn tính theo  ‘‘tuổi Tây’’  thì hôm nay mới đúng ba tuổi. Vì theo tuổi ta cứ đến Tết là một tuổi, nhưng Thanh không thích Iối tuổi ăn gian ấy, nên cô tính theo tuổi tây. Hôm nay mới thiệt là ngày sanh nhựt đúng ba tuổi của bé Bình Minh.
Bác sĩ Long được thơ Thanh, sáng ngày ấy đã lái xe đến nhà Thanh thật sớm. Bác sĩ lấy ra đủ các thứ quà bánh, áo quần và đồ chơi tặng Bé. Bé mừng ríu rít
- Cảm ơn Bác ạ - Thưa Bác su cu Ia ngon lắm ạ …Thưa Bác, con búp bê đẹp quá ạ...
Thanh và Bác sĩ cười rất thân mật vui vẻ. Thằng Cùi cũng lăng xăng, được Bác sĩ cho nhiều quà và quần áo, nó mừng hú hí.
Từ sáng sớm Thanh đã lấy bộ quần áo bà ba bằng lụa mà Thanh vừa mới may cho kịp ngày sinh nhật để thay cho Bé. Nhưng Thanh thấy trong đống quà của Bác sĩ có một gói giấy bóng xinh xắn buộc chỉ xanh có thắt nơ xanh màu lá mạ, Thanh mở ra thấy hai cái áo đầm mới thật đẹp của trẻ con, Thanh cười với bé :
- Nè, cái áo của Bác cho con đây nè. Đẹp quá hả con !
Thanh vội vàng cởi đồ bà ba lụa, mặc áo đầm mới cho bé, và cởi đôi dép cũ ra, mang vào đôi dép  mới của Bác sĩ cho. Bé vui mừng sung sướng lắm. Thanh ngắm nghía khen và bảo bé :
- Con không cảm ơn Bác, sao con ?
Bé chắp tay cúi đầu :
- Cảm ơn Bác ạ !
Bác sĩ cúi xuống ôm xốc bé lên, hôn bé thật nhiều. Bé tươi như hoa, và tự nhiên không ai bảo, bé áp má vào má Bác sĩ, hôn Bác sĩ. Thanh đứng cạnh Bác sĩ, nhìn cảnh âu yếm ấy, lòng xôn xao cảm động...
Hôm nay, sẵn đúng ngày chúa nhựt, Thanh mời Bác sĩ ở dùng cơm trưa với Thanh :
- Nhơn mừng ngày lễ sinh nhựt của Bình Minh, và biết Bác sĩ không chê cảnh nghèo, nên tôi mới dám mời...
Bác sĩ Long cười:
- Hân hạnh lắm chớ !
- Chỉ cơm rau và canh bí rợ thôi, Bác sĩ à !
- Càng hân hạnh lắm !
Trong lúc thằng Cùi sửa soạn gánh nước Thanh dắt bé Bình Minh ra sân sau hái bí, vui vẻ nói với Bác sĩ Long :
- Bác sĩ muốn xem giây bí rợ của thằng Cùi trồng không ? Đẹp lắm, xanh tốt lạ thưòng !
Bác sĩ trông thấy đám bí, trầm trò khen :
- Chà ! Vườn bí tốt quá !
Bác sĩ Long có mang máy hình theo, sẵn đó, ông hỏi Thanh :
- Hôm nay Thanh định chụp hình cho Bé để làm kỷ niệm chớ ?
- Dạ, tôi định chút nữa thằng Cùi gánh nước xong, nó sẽ đi chợ mua chút ít thực phẩm, kêu luôn người thợ chụp hình đến chụp cho bé một tấm thật đẹp để tặng Bác sĩ, và để làm kỷ nỉệm. Không ngờ Bác sĩ có đem máy hình theo !
- Máy này tốt lắm. Tôi cũng mới lắp cuộn phim mới. Nào Bé đứng chỗ giây bí rợ, để Bác chụp cho Bé cái hình nào!
Bình Minh ngoan ngoãn ra đứng một chỗ theo Bác sĩ chỉ, ông chụp một tấm xong, bảo Thanh :
- Thanh muốn chụp chungvới cháu không?
- Dạ có.
Thanh âu yếm cầm tay bé, đứng bên giây bí rợ. Chụp xong, Bác sĩ kêu thằng Cùi :
- Cùi vô đây, em !
Quây lại Thanh, Bác sĩ nói :
- Thanh chụp chung một cái với thằng Cùi và Bé nhé ?
- Dạ .
Thanh ẵm bé Bình Minh lên tay, Bình Minh quyến Iuyến ngả đầu vào đầu ‘‘má’’. Thằng Cùi đứng cạnh cô Hai. Nó cười dễ thương lắm. Bác sĩ bấm cái  ‘‘tách’’.
Thằng Cùi hớn hở, lại chạy đi gánh nước,
Bác sĩ chụp riêng một mình Thanh một tấm cuối cùng.        
Xong, Thanh và Bác sĩ đi song song vô đám bí rợ, Bình Minh nắm áo Má, đi theo một bên. Thanh hái các nụ bí để chút nữa nấu canh, vừa nói chuyện với Bác sĩ ;
- Bác sĩ muốn biết lịch sử giây bí rợ này không? Nói đáng ra thì cũng chẳng phải là một Iịch sử mới mẻ gì. Vì Bác sĩ đã biết rằng Bình Minh lúc chào đời nằm trên một lá bí rợ. Theo ý nghĩa ấy, hôm lễ Thôi nôi của cháu, tôi có bảo thằng Cùi đi bứng mội giây bí rợ về trồng. Nhưng có điều tôi rất thắc mắc từ một năm nay mỗi khi tôi nhìn giây bí, là cái màu xanh tươi phi thường của nó. Từ khi giây bí mới trồng đến khi nó thật lớn, nghĩa là trong thời gian hai năm, giây bí này vẫn sống hoài, nhưng yếu ớt vàng vọt, không tốt. Nó chỉ ra nụ ít thôi, còn trái thì chỉ được vài ba trái ốm teo ốm nhách. Nhiều lần tôi đã muốn nhổ bỏ vì nó cằn cỗi mà rụng lá ủa thêm bẩn. Nhưng thằng Cùi năn nỉ tôi để lại. Nó nói nó sẽ tưới nước thật nhiều mỗi ngày để coi giây bí sẽ tốt hơn không, vì nó tiếc công nó đi bứng một giây bí con về trồng để làm kỷ niệm. Có lần nó bảo :
- Thưa cô Hai, tại con nhỏ này đẻ hoang, cha mẹ nó thất đức, cho nên giây bí không tốt đó !
Tôi, thì tôi cho rằng một là tại giống bí không tốt hai là tại đất ở đây không được phì nhiêu. Hoặc thiếu phân bón, hoặc đất không hạp với giống bí rợ. Nhưng gần năm nay giây bí bỗng đâm chòi nức lá, rồi phát lên tươi tốt phi thường. Mỗi ngày nó mỗi tươi thêm, đâm thêm ra nhiều nhánh, nhiêu giây, ràn rịt chật hết chỗ đất này, và trái thật nhiều, thật lớn, trái nào trái nấy cũng nặng trên 10 ký là ít. Tôi rất đỗi hoang mang, không hiểu nhờ cái gì mà giây bí rợ bỗng dưng tốt tươi một cách lạ lùng như thế. Bà con cô bác trong làng thường đến chơi, ai trông thấy giây bí của tôi cũng phải ngạc nhiên! Trong làng cũng có nhiều nhà trồng bí rợ, nhưng không có của ai tốt tuơi đặc biệt như giây bí này. Bác sĩ xem, lá nó to bằng hai lá bí thường ! Trái nó cũng lớn bằng hai trái bí của người ta ! Tại sao vậy ? Bác sĩ giỏi về khoa học, Bác sĩ thử tìm xem nguyên nhơn vì sao giây bí rợ nầy trước kia vàng vọt cằn cỗi, bỗng dưng mấy tháng nay đâm ra tươi tốt bất thường như thế ?
Bác sĩ Long chăm chỉ nghe, rồi đáp :
- Có lẽ tại giây bí gặp được một thứ phân nào hạp với nó chăng ?
- Tôi không hề bón phân gì cho nó khác hơn là phân heo. Nhưng trước kia cũng đã đổ phân heo mãi mà sao giây bí không xanh tươi ? Nhờ thằng Cùi tưới nước hoài cho nên nó không chết đó là may !
- Nó có thể gặp được một thứ phân khác ở dưới đất, mà mình không biết.
- Dạ, có lẽ... Nhưng tại sao trước kia nó không gặp, mà bỗng dưng sau này nó mới gặp thử phân đó?
- Tại trước kia rễ của nó còn yếu, ăn xuống đất chưa được sâu, chưa được rộng, bây giờ lâu ngày rễ nó cứ đâm xa lần lần, sâu lần lần, rồi nó gặp một chất nào hạp với nó, thế là nó phát lên.
Bác sĩ trầm ngâm một lúc thật lâu, rồi nói tiếp :
- Xin lỗi Thanh, tôi đang đi lạc ra ngoài phạm vi khoa học phân tách và thí nghiệm (science analytique et expérimentale) và bước vô biên giới của khoa học ngoại nhơn sanh (science extra humaine) và khoa học  huyền bí...
Thanh mỉm cười khôi hài:
- Khoa học huyền bí ? Tại sao lại có chuyện khoa học huyền bí ở đây ? Tôi không mê tín dị  đoan đâu, Bác sĩ nhé !
- Không, đây không phải là mê tín dị đoan. Hai khoa học khác nhau, bởi nó chi phối hai thế giới khác nhau : thế giới linh hồn (le monđe mental) và thế giới nhãn chất (le monde visuel). Nhưng tuy khác nhau, hai thế giới vẫn có liên quan mật thìết với nhau lắm. Tin hay không tin, là tùy theo quan niệm riêng của mỗi người. Nhưng nó vẫn có. Riêng tôi, tôi đã có thí nghiệm về khoa học huyền bí, và tôi đã khám phá được nhiều trạng thái rất xác thực của nó.Nhơn chuyện giây bí rợ này, tôi nhớ có một ngày đã lâu, hìnn như năm ngoái thì phải, Thanh có kể chuyện cho tôi nghe về lời tiên tri của một bà Cốt... Thanh còn nhớ không nhỉ ?
- Dạ, có. Nhưng tôi cũng ít nghĩ tới, nên gần như quên hẳn. Nay Bác sĩ nhắc lại, tôi mới nhớ. Nhưng Iờí bà Cốt nói, có quan hệ gì đến giây bí rợ này ?
Quan hệ hay không, chúng ta chưa bàn tới. Đây chúng ta chỉ tìm manh mối một sự kiện lạ thường có lẽ liên quan đến giây bí rợ chăng? Nếu tôi nhớ kỹ, thì hôm ấy cô thất vọng vì không biết tin tức của Ba cô ở đâu, nên cô có tìm đến hỏi bà Cốt tuy cô không tin nơi bà. Bà Cốt có nói : ‘‘Ông thân của tuổi tỵ nầy hiện ở cõi hư không. Nhưng không sao, trong ba năm nữa, tuổi Tỵ này sẽ gặp lại ông thân’’. Có phải là bà Cốt nói như vậy không ?
- Dạ, phải..
- Nghĩa là nếu bà Cốt nói một cách dễ hiểu hơn thì Ba cô chết rồi, (ở cõi hư không ) nhưng ba năm nữa cô sẽ tìm thấy xác Ba được. Điều ngẫu nhiên là năm nay đúng năm thứ ba, kể từ ngày bà Cốt nói với Thanh, có phải không?
- Dạ phải.
- Thanh xem, chuyện gì của Thanh nói với tôi, tôi đều nhớ rõ từng chi tiết!... Bây giờ chúng ta cùng đặt ra vài yếu tố giản dị của bài toán huyền bí nầy, theo thứ tự kể tiếp của nó :
1.-  Thanh bị lính thân binh bắt. Ba cũng bị đêm đó, nhưng không bị bắt cùng một lượt với Thanh. Thanh bị trói tay dẫn đi trước. Ra sân Thanh còn nghe tiếng xô xác ở trong nhà và tiếng của Ba kêu la rồi im bẵng.
2.-  Lúc Thanh được tha về thì không tìm được dấu tích của Ba bị giam tại đâu, hay bị chết chỗ nào.
3.-  Thanh đến hỏi bà Cốt. Bà nói Ba đã chết rồi, ba năm nữa sẽ tìm thấy xác.
4.-  Kế đó thằng Cùi xí được đứa hài nhi đẻ hoang bỏ nằm trên lá bí rợ .
5.-  Một năm sau, vô tình Thanh biểu thằng Cùi bứng giây bí về trồng, để kỷ niệm ngày sanh của Bé.
6.-  Hai năm, giây bí cừ héo hoài, không lớn .
7. -  Năm thứ ba, !à năm nay, giây bí bỗng phát lên tươi tốt lạ thường.
 
Đó là bảy yếu tố quan trọng để cho ta tìm hiểu cái bí mật. Thanh có thấy mọi liên quan của các yếu tố đó với giây bí rợ này không?
Thanh lặng thinh chăm chú nghe, đôi mắt Thanh như dính chặt trên môi Bác sĩ. Thanh kinh ngạc trước những phân tách, vừa cụ thể vừa huyền bí, của nhà Bác học trẻ tuổi. Bác sĩ Long nói tiếp :
- Thanh à, tôi chắc Thanh đã nhận thấy mối liên quan ly kỳ giữa khoa học … huyền bí với khoa học phân tách thí nghiệm …
Thanh càng hoang mang, đáp :
- Tôi chưa nhậnthấy rõ Bác sĩ muốn kết luận như thế nào ?
- Giây bí rợ xanh tươi kỳ quặc kia, như tôi đã nói lúc nãy, không có gì là huyền bí cả. Nguyên do bộc phát của nó là tại ở dưới đất các rễ của nó ăn sâu và rộng ra chung quanh đã gặp một chất phân gì lạ thường, nhờ đó nó mới đâm chòi nẩy lộc xanh tươi lên đột ngột như thế. Đó là khoa học phân tách thí nghiệm, Nhưng ta thử hỏi : chất gì lạ thường ở dưới gốc giây bí ? Lời tiên đoán của bà Cốt để cho chúng ta phải suy xét tận gốc rễ … dựa theo những yếu tố đã đặt ra lúc nãy để tìm ra manh mối ...
Thanh lặng thinh nghe chưa hiểu rõ ý Bác sĩ Long muốn nói gì. Nhưng tự nhiên cô thấy lành  lạnh trong người, cô bồi hồi lo sợ, mặt cô tái mét, mắt cô chòng chọc ngó Bác sĩ như chờ đợi ông phát giác ra một bí mật gì ghê gớm lắm... Bác sĩ Long đăm đăm nhìn gốc giây bí rợ, gương mặt ông như sầm tối lại, với giọng nói âm u mờ mịt, ông chậm rãi bảo :
- Giây bí rợ  trồng ở chỗ nầy hai năm không tươi tốt được. Nhưng bây giờ bỗng nó phát lên xanh tươi lạ thường vì rễ nó đã ăn sâu rộng ra đến chung quanh nơi đây... gặp một chất phân lạ... chất phân lạ nầy là gì ? Dựa theo lời tiên tri của bà Cốt, lại xét đến trường hợp bí mật trong vụ Ba cô bị biệt tin, thì...
Thanh bỗng thấy hình như mọi vật đều xẩm tối trước mắt cô, đầu óc như quây cuồn... Cô hỏi nho nhỏ, vừa muốn run, muốn xỉu :
- Bác sĩ à, có phải Bác sĩ ngờ rằng Ba tôi bị ai giết... đã 3 năm nay, và chôn xác... gần nơi... gốc giây bí rợ nầy chăng ?
- Có lẽ vậy, nhưng chỉ là một nghi vấn... Tìm nguyên do tại sao giây bí rợ tốt tươi phi thường chúng ta có thể tin rằng tại gần gốc bí rợ có một xác chết chôn dưới lâu ngày thành phân tốt bón cho rễ bí. Chúng ta nghỉ rằng đó là xác chết của Ba chôn gần đâu đây, đã 3 năm nay.
- Cô lẽ ...Bác sĩ đoán đúng...
- Đúng hay không đúng, ngày mai Thanh cho đào đất quanh góc bí, để xem thử...
- Tôi muốn kêu người đến đào ngay bây giờ.
- Không nên, Thanh à. Thanh đừng quên rằng hôm nay là lễ sanh nhựt của bé Bình Minh, đứa bé không cha không mẹ, được Thanh cứu sống cho đến bây giờ. Nên để cho qua ngày đẹp đẽ vui mừng của Bé..
&
Sáng sớm hôm sau Thanh và thằng Cùi cuốc đất chung quanh gốc giây bí rợ. Giây bí trồng sát hè sau bếp. Cạnh gốc bí chừng năm bước, có kê một lu nước uống, một thùng nước cơm, và một máng heo ăn. Ba vật này sắp ngay hàng thẳng lối, có thứ tự, và để y nguyên một chỗ từ bao lâu nay cho đến bây giờ.
Thanh và thằng Cùi cuốc chung quanh gốc bí cách xa một hai bước vẫn không thấy gì. Thanh mệt quá, bỏ cuốc ngồi nghỉ. Hai anh nông dân ở gần xóm đến hỏi Thanh bán cho một trái bí rợ. Từ khi giây  bí của cô có nhiều trái, bà con trong làng vẫn đến mua, vì cô bán rẻ.
Thấy cuốc đất, một anh hỏi :
- Cô Hai cuốc đất trồng thứ chi đó, cô Hai ?
Thọat tiên Thanh không muốn nói. Nhưng Thanh nghĩ lại, nên nói thật cho họ biết :
- Tôi nghi ngờ có... cái chi ở dưới đất, giây bí mới tốt tươi quá được như vậy. Tôi cuốc đất coi thử.
Người nông dân thật thà bảo :
- Tại giống bí này tốt thì nó tốt, chớ có chi đâu cô Hai !
- Bác sĩ Long nghi có ai giết Ba tôi và chôn xác Ba tôi gần gốc giây bí rợ, lâu ngày thành thứ phân tốt bón cho giây bí, cho nên nó mới xanh tươi kỳ quặc vậy đó. Tôi muốn đào đất lên coi.
Hai anh nông dân xầm xì với cô Thanh về vụ ông Bảy bị biệt tích ba năm nay một cách rất bí mật. Dư luận trong làng vẫn xôn xao bàn tán, nhưng không ai dám quả quyết chỉ danh kẻ thủ phạm. Sẵn cơ hội này, hai anh nông dân bảo cô Thanh :
- Tụi tui đào sâu xuống coi, nghe cô Hai ? Phải đào sâu xuống mới biết được, cô Hai à.
- Dạ, nhờ hai anh giúp cho .
Hai người cầm cuốc nỗ lực đào chung quanh gốc bí. Vừa cuốc xa chừng hai bước, một anh kêu cô Thanh:
- Nè, cô coi, cô Hai. Đất chỗ nầy cái màu nó đen đen, cô thấy hông?
- Dạ, thấy.
Anh nầy kêu anh nông dân thứ hai đang cuốc phía khác :
- Chú Tâm, chú bỏ chỗ đó, lại phụ tui đàng này coi .
Chú Tâm xách cuốc lại :
- Đào kế theo đây phải hông, anh Tư ?
- Chú với thằng Cùi khiêng Iu nước để ra chỗ khác đi. Thùng nước cơm với cái máng heo cũng đem dời ra ngoài, rồi đào chỗ đó coi !

Cô Thanh phụ với hai người khiêng lu nước uống để xích ra ngoài xa. Thùng nước cơm và máng heo cũng dời đi. Anh Tư va chú Tám cuốc lần tới chỗ đất ướt ẩm ấy.
Bỗng anh hoảng hốt kêu cô Thanh...
Anh vừa thấy lộ hẳn ra hai ống xương người... Anh Tư không dám cuốc nữa.
Cô Thanh tái mặt, lật  đật bảo thằng Cùi chạy đi báo cáo với Hương quản và viên chức hội tề, mời họ đến chứng kiến cuộc khám phá ghê rợn.
Nửa giờ sau túp nhà lá của cô Thanh đông nghẹt người ta. Với sự hiện diện của Hương Quản, Hương Hào và đông đủ viên chức, cuộc đào đất tiếp tục mãi đến trưa, giữa đám dân chúng trong làng, già trẻ lớn bé, đứng chen chúc chung quanh im lặng và kinh tởm.
Dưới nắng oi ả, sáu anh nông phu lực lưỡng, ở trần , mặc quần đùi đen, mồ hôi chảy ướt đẩm cả mình mẩy, lui cui đào một vùng đất chung quanh xác chết rực đã lâu ngày. Tất cả đàn bà con gái, nhứt là các cụ già, chứng kiến cảnh tượng rùng rợn bi thương ấy, đều khóc sùi sụt, thật là cảm động. Cô Thanh liền té xỉu xuống, hai tay bám chặt lấy đong đất, kêu khóc  ‘‘Ba ơi là ba ơi !...’’ Rất là thê thảm,
Hương quản và các viên chức trong làng bàn nghị rằng thủ phạm vụ ám sát này ít nhứt là hai người. Họ đã giết ông Bảy ở trong nhà rồi đem ra sân bếp. Họ khiêng lu nước uống, thùng nước cơm và máng heo để ra một bên. Họ đào lỗ ngay chỗ đất ấy, bỏ xác ông già xuống, lấp đất lại, rồi họ khiêng lu nước, thùng nước cơm và máng heo để trở lại lên trên, đúng theo chỗ cũ, để đừng ai nghi ngờ và khám phá được.
 
Cô Thanh làm đơn thưa kẻ vô danh đã giết Ba cô và đem chôn dưới lu nước.
*
Hương Quản làm biên bản và lập tức lên tỉnh báo với biện lý. Biện lý nhờ Bác sĩ Long về xã khám nghiệm thi thể.
Sáng hôm sau Bác sĩ Long làm xong phận sự và kết luận trong bản tường trình rằng nạn nhân bị giết và chôn đã ba năm,
Hương Quản cho phép cô Thanh liệm xác Ba cô trong một chiếc quan tài tử tế. Thịt đã nát hết, chỉ còn xương. Bốn anh nông dân chịu khó hốt hết di hài vô chiếc hòm sơn đỏ. Và Bác sĩ cho rắt lên một lớp vôi bột. Bác sĩ Long và bà con hàng xóm lo giúp cô Thanh hoàn thành cuộc mai táng tại nghĩa địa trong làng. Đám tang thật vô cùng cảm động. Hầu hết dân làng đều đi đưa di cốt của ông Bảy, một vị kỳ lão hiền lành phước đức bị giết oan bởi bàn tay đẩm máu của kẻ sát nhân vô nhơn đạo. Không một người nào đi theo quan tài ông Bảy mà không ràn rụa nước mắt. Cô Thanh quỳ gục xuống nấm mồ mới đắp của cha, khóc la thảm thiết. Dư luận dân chúng phẩn uất, hỏi nhau :
- Ai giết ông Bảy ?
- Tại sao giết ?
- Giết trong trường hợp nào?
Dĩ nhiên người ta đồng thanh nghi một người nhưng ai dám hở môi ? Kẻ thủ phạm bị tình nghi chính là một người đang có ‘‘thế lực’’ !...
★
Biện lý giao nội vụ cho Ty Hành cảnh lưu động của Công an tỉnh điều tra.
Một buổi sáng, trong phòng giấy ông cò, cô Nguyễn thị Thanh mặc tang phục bình tĩnh đứng trước mặt ông. Ông Cò kêu một thầy thư ký đánh máy ở phòng kế cận. Thầy ấy qua. Ông Cò bảo :
Thầy ngồi đây chép những lời khai của cô này, rồi đưa tôi xem lại trước khi đánh máy.
- Dạ.
Trông thấy cô Thanh, thầy thư ký ngạc nhiên, nhoẻn miệng cười. Cô Thanh tỏ vẻ rất thản nhiên. Cuộc thẩm vấn bắt đầu.
Ông Cò Hành cảnh lưu động hỏi :
- Cô có nghi cho ai giết Ba cô không ?
Cô Thanh điềm nhiên trả lời :
- Thưa ông Cò, tôi có nghi một người. Xin ông Cò cho phép tôi kể lại câu chuyện xảy ra trước đây ba năm. Hồi đó là tháng Bảy năm 1949 tôi học ở trường tỉnh; về quê nghỉ hè. Có một người thanh niên trong xã, học ở Saigon cũng về nghĩ hè, đến dạm hỏi tôi...
Người thơ ký trừng mắt lên ngó cô. Cô Thanh điềm nhiên nói tiếp :
- Y dạm hỏi tôi ba bốn lần, đem bạc vàng châu báu ra đặng dụ dỗ tôi, nhưng tôi nhứt định không chịu. Y hăm dọa tôi, và dùng các phương  tiện để buộc Ba tôi phải gả tôi cho y. Thấy tôi không ưng thuận, Ba tôi không nở ép. Một hôm y tới nhà tôi quyến rũ tôi nữa, tôi cương quyết từ chối thì y nhảy xổ vô tôi, định cưởng hiếp tôi. Tôi chạy xuống bếp, y chạy theo chụp được tôi và xô tôi ngả xuống đất, xé rách áo của tôi. Tôi liền cắn tay y thật đau để y buông tôi ra... Thưa ông Cò, tôi chắc rằng dấu cắn của tôi hãy còn trên cổ tay của y vì tôi cắn thật sâu với tất cả hai hàm răng của tôi. Tôi thoát được ra hè, nhưng y còn chạy theo ôm được tôi, vật tôi xuống một lần nữa, nhưng Ba tôi thấy cảnh đau lòng, sợ tôi không chống cự nổi kẻ vũ phu, Iiền chạy vô bếp lấy con dao bén nhọn quăng trúng bàn tay y đứt mất một miếng da. Máu chảy nhiều quá, y mới chịu buông tôi ra và lật đật chạy về. Thưa ông Cò, tôi cũng chắc rằng trên bàn tay phải của y hãy còn cái thẹo. Kế đó ba hôm, một đêm tối trời Ba tôi đang ngủ, tôi đang ngồi bóp chưn cho Ba tôi, bỗng có ba tiếng súng nổ ngay trước nhà tôi, đạn bay vèo sát bên mái nhà. Hai người lính ‘‘thân binh’’ xô cửa vô, đi sau là hai người khác nữa. Một người chính là kẻ vũ phu trên kia. Lần này y vu cáo tôi làm việc phi pháp để y trả thù. Ba tôi và tôi. Hai người lính còng tay tôi, dẫn tôi ra một chiếc xe jeep đậu ngoài đường. Nhưng vừa ra khỏi cửa, tôi nghe trong nhà Ba tôi hỏi:  ‘‘Sao cậu dẫn lính về bắt con tôi ? .’’  Tôi nghe rõ tiếng người ấy nói :  ‘‘Còn thằng già nầy, bữa nay mầy biết tay tao !’’ Tôi chỉ nghe đến đó vì tôi đã bị lôi lên xe jeep chở đi mất. Ngay sáng hôm sau dân làng không thấy Ba tôi đâu nữa. Chính người nhà kẻ vủ phu ấy phao tin rằng Ba tôi bị sở Mật thám Pháp bắt lên Saigon rồi biệt tích. Sau khi viên Quan tư Thân binh xét tôi vô tội, thả tôi ra, tôi có lên Saigon ở một tháng để hỏi tin tức của Ba tôi, thì không đâu biết hết. Tôi có vào tận các cơ quan Quân sự và Mật thám Pháp hỏi nhưng không ai biết vụ ba tôi bị bắt bao giờ ? Nhiều người Pháp ở Mật thám Liên bang lại cho rằng chuyện Mật thám Pháp bắt bớ Ba tôi trong trường hợp đó là hoàn toàn vô lý. Nhưng tôi không biết kêu oan ở đâu được !
Tôi đau khổ chờ đợi suốt 3 năm nay . . . Bỗng dưng, vì giây bí rợ . . .
Thanh kể rõ nguyên do và sao nhờ giây bí rợ mà Bác sĩ Long và Thanh đã khám phá ra được vết tích của Ba cô bị giết chôn đã 3 năm nay. Rồi cô kết luận :
- Thưa Ông Cò, tôi quả quyết rằng người thanh niên đã dạm hỏi tôi không được, thù Ba tôi và tôi nên một đêm tối trời, y dắt lính đến bắt tôi, - và giết Ba tôi ở ngay tại nhà tôi, rồi đem chôn xác Ba tôi dưới lu nước sau bếp.
Người thư ký đang chép những lời khai của cô Thanh, bổng dưng rút trong túi quần của y một khẩu súng sáu để lên trên bàn, trước mặt y. Ông Cò thấy vậy ngạc nhiên hỏi :
- Thầy làm cái gì vậy ?
- Dạ bị nó cấn cái ghế...
Ông Cò quay lại Thanh :
- Cô có biết người thanh niên đó hiện giờ làm nghề gì không ?
- Thưa ông Cò, y làm nghề gì tôi không được biết.
- Cô có biết y ở đâu không ?
- Dạ... có.
- Cô có thể cho tôi biết địa chỉ của y hoặc sở của y mần không ?
- Thưa ông Cò, hiện y đang ngồi đây!
Thanh chỉ ngay người thư ký đang ngồi trước mặt ông.
Ông Cò hết sức kinh ngạc. Như một tiếng sét đánh vào tai, ông chưa tin được, nhưng vừa thấy người thư ký nắm khẩu súng lục nhắm bắn cô Thanh, ông Cò liền chụp tay y trong lúc viên đạn đã bay ra kêu một tiếng  ‘‘chát !’’ bên cạnh đầu cô Thanh. Cô Thanh đứng né kịp ra một bên, và ông Cò cũng giựt được kịp khẩu súng.
Ông trố mắt hỏi Thanh :
- Chính thủ phạm là cậu thư ký nầy hả ?
Thanh điềm nhiên trả lời :
- Dạ, thưa ông Cò, y là cậu Hai Ngọc, con thầy Cai Tổng đó.
*
Ra tòa, Ngọc nhìn nhận hết tội lỗi. Cậu khai người tòng phạm với cậu đã bị chết, trong một trận phục kích trên đường đi Châu Đốc trước đây ba tháng. Cậu nhìn nhận những vết thẹo hiện còn trên bàn tay và trên cổ tay cậu là dấu cắn của cô Thanh và vết dao của ông già cô. Cậu thú nhận rằng cậu đã vu cáo cho Thanh có liên lạc với địch, và dẫn lính bắt cô. Cậu cũng khai rằng cậu không cố ý giết ông Bảy, nhưng cậu đã lỡ đạp ông già một đạp quá mạnh, ông già té xuống đất, cậu đạp luôn hai đạp vô hông, và trên ngực, ông già chết tốt. Cậu và tòng phạm ra sau bếp khiêng lu nước để ra một bên, đào một lỗ sâu, bỏ xác ông già xuống, rồi lấp đất. Để khỏi bễ chuyện, và đừng ai nghi ngờ được, hai người khiêng lu nước để lại chỗ cũ, ngay trên cái lỗ vừa lấp đất bằng phẳng lại. Muốn cho trong làng không ai rình thấy công việc cậu làm, trước đó và sau đó cậu và tòng phạm đã bắn mấy phát súng chỉ thiên để thị oai. Rồi hôm sau, cậu cho phao tin rằng đêm qua cô Thanh bị lính bắt lên tỉnh, còn ông già thì bị lính mật thám Pháp bắt đưa lên Saigon để tra tấn.Như thế để cho ai nấy đừng nghi ngờ là ông Bảy đã chết và chôn ngay đêm đó tại nhà ông .
Mặc dầu có ba trạng sư bào chữa cho thủ phạm, xin Tòa khoan hồng, Ngọc cũng bị án khổ sai chung thân. Người ta đồn thầy Cai Tổng đã tốn hết năm sáu trăm ngàn, mà không cứu được đứa con  quý tử !

X
 
MỘT đồn Pháp có chừng một trăm lính da đen, bị tấn công mãnh liệt.
Từ 12 giờ đêm, một tiếng súng mọt chê báo  hiệu bắt đầu từ ngoài bắn vô, làm sụp một góc mái ngói. Súng trong đồn bắn trả, rồi kế tiếp tiếng súng lớn, súng nhỏ, F. M. mi tray dét, đua nhau nhả đạn, khạc lửa, gây cảnh hãi hùng ghê rợn đột ngột giữa đêm khuya. Suốt mấy tiếng đồng hồ, súng nổ chan chát và ầm ầm, kinh thiên động địa.
Chiến sĩ hai bên cùng hăng máu, vừa xáp chiến, vừa la inh ỏi, dưới hai ánh đèn pha sáng rực như hai con mắt tử thần đang chứng kiến cuộc tàn sát vô cùng ác liệt.
Xác chết cả hai bên đối thủ nằm la liệt trên cỏ, trong những vũng máu đỏ bầm. Nhiều thương binh nằm quằn quại hoặc ráng bò vô bóng tối.
Có lúc tiếng súng hơi thưa thớt, tưởng đâu sắp êm luôn, nhưng bỗng dưng lại nổ vang rền lên như một tràng pháo giao thừa,tiếp theo những hồi còi, những tiếng súng sáu, rồi một loạt liên thanh tạch… tạch ... ria cái chết hãi hùng trong đêm thẳm. Lửa bốc cháy lên sáng rực, một vùng khói tỏa mịt mù, dày đặc như mây đen. Tiếng đạn bay veo véo, lẫn lộn với tiếng hò hét, kêu la, và tiếng rên rỉ.
Mấy bóng người ôm súng vừa lủi tới bị một loạt mi tray dét ria trúng vào ngực vào đầu họ. Tất cả đều ngả xuống, dẫy dụa với tia máu trào ra ọc ọc. Những bóng người khác lù lù bò qua một hàng rào giây thép gai mới sụp đổ xiên xẹo, mấy viên đạn F. M. ngắt bay luôn ba bốn linh hồn. Một tiếng mọoc chê, hai tiếng mọoc chê, ầm ! ầm ! làm tung lên một u đất. Ba người lớp ngóp từ trong bò ra, nằm sát xuống, nhắm bắn đối phương, bị hai trái lựu đạn rớt ngay trên lưng, xé nát tan mấy mảnh. Quân ngoài nhảy vô, quân trong từ các bóng tường bắn xối, xáp trận ngay trên hầm hố quanh đồn. Bao nhiêu người ngả chết, bao nhiêu kẻ gục xuống đất, ôm vết thương đẩm máu rên lá.
Bỗng từ xa có tiếng xe thiết  giáp và một đoàn quân tiếp viện....,
Súng nổ thưa thớt dần.
Đoàn quân tiếp viện đến đông nghẹt, thấy còn lại cái xác đồn bị sụp đổ nhiều nơi, và nhiều xác chết... Lính trong đồn còn bảy chục người với mười tù binh địch, trong số hình như có một đại đội trưởng.
Gà gáy ở mấy túp nhà lân cận. Tiếng gà gáy như trổi lên một giọng kèn thu quân ai oán não nùng.
Tiếng súng im hẳn.
Hừng đông đã nhuộm màu hồng êm dịu mấy chòm mây trên đỉnh núi xa xa...
&
Bác sĩ Long đang ngồi làm việc nơi phòng giấy. Có tiếng gỏ cửa. Ông bảo :
- Vào đi!
Cô nữ phụ tá Nguyễn thị Mai luôn luôn có điệu bộ ẻo Iả, với nụ cười cố làm tăng duyên dáng cho đôi môi tươi thắm của cô, ỏng ẻo bước vào. Bác sĩ nghiêm trang bảo :
- Có chuyên chi, cô Mai ?
- Thưa Bác sĩ, nhà binh Pháp vừa chở qua một người bị thương nặng có lẽ là tù binh, có một viên đội Pháp đi kèm theo. Viên đội muốn gặp Bác sĩ riêng trong phòng giấy,
- Cô cho họ vô.
-  Dạ
Viên đội bước vào, đứng nghiêm chào Bác sĩ xong khép kín cửa, Bác sĩ hỏi :
- Có chuyện chi, ông đội ?
Viên đội lấy trong túi ra một bức công-văn của nhà binh Pháp, ngoài phong bì đóng dấu đỏ:
^‘‘secret’’ (mật thơ).
Bác sĩ Long mở ra xem. Xong, ông hỏi viên đội:
- Người tù binh đâu ?
- Thưa Bác sĩ, hắn ở ngoài xe.
- Được, tôi ra bây giờ.
Mở ngăn kéo, ông bỏ mật thư vào, khóa lại cẩn thận, rồi đứng dậy đi ra ngoài với viên đội Pháp. Ông đến gần xe ngó người tù binh. Y nằm trên một chiếc bao bố trải trên sàn xe che kín bịt bùng, trên bụng đắp chiếc mền rách. Bác sĩ kêu cô nữ phụ tá:
- Cô gọi thầy Lễ đến gấp.
- Dạ.
Một lúc người y tá đến. Ông bảo :
- Thầy đưa bịnh nhơn nầy đến căn phòng trống ở cuối Pavilion C. Sẽ có người lính Pháp ở canh gát họ. Thầy di chuyển ba người bịnh ở ba phòng kế cận sang Pavilion B. Ba phòng đó để trống, cấm không người qua lại. Vả lại chút nữa nhà binh sẽ cho lính đến rào giây kẻm gai và canh phòng cẩn mật chung quanh. Thầy dặn tất cả nhơn viên nhà thương, bất cứ nam hay nữ, không ai được đến gần đó. Thầy không được tiết lộ cho ai biết một điều gì về người tù binh, dù với nhân viên nam hay nữ trong bịnh viện. Ai tò mò đến gần hàng rào gai sẽ bị lính bắn chết chịu. Chỉ có một mình thầy đuợc ra vô thăm người bịnh khi nào có lịnh của tôi, và mỗi khi thầy vô, thầy chịu phiền để người lính lục soát thầy, và họ sẽ đi kèm thầy vô phòng bịnh nhơn. Thầy không được hỏi han hay nói gì với bịnh nhơn ngoài việc chữa bịnh. Đó là lịnh của Nhà binh Pháp, thầy nhớ nhé!
- Dạ.
- Bây giờ thầy đi với người đội và người lính dẫn bịnh nhơn xuống phòng C, và sắp đặt như tôi vừa bảo, nội trong một tiếng đồng hồ cho xong. 11 giờ tôi sẽ đến khám bịnh cho bịnh nhơn.
- Dạ.
Nói xong Bác sĩ Long trở vào phòng giấy.
Đóng kín cửa, Bác sĩ mở ngăn kéo lấy mật thư của nhà binh Pháp, xem lại. Tên người tù binh là Lê Quang Đồng.
Bác sĩ Long thắc mắc tự hỏi: ‘‘Có phải Lê Quang Đồng, là vị hôn phu của cô Thanh không?’’
Bỗng chuông điện thoại reo, ông cầm nghe Thiếu tá Louis, một Sĩ quan cao cấp ở Đệ nhị văn phòng Pháp, mà Bác sĩ quen biết từ lâu, bạn học cũ của Bác sĩ, hẹn sẽ đến thăm Bác sĩ trong 5phút. Bác sĩ đáp : ‘‘ Vâng, tôi đợi Thiếu tá’’ Một lúc Thiếu tá Louis đến. Sau vài câu mào đầu, Thiếu tá nói:
- Thằng tù binh nầy là Đại đội trưởng Bộ đội Trịnh Minh Thế, nghĩa là một viên chỉ huy. Nó là một chiến sĩ Quốc gia, và theo những lời lẽ của nó tôi cũng tin rằng nó không phải là Cộng sản. Nhưng dù sao, nó cũng đã chỉ huy một trận đánh chết trên mấy chục người lính Liên hiệp Pháp. Vì lẽ đó, tôi thiết tưởng Bác sĩ không cần phải mổ tay và chân nó để lấy mấy viên đạn ra làm chi. Bác sĩ tiêm thuốc cho nó chết, cũng không sao. Nếu không, thì Bác sĩ cưa luôn cánh tay và ống cẳng bị thương của nó, bởi lẽ nó là kẻ thù của chúng ta, kẻ thù của nước Pháp và của Chánh phủ Bảo Đại. Đáng lẽ tôi cho lịnh bắn nó. Nhưng theo luật Quốc tế, tôi coi nó như một tù binh. Tuy nhiên tôi nghĩ rằng tiêm thuốc cho nó chết, cũng không khác nào nó chết nơi chiến trường. Anh nghĩ sao ? Vả lại anh sẽ thấy nó còn có một viên đạn ở hên hông nữa. Nó đáng chết cho rồi.
Bác sĩ làm thinh, chưa trả lời. Thiếu tá Louis nói tiếp:
-  Mà này, ông bạn thân mến à, anh có biết cảm tình của nó đối với anh như thế nào không? Lúc sáng nầy, tôi bảo nó : ‘‘Tao sẽ đưa mầy qua Bácbsĩ Việt-Nam, chớ ở bịnh viện quân y thiếu dụng cụ mỗ xẻ’’. Anh bạn biết nó trả lời sao không ? À ! nó nói tiếng Pháp nhé, nó nói khá lắm nhé nó bảo :‘‘Tôi không cần tụi đốc tờ của các anh, chúng nó là tay sai của thực-dân.’’ Anh bạn nghe không? Thật là quân ngu xuẩn! Vì lẽ đó, tôi thấy không cần phải săn sóc nó như một người lương thiện. Bây giờ nó là một tù binh ở trong tay Quân đội Pháp. Nó sống hay chết không quan hệ gì. Chúng ta có thể tự do hành động. Vì anh là Bác sĩ anh có thể tiêm cho nó vài mũi thuốc độc cho nó chết lần chết mòn cũng không sao ! Tôi bàn bí mật với anh như thế vì tôi biết anh là một người tốt một người bạn thân của tôi.
Bác sĩ Long mỉm cười đáp :
- Ngày mai, tôi sẽ trả lời anh.
Thiếu tá Louis ra về, vừa đúng 11 giờ. Bác sĩ tiễn Thiếu tá ra khỏi cửa, trở vô phòng bỏ mật  thư vào ngăn kéo khóa kỹ lại, xong mở tủ thuốc lấy ra một ống thuốc chích bỏ vào túi. Ông đi thẳng xuống phòng C. Ông đi với thầy Lễ đến phòng cuối cùng có một người lính Tây gát ngồi trên cái ghế. Người lính đứng dạy chào ông. Ông bước vô phòng. Người lính mang súng mi tray dét đi theo sau.
Tù binh Lê Quang Đồng nằm trên cái giường sắt sơn xanh của bịnh viện. Bác sĩ Long được dịp ngó chàng tường tận. Một thanh niên độ 23, 24 tuổi, nét mặt thông minh tuấn tú, nhưng gày ốm xanh xao. Y mặc bộ bà ba đen, rách và  dính máu nhiều nơi. Y ngó trân trân Bác sĩ Long, với cặp mắt đỏ ngầu, đầy căm hờn. Y không chào Bác sĩ. Bác sĩ Long dịu-dàng hỏi:
- Anh đau lắm không ?
Y không trả lời. Bác sĩ biểu thầy Lễ cởi áo bà ba đen của y để ông coi các vết thương trầm trọng ra sao. Thầy Lễ cởi áo hơi mạnh, tù nhơn la lên:
- Làm gì dữ vậy ? Ai biểu cởi áo ? Đồ chó ! Đồ mọi !
Thầy Lễ lặng yên làm phận sự. Nhưng tù nhơn cứ hét lên :
- Đồ khốn nạn ! Để yên cho tao nằm không ? Tao chết kệ tao!
Bác sĩ Long đứng làm thinh. Áo cởi xong, Bác sĩ thấy một vết thương lớn trên cánh tay phải và một vết thương nguy hiểm ở nơi hông mà Quân y Pháp đã tạm băng cho cầm máu. Ngoài ra còn hai vết thương lớn trên ống chơn đang còn rỉ máu. Bác sĩ cúi xuống mở băng ra coi. Nhưng tù binh đẫy mạnh lên, đánh vào mặt bác sĩ một tát tay. Bác sĩ điềm nhiên né một bên. Tù nhơn còn hét lên:
- Tao không cần mầy ! Đồ tay sai của thực dân ! Đồ nô lệ ! Việt gian !
Người lính Pháp nét mặt hầm hầm chỉa súng vào tù nhơn :
- Coi chừng nghe, con ngựa vằn kia ! Nếu mầy quãy cựa, tao sẽ cho thêm vài viên đạn vào da mầy bây giờ !
Bác sĩ Long nói nhỏ với thầy Lễ một câu gì, thầy Lễ ‘‘Dạ’’ rồi đi ra. Một lúc thầy trở lại, đem một hộp ống chích. Bác sĩ lấy trong túi ra ống thuốc đã đem theo sẵn.
Tù nhơn la hét như người điên, nói nhiều câu mê hoảng của kẻ mất trí. Người lính và thầy Lê phải đè giữ y thật mạnh để cho Bác sĩ tiêm mũi thuốc.
Xong Bác sĩ khẽ dặn thầy Lễ mấy lời, rồi ra đi. Thay Lễ theo sau. Người lính mang súng đi sau cùng ra ngoài, bác sĩ bảo người lính:
- Trong mười phút, y sẽ ngủ mê. Anh cứ để cho y ngủ yên giấc.
*
Cả đêm Bác sĩ Long thao thức dưới ngọn đèn xanh lờ mờ để trên bàn ngủ. Bác sĩ chỉ nghĩ đến Lê Quang Đồng, đúng là vị hôn-phu của Thanh cô gái diễm kiều phúc hậu mà Bác sĩ đang yêu say mê từ ba năm nay. Lê Quang Đồng! Vâng người tình nhơn của Thanh, hiện giờ Bác sĩ đã thấy rõ mặt ! Y đang nằm trong bịnh viện, bị những vết thương trầm trọng máu chảy rất nhiều. Thanh không hay biết chuyện này. Bác sĩ nhớ Iại bao nhiêu thân mật giữa Bác sĩ và Thanh, thân mật mà đứng đắn, Vì những cử chỉ rất dịu dàng nhưng trang nghiêm của cô bạn gái tuyệt đẹp và nghèo khó của ông.
Nếu không có Đồng,Thanh chắc chắn đã không yêu ai khác hơn là Bác sĩ rồi. Thanh đã nhiều lần tỏ cảm tình nồng nàn chân thật của Thanh đối với ông, nhưng cảm tình tha thiết ấy vẫn chỉ là tình bạn rất trong sạch, rất thanh cao... Còn tình yêu, Thanh đã thú thật rằng Thanh để giành cho người đã cùng Thanh kết nghĩa, trừ khi nào người ấy không còn sống trên thế gian nữa. Bác sĩ đau khổ âm  thầm nhưng quá yêu Thanh, Bác sĩ đã nhứt định chờ đợi Thanh mãi đến khi nào Thanh quyết định kết hôn với Bác sĩ. Đã có lần Thanh hứa với Bác sĩ rằng Thanh sẽ kết bạn trăm năm với Bác sĩ khi nào Thanh biết chắc người kia đã chết rồi, hay không bao giờ trở về được nữa.. Nay, người kia đã trở về... trên một giường bịnh, với mấy vết thương nặng, có thể chết được, mà Thanh không hay biết gì ! Bác sĩ làm cho Đồng chết được không khó. Bác sĩ có thể tiêm cho một vài mũi thuốc y theo lời bạn thân của Bác sĩ là Thiếu tá Louis đã bí mật dặn dò ông. Đồng chết, thì người ta sẽ đêm chôn y trong một nghĩa địa hoang vu, dưới một nấm mồ không tên không tuổi, như ngàn vạn nấm mồ vô chủ của ngàn vạn chiến sĩ vô danh, chết trên chiến địa ! Đồng chết, thì một ngày không xa, ông sẽ được cưới Thanh, sẽ thực hiện được giấc mơ xinh đẹp mà ông đã ôm ấp từ 3 năm nay.
Đồng là trở lực duy nhứt của tình yên trung thành của Bác sĩ trong ba năm đăng đẳng. Trở lực vô hình ấy đã làm cho Bác sĩ Long đau khổ và nhẫn nại. Ngày nay sinh mạng của Đồng đang ở trong tay Bác sĩ. Chỉ một mũi thuốc của ông, là Đồng sẽ trút linh hồn trong bịnh viện. Bác sĩ có nên chụp ngay cơ hội này để thỏa mãn được mối tình trắc ẩn của ông chăng ? Bác sĩ lại nhớ cử chỉ rất tàn bạo của Đồng đối với ông buổi trưa trong bịnh viện, và những lời chửi mắng rất vô lễ, rất hổn xược của người chiến sĩ cuồng nhiệt ấy. Bác sĩ lại nhớ những lời căn dặn của Thiếu tá Louis... Phải, Đồng là một kẻ vô giáo dục, là một kẻ thù, thì ông có để cho Đồng chết ông cũng không có tội lỗi gì!
Nhưng... không ! Không thể được ! Ông không thể giết Đồng được ! Lương tâm của ông không thể để cho ông phạm tội ác ấy được ! Danh dự Bác sĩ của ông không cho phép ông đồng Iõa trong một việc dã man vô nhân đạo như thế được!
Bác sĩ Long ngồi vùng dậy, vặn đèn sáng lên. Ông cầm bức ảnh của Thanh . Đây là bức ảnh mà ông đã chụp cho Thanh hôm lễ sanh nhựt của Bé Bình Minh. Thanh có tặng riêng ông một tấm, ông lồng kiếng rất đẹp để trên bàn ngủ. Mỗi khi nằm lên giường, ông say mê nhìn bức ảnh diễm lệ tuyệt vời của người ông yêu. Đêm nay ông nhìn ảnh, bỗng nhiên hai ngấn lệ trào ra trên mắt ông. Ông gục đầu xuống giường. Nhưng ông vùng dậy ngay, ông cương quyết hy sinh tình yêu của ông để Thanh được giữ vẹn lời thề với người xa vắng...Ông ráng chịu đau khổ riêng một mình ông, để đôi bạn trẻ được sum họp vui vầy. Bác sĩ Long đứng dậy, lại bàn giấy, bật đèn xanh trên bàn.  Ông lấy giấy viết thư :
 
7 - 3 - 1953.
Thiếu Tá thân mến.
‘‘Tôi rất cảm động vì lòng tín nhiệm mà anh đã đặt nơi tôi. Tôi rất hiểu những lý do vì sao anh đã bàn cặn kẽ với tôi sáng hôm qua về trường hợp của người tù binh Lê Quang Đồng. Tôi cũng mong anh hiểu lòng tôi không thể làm được một việc mà lương tâm tôi không cho phép tôi làm. Tôi đã khám nó chiều qua sau khi chích cho nó một mũi thuốc khỏe, để nó ngả được một giấc yên tĩnh khá lâu. Tôi nhận thấy hai điều :
1) Những vết thương của nó, nhứt là vết thương nơi hông và nơi chưn có thể gọi là vết tử thương. đã làm cho nó điên. Vì vậy nó có thái độ hung dữ như một con mãnh thú khi bị trúng đạn. Nhưng 5 giờ chiều hôm qua sau khi nó ngả yên một giấc dài, thức dậy nó bình tĩnh và hiền lành lắm.
2)  Nó là một thanh niên có tinh thần Quốc gia. Chiều hôm qua tôi có hỏi nó, nó nói thật với tôi không phải nó thù ghét Pháp. Nó chỉ muốn nước Việt Nam được độc lập mà thôi. Nó cầm súng là để giành lại độc lập cho Tổ Quốc mà thôi… Hạng người thanh niên ấy, đáng cho chúng ta chú ý và săn sóc khuyên răn. Nó sẽ trở thành một công dân tốt của Việt nam và một người bạn tốt của Pháp nếu Việt Nam được độc lập và Pháp -Nam thành đôi bạn. Tôi mong anh hiểu tôi. Anh cứ giao người thanh niên tù binh ấy cho tôi. Tôi sẽ chữa cho nó lành bịnh. Tôi sẽ hàn lại những vết thương trên da và trong tinh thần của nó. Vì tôi thấy tinh thần của nó cũng đang bị rỉ máu rất trầm trọng như thân thể của nó vậy. Tôi sẽ cứu nó trở nên một người thanh niên lành mạnh, bạn tốt của anh và của tôi. Chiều nay mời Louis đến dùng cơm với tôi. Mong anh đừng từ chối.
Thân mến chào anh,
Bác-sĩ Long.
*
Bác sĩ Long chăm nom cho Đồng với một lòng tận tụy chu đáo thật đáng khen, đáng phục. Bịnh tình của Đồng rất nặng. Đồng đã yếu sẵn lúc còn ở trong Bưng, nước da xanh xao, thân hình gầy ốm nay lại bị ba vết thương trầm trọng, phải một Bác sĩ có nhiệt tâm cứu chữa như Bác sĩ Long nếu không thì người bịnh khó mà sống được. Luôn luồn Đồng bị sốt, nhiều khi nóng lên 40 độ. Giữa lúc đêm khuya Bác sĩ Long được báo tin cũng chạy đến để chích thuốc và coi chừng mạch.
Một đêm mưa gió ào ạt. Một cơn bão lớn ở đâu rớt về Hậu Giang. Từ 5 giờ chiều, gió đã thổi thật mạnh trên thành phố khiến cho mọi người đều phải đóng hết cửa. Bác sĩ Long lái xe từ nhà thương về nhà phải lái thật chậm vì gió vun vút chung quanh xe,và mưa trút xuống như hàng rào nước đổ ngập hết phố phường .
12 giờ khuya, ông đang trùm mền ngủ ngon. Bỗng có điện thoại reo lên liên tiếp từng hồi. Ông tĩnh dậy cầm ống nghe. Thấy y tá gác bịnh viện đêm ấy báo tin cho Bác sĩ biết rằng tên tù binh ở phòng C đang hấp hối trên giường bịnh, vì y đang nóng 40 độ mà ráng bò dậy đi tiểu, bị té luôn ngoài hè. Khiêng y vô giường, y dãy dụa một lúc, ú ớ mấy tiếng rồi nằm lịm. Tay chưn đều lạnh, Hơi thở gần tắt. Mạch rất yếu, và không đều. Bác sĩ Long vội vàng ngồi dậy, thay áo quần rất lẹ chạy ra xe. Trời lạnh quá, Bác sĩ kéo nút ga mãi không rồ máy. Bác sĩ kiếm cây quây cũng không thấy. Bác sĩ liền khoát áo mưa chạy bộ đến nhà thương, dưới trận mưa dầm gió tạt ướt hết cả mình mẩy. Bác sĩ chạy thật mau, vào đến nhà thương thì thấy cây gãy nằm ngổn ngang trên các lối đi. Mưa vẫn dội xuống, nước ngập cả các đường mương và các bồn hoa trong sân bịnh viện, Bác sĩ đến phòng C gặp người lính Tây nhún vai nói: ‘‘Nó sắp trả linh hồn cho quỷ sứ rồi, Bác sĩ à ! Cứu nó cũng vô ích !’’ Bác sĩ cương quyết đáp : ‘‘Không ! phải cứu nó !’’ Bác sĩ tiêm một mũi thuốc hồi tĩnh cho Đồng, rồi soạn các thứ thuốc khác để tiêm thêm và cho uống. Bác sĩ ngồi canh chừng bịnh nhơn suốt đêm. Đến sáng Đồng đã khỏe lại.
Sau mấy tháng điều trị, bịnh của Đồng đã thuyên giảm nhiều. Bác sĩ đã mổ lấy ra hai viên đạn ở ống chưn, hai vết lở ấy đang được xức thuốc và băng bó. Bác sĩ sắp sửa mổ nơi hông để gắp viên đạn ở đó ra. Đau quá, thỉnh thoảng nỗi lên từng cơn điên kinh khủng, Đồng kêu la chửi mắng người lính Pháp, thày Lễ và cả Bác sĩ, không chừa ai. Nhưng Bác sĩ Long điềm nhiên làm phận sự, nhẫn nại và tận tâm đến cực điểm, nhiều lần hy sinh cả những buổi cơm trưa hay cơm chiều.
Đồng được Bác sĩ chích cho các thứ thuốc mới hiệu nghiệm nhứt, và các thuốc bổ huyết bổ tim, được ăn uống các món bổ dưỡng, được đầy đủ các vật cần dùng, nhưng Đồng không ngờ tất cả những món đắt tiền ấy là của Bác sĩ lấy tiền riêng mua sắm cho chàng!
Trong thời gian hai tháng Bác sĩ chữa bịnh cho Đồng, ông vẫn theo thường lệ mỗi tuần lễ một lần về làng thăm cô Thanh, có khi Thanh hoặc bé Bình Minh đau nặng, ông đến hai ba ngày đêm liên tiếp để săn sóc thuốc men rất là tận tụy, không hề mỏi mệt. Từ ngày Bác sĩ Long khám phá được di hài của ông Bảy,và Thanh chánh thức phục tang cho Ba cô, cô buồn rầu đau đớn không xiết, Bác sĩ Long đã đem đến cho cô những an ủi dịu dàng, khiến cho cô vô cùng cảm động. Lần nào Bác sĩ về thăm Thanh, ông cũng có đem theo thuốc chích và thuốc uống bổ tim, bổ huyết vì ông thấy cô bị bịnh thiếu máu. Nhưng không lần nào ông cho Thanh biết vụ Đồng đang nằm dưỡng bịnh tại Nhà thương tỉnh. Ông muốn giấu kín việc đó, vì những lý do riêng mà chỉ mình ông hiểu thôi.
Một buổi chiều gần tối, Đồng lại sốt lên 39 độ rưỡi, ông xem mạch, chích thuốc, căn dặn thầy Lễ phải coi chừng, xong ông về ăn corm. Về đến nhà vừa 8 giờ, thì thằng Cùi hớt hơ hớt hãi ở đâu chạy vô. Ông ngạc nhiên :
- Cùi ! Em đến có chuyện chi gấp vậy? Sao coi bộ em sợ hãi dữ vậy ?
- Thưa Bác sĩ, cô Hai bị bịnh tả chắc chết quá !
Nói xong, nó khóc. Bác sĩ không kịp ăn cơm, lật đật bỏ một mớ thuốc vào va-li lên xe với thằng Cùi. Xe chạy vùn vụt, mười lăm phút sau về đến làng. Năm sáu người trong xóm, đàn ông, đàn bà đang xúm xít lăng xăng chung quanh cô Thanh với vẻ mặt đầy lo sợ. Cô nằm trên giường, không quẫy cựa, tay chưn lạnh ngắt, mắt nhắm, mặt nhợt nhạt. Thấy Bác sĩ vô, mọi người lễ phép chào, đứng né một bên. Thanh không hay biết chi cả. Mấy Bà hàng xóm, người thì đang xoa dầu nhị thiên đường vào chưn vào bụng cô, người thì giã gừng bóp cho cô. Họ để dưới giường một mẽ lửa than đỏ. Họ cho Bác sĩ biết là từ hồi 7 giờ đến giờ cô Thanh đã đi cầu bốn lần và mửa hai lần. Lần sau cùng, cô đi cầu sau bếp, bị té xuống ngạch cửa, thằng Cùi la lên kêu cứu hàng xóm, nhờ có hai người đàn bà chạy đến kịp ôm cô lên giường. Cô lạnh ngắt, hai mắt trợn ngược lên, răng nghiến lại, miệng không hả được. Họ tưởng thế nào cô cũng chết rồi... Từ nãy giờ họ thay phiên nhau xoa dầu và bóp gừng cho cô. Họ đổ cả nước gừng vào miệng cô nữa, trong khi thằng Cùi chạy lên tỉnh mời Bác sĩ đến. Bác sĩ vội vàng rót ra chén nửa ve thuốc Elixir anticholérique, cạy miệng trút vô cho cô uống. Ông chích thêm một mũi thuốc hồi tĩnh. Ông kêu mượn thêm mền để đắp cho cô và lấy đôi vớ mang vào chưn cô.
Nửa giờ sau, Thanh hơi ấm người trở Iại, và đã quẫy cựa được. Thấy Bác sĩ đã đến và cô Thanh đã tĩnh, các người hàng xóm yên tâm hết sợ. Ai nấy đều lộ vẻ vui mừng. Họ lần lượt chào Bác sĩ ra về. Bác sĩ cám ơn tất cả mọi người đã săn sóc cô Thanh với những phương pháp cấp tốc, nhờ đó cô khỏi chết. Bác sĩ không quên đưa biếu cho mấy người ba chai thuốc trị tã để dự trữ trong nhà, dặn khi nào trong xóm có ai mắc chứng bịnh nguy hiểm này, phải cho họ uống lập tức một hai muỗng cà-phê thì cầm được ngay, trong khi đi báo cho Bác sĩ biết.
Bác sĩ Long kéo ghế ngồi cạnh giường Thanh, xem mạch cho cô. Mạch đã chạy đều. Thanh mở mắt trông thấy Bác sĩ Long, ráng hỏi với giọng còn yếu ớt, mệt-nhọc :
- Bác sĩ đến hồi nào vậy ?
Ông mỉm cười nói bông lơn :
- Tôi đến lúc Thanh đang du lịch bên kia thế giới !
Thanh cũng nhoẻn miệng cười, gắng gượng :
- Em tưởng em chết rồi chớ !
- Thanh thấy ấm đều trong mình chưa ?
- Dạ, ấm rồi.
- Cần để lửa dưới giường nữa không ?
- Dạ, nóng lưng quá .
Bác sĩ kêu thằng Cùi đem lửa ra .
- Sáng mai Thanh ăn cháo trắng với muối, đừng ăn cơm vội nhé .
- Dạ.
Bác sĩ chỉ rõ cho Thanh cách dùng mấy thứ  thuốc mà Bác sĩ đã lấy để ra trên bàn con cạnh đầu giường. Thanh dịu dàng nói.
- Cảm ơn Bác sĩ đã cứu em sống lại.
Lần đầu tiên tối nay, Bác sĩ nghe Thanh xưng ‘‘em’’ với Bác sĩ. Nhưng Bác sĩ điềm nhiên :
- Phật trời lúc nào cũng phù hộ cho Thanh. Tôi chỉ gíup đỡ Thanh một phần nào thôi .
Thấy Thanh ngó Bác sĩ với đôi mắt biết ơn, đầy vẻ âu yếm, Bác sĩ băn khoăn, cố làm như không để ý. Ông vội vàng đứng dậy, nhìn bé Bình Minh nằm ngủ ngon lành trên chiếc giường con bên cạnh, không hay biết chi hết. Bác sĩ nói đùa :
- Kìa xem, bé đang mê mải nghe chuyện mấy nàng Tiên trong giấc mơ kìa !
Bác sĩ sửa soạn cất ống chích trong va-li, dặn dò Thanh các điều cần thiết để giữ gìn sức khỏe, và bảo :
- Sáng mai sớm, tôi sẽ đến thăm Thanh, và chích thuốc thêm.
Thanh dịu dàng hỏi :
- Bác sĩ về sao ?
- Vâng. Tôi có một người bịnh nóng 39 độ rưỡi, đang nằm vùi trên giường bịnh ở nhà thương. Tôi phải về gấp. Chào Thanh nhé. Chúc Thanh ngủ ngon.
- Dạ, Em cám ơn Bác sĩ nhiều lắm.
Ra cửa, Bác sĩ quây lại thấy Thanh đang âu yếm nhìn theo ông. Bác sĩ về tỉnh, lái xe thẳng đến bịnh viện trước khi về nhà. Ông đổ xe ngay trước phòng C, vào coi bịnh tình của tù binh Lê Quang Đồng. Thầy Lễ báo cáo ;
- Nhờ Bác sĩ tiêm cho mũi thuốc lúc 7 giờ, bịnh nhơn đã khỏe. Cơn sốt đã hạ xuống nhiều.
- Thầy đã cho anh ấy ăn gì chưa ?
- Thưa Bác sĩ, tôi chưa dám cho ăn.
- Thày bảo nấu cho anh một tô cháo đánh vô hai hột gà, bỏ chút ít hành.
- Dạ.
Bác sĩ coi mạch lại cho bịnh nhơn, nghe phổi, sờ trán, tay, chưn, và hỏi:
- Anh đã thấy khỏe chưa ?
- Dạ thưa Bác sĩ, tôi đã khỏe nhiều.
- Chốc nữa anh ăn một tô cháo nóng, rồi đắp mền ngủ yên.
- Cảm ơn Bác sĩ.
*
Một đêm sau, vào khoảng 9 giờ, Bác sĩ đến nhà cô Thanh. Từ ngoài sân đi vô, ông nghe trong nhà im lìm. Bác sĩ đoán là Thanh ngủ, nên ông bước thật nhẹ. Chiếc chiếu bỏ trống ngoài hè tỏ rằng thằng Cùi đi chơi khuya chưa về. Bác sĩ khẽ đẩy cửa bước vô nhà. Dưới ngọn đèn dầu vặn nhỏ màu xanh leo lét, Thanh nằm, ngủ mê say. Bình Minh cũng ngủ say trên chiếc giường con bên cạnh. Bác sĩ Long bước rất nhẹ đến gần Thanh. Thanh nằm ngửa trên giường, một quyển sách còn cầm trong tay, nhưng đôi mắt nhắm riết dưới cặp lông mi đen nhánh trong khuôn mặt trái xoan hồng hào xinh đẹp vô cùng ! Thân hình nỡ nang, diễm kiều như một nàng Ngọc nữ…
Thanh mặc áo bà ba trắng, quần đen, để lộ hai bàn tay và hai ống chưn nỏn nà mơn mởn. Hơi thở đều đều, ngực cô hồi hộp êm ái. Dưới ánh sáng lờ mờ trong căn phòng vắng vẻ, Thanh đang say đắm trong giấc mơ tiên. Bác sĩ Long đứng ngắm một lúc hình dung tuyệt đẹp tuyệt diệu ấy. Tâm hồn ông rạo rực, lòng ông rung động đê mê. Dưới mắt ông, thân hình tha thướt diễm lệ kia như một kho vàng thẩm mỹ, trong một động Đào nguyên mà ông chỉ khẽ đưa tay ra là ôm lấy được. Sóng lòng ông nỗi dậy rào rạt, xao xuyến, ông lầm bẩm trong miệng:  ‘‘Thanh diễm kiều yêu quý !...’’ Nhưng ông buồn bã cúi mặt xuống đất, không dám nhìn cô nữa. Không ! Ông không thể xúc phạm đến sắc đẹp tinh khiết như một vị nữ thần mà ông chỉ được thờ trong giấc mộng mà thôi !
Không làm một tiếng động, Bác sĩ Long nhẹ nhàng mở va-li lấy năm chai thuốc bổ Hépathémol Deschiens, để trên bàn, rồi cũng nhẹ nhàng ngồi ghế, lấy giấy viết mấy chữ :
‘‘Sớm mai ngủ dậy, mỗi ngày, Thanh uống hai muỗng Hépathémol trước khi ăn cháo. Chiều uống 2 muỗng trước khi ăn cơm. Chúc Thanh khỏe mạnh.
Bác sĩ Long, 21 giờ’’.
 
Bác sĩ lấy chai thuốc để nhẹ lên miếng giấy. Sợ Thanh bị gió vì mới ốm dậy, ông khẽ lấy chiếc mền ở trên giường, trải đắp nhè nhẹ cho Thanh kín từ trên ngực xuống đến hai bàn chưn.
Xong ông ra về, sau khi quây lại khép kín cửa, nhẹ nhàng, không một tiếng động...

Chương Kết
 
TOÀN thể nhân viên trong bịnh viện đều buồn rầu khi nghe chắc chắn Bác sĩ Long đã xin đổi đi ra một tỉnh miền Trung. Không biết làm sao người ta hay rõ tin nầy, chớ Bác sĩ đã giấu kín ý định đó, không nói với ai.
Dư luận bàn tán xôn xao : ‘‘Tại sao Bác sĩ xin đổi đi nơi khác? Bác Sĩ Long ở đây đã trên bốn năm, được toàn thể đồng bào yêu chuộng. Cả người Pháp thường dân hay binh sĩ, cả người Tàu, người Việt, từ các nhà quyền thế đến dân nghèo, không có một người nào không ái mộ Bác sĩ Long. Bỗng dưng từ hai tháng nay, Bác sĩ có ý định đổi đi tĩnh khác. Lý do sự yêu cầu thuyên chuyển ấy, thật không ai đoán ra được. Người đau đớn và thương tiếc nhứt khi nghe tin Bác sĩ Long xin đổi đi, chính là anh tù binh Lê Quang Đồng.
Nhiều người bạn thân của Bác sĩ hỏi ông ông chỉ đáp với một giọng bí mật :
- Vì lý do sức khỏe.
Nhưng nói về sức khỏe thì tuy Bác sĩ làm việc nhiều hơn ai hết mà ông lại khỏe hơn ai hết! Có một điều chắc chắn mà ai cũng nhận thấy là từ hai tháng nay. Bác sĩ Long hay buồn, thường nghĩ ngợi luôn.
Tại sao ông buồn? Tại sao ông hay nghĩ ngợi ? Chỉ có Bác sĩ hiểu thôi.
Thật ra, từ hai tháng nay Bác sĩ đã gởi đơn xin thuyên chuyển hoặc ra Trung hoặc lên miền Cao Nguyên. Đơn của Bác sĩ không đuợc chấp nhận, Bác sĩ phải lên Saigon nói chuyện ngay với Bộ Y Tế, yêu cầu Bộ cho Bác sĩ được thỏa mãn thỉnh nguyện ấy, ‘‘vì lý do sức khỏe’’. Sau nhiều lần vận động, Bác sĩ đã được mãn nguyện.
Được tin Bác sĩ Long sắp đổi đi, nhiều người bịnh nhơn khỏe. Họ chưa từng gặp một Bác sĩ nào đối đãi với họ quá tận tậm và quá tốt như vậy.
Mấy bữa chót trước khi từ giã, Bác sĩ còn đi khám bịnh, tất cả các bịnh nhơn đều năn nỉ kêu xin Bác sĩ ở lại. Chính anh tù nhơn Lê Quang Đồng là người đầu tiên đứng ra làm một tờ thỉnh cầu, có tất cả 225 chữ ký của toàn thể nhân viên nhà thương, từ thầy Lễ đến một chị phu dọn dẹp các phòng bịnh, và toàn thể các bịnh nhơn các phòng.
Tờ thỉnh cầu ấy gởi bốn bản, cho Bác sĩ Long, Ông Tỉnh trưởng, Ông Giám Đốc Y Tế, Ông Bộ Trưởng Y Tế, chỉ yêu cầu Bác sĩ Long ở lại với sự cảm phục sâu xa và lòng quý mến vô cùng của toàn thể dân trong tỉnh.
Bác sĩ Long rất cảm động. Ông rưng rưng nước mắt đọc bản thỉnh cầu. Nhưng ông cho tất cả anh chị em hay rằng giấy tờ đã làm xong, ngày 1 tháng 8 ông sẽ từ giã bịnh viện.
Còn ba ngày nữa đến ngày 1 tháng 8. Toàn thể nhân viên và bịnh nhơn đã góp tiền, sắp đặt một tiệc trà tiễn hành Bác sĩ trong sân bịnh viện. Người bịnh nhẹ, kẻ bịnh nặng , bữa ấy đều có mặt đông đủ. Đàn bà con nít, người què, người gãy tay, nhiều sản phụ vừa mới sanh được bốn năm ngày, các cô nữ y tá, các thầy, các người phu quét sân, các chị dọn phòng, và một số rất đông gia quyến của họ và của các  bịnh nhơn, có đến 500 người. 20 bàn dài kê song song trên sân bịnh viện, đều đầy nghẹt người ta.
Bữa nay là tiệc tiễn hành thân ái, đáng lẽ ra ai cũng vui vẻ, nhưng ai nấy cũng buồn rầu, không có một nụ cười. Người ta hồi hộp xàm xì với nhau những lời ái mộ Bác sĩ, thương tiếc Bác sĩ. Nhiều người đàn bà, nhứt là bịnh nhơn nghèo, thương mến Bác sĩ quá, không biết nói sao, chỉ ngồi khóc. Nhiều người khác nghĩ đến Bác sĩ tự  nhiên mũi lòng cũng rưng rưng hai hàng lệ.
Bác sĩ Long trong văn phòng bước ra, với vị Bác sĩ mới mà Bác sĩ Long muốn sẵn dịp giới thiệu cùng nhân viên và bịnh nhơn. Một tràn sấm vỗ tay nỗi dậy vang rền dưới ánh nắng dịu của chiều tà. Cô nữ y tá Hồng Lan, và một ông cụ già bị bịnh hen gần khỏi, đã được toàn thể cử làm đại diện cho nhân viên và bịnh nhơn Iên tặng Bác sĩ Long hai bó hoa tươi thật đẹp mua tận Saigon đem về. Đứng trước Bác sĩ Long, cô Hồng Lan và ông cụ già định đọc hai bài diễn văn, nhưng tự nhiên nghẹn lời, rồi cả hai người bỗng dưng khóc nức nở. Toàn thể đều xúc động, dần dần ai cũng khóc hết, Một nhơn viên đứng dậy ấp úng mấy lời : ‘‘Kính thưa Bác sĩ...’’ Rồi anh cũng òa ra khóc, nói không được nữa.
Bữa tiệc trà khai diễn bằng một bữa tiệc nước mắt, não nuột lâm-ly !
Không đợi Bác sĩ Long giới thiệu, Bác sĩ Hoàn liền cất tiếng nói:
- Thưa toàn thể các bạn, không khí cảm động hi hữu này chứng tỏ rằng bạn đồng nghiệp rất đáng kính, đáng quý của tôi đã chiếm được lòng cảm phục mến yêu của toàn thể nhân viên và bịnh nhơn ở đây. Bác sĩ Long cũng như các bạn, xúc động quá không nói được. Nhưng sự im lặng ấy đã nói nhiều hơn tất cả những lời thành thật mà các bạn muốn khen tặng Bác sĩ, và những lời của Bác sĩ thành thật cám ơn. Được hân hạnh đặc biệt thay thế ông bạn đồng nghiệp rất xứng đáng và rất quý trọng của tôi, tôi xin hứa sẽ noi gương Bác sĩ Long để nâng cao vinh dự của giới y sĩ Việt Nam,và sẽ đem tất cả lòng tận tụy của tôi để phụng sự các bịnh nhơn với sự cộng tác quý báu của toàn thể nhơn viên. Tôi xin mời tất cả anh chị em nâng chén trà chúc mừng Bác sĩ Long yêu dấu của chúng ta hết thảy !
Một tràng pháo tay chấm dứt mấy lời ứng khẩu xúc động của Bác sĩ Hoàn. Mọi người đều nâng chén trà lên và trước khi uống, không ai bảo ai tự nhiên nổi dậy liên tiếp hai ba lần lời ca tụng:  ‘‘Hoan hô Bác sĩ Long ! Hoan hô Bác sĩ Long ! Hoan hô Bác sĩ Long !’’
Bác sĩ Long cất tiếng :
- Hoan hô Bác sĩ Hoàn !
Toàn thể lại hộ tiếp : ‘‘Hoan hô Bác sĩ Hoàn ! Hoan hô Bác sĩ Hoàn !
Không khí bình thường lần lần trở lại. Mọi người ăn bánh uống trà đứng xúm xít chung quanh Bác sĩ Long, chuyện trò thân mật cho đến 8 giờ rưởi tối.
 
★
12 giờ trưa ngày 1 tháng 8, trong văn phòng bịnh viện, tù binh Lê Quang Đồng ngồi đối diện Bác sĩ Long. Chỉ có hai người.
Bác sĩ Long nói :
- Hôm nay, anh đã lành mạnh hẳn rồi. Anh không cần ở bịnh viện lâu ngày nữa. Tôi chỉ khuyên anh sau khi ở nhà thương ra, nên nhớ mấy điền nầy : Đừng đi bộ nhiều, đừng dùng tay phải để làm việc nặng, và đừng làm gì quá sức. Anh đã khỏi hẳn, nhưng anh cần yên tĩnh nghỉ ngơi trong thời gian một năm.
Lê Quang Đồng lễ phép đáp :
- Thưa Bác sĩ, nội trong số hai trăm bịnh nhơn hiện giờ, tôi là người mang ơn Bác sĩ nhiều hơn ai hết. Cái ơn lớn nhứt, mà Bác sĩ đã ban cho tôi, là Bác sĩ đã khoan hồng tha thứ cho tôi. Vì hôm tôi mới bị bắt làm tù binh đem vô đây, tôi đã có thái độ rất là vô lễ đối với Bác sĩ. Bác sĩ đã biết rằng vì tôi bị trúng mấy viên đạn làm cho tôi quá đau đến nỗi thành điên khùng, do đó tôi đã nói những lời… thật là … thô lỗ ... dại dột... và đã có cử chỉ rất khiếm nhã đối với Bác sĩ. Hơn nữa, tại vì tôi đã hiểu lầm Bác sĩ.  Vậy mà Bác sĩ đã khoan hồng tha thứ cho tôi, lại còn tận tụy săn sóc cho tôi nữa. Nay tôi xin Bác sĩ nhận cho những lời xin lỗi rất cảm động của tôi và lòng tri ân bất diệt của tôi đối với Bác sĩ. Vả lại Bác sĩ đã cứu sống tôi. Đó là cái ơn tái tạo, tôi không biết cách nào đền đáp được.
- Sau khi ra khỏi nhà thương, anh sẽ làm gì?
Tù binh Lê Quang Đồng lắc đầu thất vọng:
- Thưa Bác sĩ, tôi sợ không được trả lại tự do, vì tôi là tù binh!
- Đành vậy. Nhưng thí dụ anh được trả lại tự do thì sao?
- Thưa Bác sĩ, tôi không tin rằng tôi sẽ được hưởng tự do, nhưng cái mộng của tôi bây giờ là được về nhà, cưới vợ, rồi cùng với vợ tôi, xây dựng một cuộc đời theo lý tưởng chung mà chúng tôi đã thề cùng nhau phụng sự chọ đến cùng .
- Anh đã có vị hôn thê rồi à?
- Thưa Bác sĩ, vâng .
Bác sĩ Long tủm tỉm cười:
- Ai đó, tôi có thể biết được chăng ?
- Thưa Bác-sĩ, cô ấy trước kia là bạn học cùng trường tỉnh với tôi, một nữ sinh mà có lẽ Bác sĩ cũng biết tên...
- Vậy hả ? Ai đó, anh ?
- Thưa Bác sĩ, chắc Bác sĩ còn nhớ trước đây bốn năm, trong một cuộc phát phần thưởng cuối năm, Bác sĩ đã tặng một quà thưởng đặc biệt, rất quý báu, cho người học trò nào tánh hạnh tốt nhứt và học giỏi nhứt trong trường. Người học trò ấy tên là Nguyễn Thị Thanh...
Bác sĩ Long gật đầu, mỉm cười :
- Phải, tôi còn nhớ.
- Dạ thưa Bác sĩ, một tháng sau về làng nghỉ hè, tôi tỏ rõ nỗi lòng tôi cho Thanh biết, Thanh bằng lòng và lần đầu tiên chúng tôi đã cùng nhau trao đổi lời thề nguyền son sắt. Nhưng nay bốn năm tôi không gặp Thanh vì nửa tháng sau đó tôi trốn vô Bưng.
- Lý tưởng tranh đấu của anh như thế nào?
- Thưa Bác sĩ. Lý tưởng của tôi là phụng sự một nước Việt Nam độc Iập, tự do,và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của dân chúng, xóa bỏ những vết tích nô lệ của thực dân, phong kiến. Gạt bỏ tất cả các hình thức độc tài đảng trị. Xây dựng một tổ quốc Việt Nam hùng cường mà tất cả con dân đều được hưởng tự do dân chủ, an ninh, công lý. Tôi sẽ tìm những người nào cùng chí hướng đó, cộng tác với họ, để tranh đấu cho đến bao giờ thực hiện được lý tưởng.
Bác sĩ Long mỉm cười :
- Với cô Nguyễn thị Thanh, anh sẽ được một bạn đồng chí quý báu nhứt.
- Dạ, tôi mong như thế. Nhưng, thưa Bác sĩ, đó chỉ là một viễn vọng còn mờ mịt lắm.
- Tại sao ?
- Vì chắc chắn tôi sẽ không được tự do. Sau khi ra khỏi bịnh viện, chắc người Pháp sẽ đem giam tôi trong một trại an trí xa xôi. Khi nào hết chiến tranh, họa may tôi mới gặp lại Thanh, nếu... tôi không chết trong cảnh lao tù !
- Người Pháp sẽ không đưa anh đến nghỉ mát nơi một trại an trí nào đâu. Người ta đã dự định đưa anh với một đoàn tù binh khác ra miền Bắc để xây dựng pháo đài. Mặc dầu người ta biết anh là một chiến sĩ quốc gia thuần túy, nhưng anh cũng bị coi là một tên phiến loạn. Họ đã cho tôi biết như thế.
- Thật vậy sao, thưa Bác sĩ ? Nhà binh Pháp sẽ đày tôi ra các trại khổ sai ở miền Bắc sao?
Lê Quang Đồng, buồn rầu nhìn Bác sĩ :
- Vậy thôi, Bác sĩ cứu sống tôi làm gì ? . .
Bác-sĩ cười :
- Nhưng anh sẽ không đi. Tôi đã vận động hai tháng nay bên cạnh các giới chỉ huy Việt và Pháp để xin họ tha anh ra.
Lê Quang Đồng ngạc nhiên trố mắt ngó Bác sĩ Long. Bác sĩ nói tiếp:
- Và họ đã làm giấy tha anh …Hai giờ chiều nay họ sẽ đem xe chở anh về Đệ nhị phòng của Quân đội Pháp để anh ký giấy được tha.
- Thiệt sao, Bác sĩ ? Nếu vậy thì thật là một tin mừng đột ngột cho tôi quá ! Thiệt tôi được trả lại tự do sao?
- Vâng. Bây giờ anh về phòng bịnh của anh nghỉ ngơi cho khỏe. Hai giờ xe nhà binh sẽ đến đưa anh về trại lính Pháp. Năm giờ chiều nay tôi sẽ qua Đệ nhị phòng để đón anh ra.
Tù binh Lê Quang Đồng đứng dậy. Quá vui mừng cảm động, anh chỉ nói ấp úng được mấy lời:
- Thưa Bác sĩ …Thưa Bác sĩ, tôi hết lòng cảm ơn …Bác sĩ ... Tôi nhớ ơn Bác sĩ …cả một đời tôi …
*
Mặt trời đã gần lặn. Thằng Cùi dắt em bé Bình Minh đi chơi chưa về. Thanh, một mình ngồi ngạch  cửa, ngó ra đồng ruộng mênh mông, trời mây bát ngát…
Thanh buồn rũ rượi.
Đã hơn một năm nay, Thanh không còn liên lạc với Đồng được nữa. Không hiểu tại sao ? Hay là người liên lạc đã bị bắt ? Hay là Đồng đã chết thiệt, như có người nói mà Thanh không tin ? Hay Đồng bị di chuyển đến một nơi nào hẻo lánh xa xôi ? Không có tin tức xác thực của Đồng, Thanh buồn rầu đau khổ. Thanh cảm thấy giấc mộng xinh đẹp đầu tiên của nàng giống như một ngôi đền hoang vắng, trơ vơ, trong mưa gió phủ phàng, gần như sụp đổ !
Bốn năm ! Thanh đã giữ một tấm lòng bền chặt, một ý chí trung kiên đối với người yêu xa vắng. Bốn năm ! Dù Thanh trải qua bao nhiêu bão táp phong ba, hình ảnh của Đồng vẫn chưa bao giờ mờ phai trong gió bụi ! Nhưng buồn thay cho duyên phận ! Thanh năm nay đã 23 tuổi, côi mẹ côi cha, một mình ở túp nhà lá, mái dột vách xiêu, chờ đợi một tiếng vang, một chiếc bóng, một hoài niệm ảo huyền !
Thanh nghĩ đến Bác sĩ Long, một người gần như một vị thiên thần đã hiện ra rự rỡ giữa khoảng đời đen tối đau khổ nhứt của Thanh ! Tính nết, ngôn ngữ, cử chỉ, tư cách của Bác sĩ Long, lý tưởng nhân đạo của Bác sĩ Long, Thanh không cần khen ngợi nữa. Bác sĩ Long là một người vượt trên cao tất cả những lời khen tặng.
Trước một người đàn ông như thế, Thanh đã gần như sa ngả …Bác sĩ Long đã tỏ tình yêu chân thật với Thanh, tình yêu thiết tha cảm động, tình yêu mà Bác sĩ đã có lần thú thật với Thanh là ‘‘Tình yêu vĩ đại duy nhứt của tôi’’ . Nhưng Thanh đã khéo léo từ chối, chỉ vì Thanh muốn cương quyết giữ một lòng trung thành với mối tình đầu tiên, cũng là mối tình duy nhứt của Thanh từ khi Thanh đã gắn bó với Đồng.! Đã có lần Thanh thương mến Bác sĩ quá, thấy Bác sĩ đau khổ vì thất vọng, Thanh thấy lòng Thanh nao nao xao xuyến, hồi hộp rung động, Thanh tự cảm thấy gần như mình quá tàn nhẫn, và Thanh đã lấy lời an ủi ông.
Nhưng lạ thay ! Thanh thương Bác sĩ xiết bao mà vẫn đau đớn lo ngại rằng Đồng sẽ không trở về ! Một năm qua, Thanh đã cho thằng Cùi đi kiếm liên lạc, cố làm sao hỏi dò cho được tin tức xác thực của Đồng. Miễn là Đồng còn sống! Thanh lo buồn vì cách đây năm tháng, một anh tự xưng là ở trong bưng về, có cho Thanh biết chắc rằng Đồng đã bị chết trong một đêm chỉ huy một đại đội tấn công một đồn Pháp. Thanh chưa tin. Hôm nay Thanh nhứt định đi tìm Đồng. Thanh dự bị vô chiến khu Tây Ninh, nơi căn cứ của Bộ đội Trịnh Minh Thế để kiếm xem Đồng ở đâu, Đồng thật chết chưa, và nếu Thanh gặp Đồng còn sống thì chắc chắn Thanh sẽ ở luôn với Đồng trong Bưng. Thanh đã quyết định như thế.
Bỗng dưng Thanh thấy từ xa chiếc xe Traction màu đen của Bác sĩ Long nhẹ nhàng tiến tới…
Tanh vui mừng, hồi hộp … Cũng như mọi lần, thấy xe Bác sĩ Long tới, Thanh vui mừng hồi hộp ...
Thanh vội vàng đứng dậy, dựa phên cửa, chờ Bác sĩ đến .
Xe đổ trước ngõ .
Nhưng... Thanh vô cùng ngạc nhiên ! Thanh đăm đăm ngó một người thanh niên mà Thanh chưa thấy rõ mặt là ai, mặc áo quần bà ba đen, tay chống một chiếc gậy tre thủng thỉnh từ trên xe bước xuống.
Thanh nghe thoảng tiếng người thanh niên lễ phép nói :
- Xin cám ơn Bác sĩ... Mời Bác sĩ vô nhà...
Tiếng Bác sĩ đáp :
- Cảm ơn anh và nhờ anh cho tôi gởi lời từ  biệt cô Thanh luôn thể. Tôi đi ra miền Trung bây giờ đây, không về tỉnh nữa. Chào anh.
Chiếc xe Traction của Bác sĩ Long chạy nhẹ nhàng... lặng lẽ... dưới ánh hoàng hôn dìu dịu tắt trên đồng ruộng bao la...
★
Như một giấc mơ buồn !
Thanh yên lặng nhìn theo chiếc xe chạy ... xa xa... xa tít... chỉ còn một chấm đen biến trong sương chiều.
Khi Thanh sực tĩnh, ngó ra cổng thấy người thanh niên cũng đang đứng nhìn theo chiếc xe của Bác sĩ Long chạy thẳng ra miền Trung …
Người thanh niên mặc đồ bà ba đen, tay chống chiếc gậy tre, đi khập khểnh vô sân... Thanh bỗng cười rú lên một tiếng:
- Anh Đồng ! Anh Đồng ! …
Thanh chạy vụt ra sân chụp ôm lấy Đồng, khóc nức-nở … Cả hai người đều khóc nức nở.
 
HẾT