Hồi Mơ còn bé, nhà cũng khá giả lắm, có những ngót chục mẫu ruộng cày chứ nào nghèo hèn gì. Mơ cũng như những trẻ khác nhà có bát ăn, bát để trong làng, được cắp sách đi học trường hàng tổng là một trường kiêm bị có ông giáo ở ‘‘tỉnh’’đổi về dạy, và được quan phủ về dự lễ khánh thành và hiểu dụ cho dân biết sự học là rất cần. Vì quan phụ mẫu đã dạy như thế, nên dân làng đua nhau cho con em đi học.
Thày, U Mơ, hiếm hoi chỉ được một mình Mơ là gái nên chiều chuộng lắm, vả lại nhà cũng chẳng túng bấn gì, vì vậy Mơ cũng được ngày ngày hai buổi cắp sách đến trường.
Được bốn năm lảng khuyết chân phó lý, thày Mơ cũng như trăm nghìn trai làng khác, hằng khát khao ngôi thứ ở chốn đình trung, bèn đầu đơn ứng cử. Sau một hồi vất vả, nay lên phủ, mai lên tỉnh, nhờ người này, cậy người khác ngót chục mẫu ruộng đã đem bán hết để thù phụng hết thày nho đến ông thừa, rút cục phó lý không được lại đeo thêm món nợ ngót hai trăm bạc của ông Chánh Hựu là ông chánh tổng đương thứ người làng.
Nhà đã sa sút, Mơ không được theo học nữa, phải ở nhà đỡ mẹ những công việc hằng ngày. Thày Mơ bất đắc trí sinh ra rượu chè,gắt gỏng, thường thường lại đến nhà ông Chánh Hựu là chỗ quan thầy đua đòi thuốc xái là đằng khác.
Ông Chánh là bực giầu có nhất vùng ấy, suốt tổng Thụy ai cũng biết tiếng, ổng lại giao du với các ông thừa, ông đề, và đã một lần mời cả quan Phủ về chơi xơi rượu mừng cho ông được thăng hàm Chánh cửu phẩm bá hộ, nên hống hách lắm. Dân làng đua nhau đến xu phụ; thày Mơ cũng ở trong số ấy, nhưng được ông Chánh biệt đãi hơn, tin cẩn hơn; vì thế ông Chánh thấy làng khuyết chân phó lý, mới giúp đỡ cho thày Mơ ra tranh. Việc tuy hỏng nhưng không vì thế mà ông Chánh bớt lòng tin dùng thày Mơ là một tay chân đắc lực của ông từ trước đến giờ. Hơn thế, như muốn an ủi kẻ thất bại, ông lại còn ngỏ lời hỏi Mơ cho con trai ông là một cậu quý tử con một, tuy tuổi hai người có chênh nhau đến mười năm. Thế là Mơ bị đem đánh giá trừ với món nợ ngót hai trăm là một số tiền ông Chánh thừa biết nhà Mơ khó lòng trang trải cho xong được. Ông Chánh còn tỏ cho hàng tổng biết là mình quảng đại và hào phóng, nên sửa soạn tiệc cưới rất linh đình, mời cả hàng tổng đến uống rượu, và một lần nhà ông lại được quan phụ mẫu thân về tận nhà mừng cho ông, khiến dân làng đâu cũng xì xào: ‘‘đám cưới sang quá nhỉ, Mơ tốt số vào bực nhất đấy !’’
Bạn gái có ý ghen tỵ với số phận Mơ; trái lại bạn trai như chê trách, nên khối bài vè nhảm nhí truyền đến tai Mơ. Có anh lại tinh nghịch chép mấy câu phong dao gửi cho nàng, làm nàng tủi thân phát khóc:
" Tham giàu em lấy thằng bé tỉ tì ti,
Làng trên xã dưới thiếu gì trai to.
Em đem thân cho thằng bé nó giày vò,
Mùa đông tháng giá nó nằm co trong lòng.
Cũng đa mang là gái đã có chồng,
Chín đêm trực tiết nằm không cả mười.
Nói ra sợ chị em cười,
Má hồng bỏ quá thiệt đời xuân xanh !
Em cũng liều mình với thằng bé trẻ ranh,
Đêm nằm sờ mó quẩn quanh cho đỡ buồn.
Buồn tình em lại bế thằng bé nó lên.
Nó còn bé dại đã nên cơm cháo gì.
Nó ngủ nó ngáy khì khì,
Một giấc đến sáng còn gì là xuân:
Chị em ơi hoa nở mấy lần?’’
Đọc những câu thơ ấy, Mơ giẫy nẩy, không chịu lấy Thành là con trai ông Chánh, tuy Thành con một, lại nhà giầu.
Mơ không thuận mặc lòng, thày Mơ đã dùng những ngọn roi xé thịt, những câu chửi rủa thâm tệ; U Mơ đã dùng những lời ngon ngọt dụ dỗ, những mồi vinh hoa phú quý, ngần ấy thứ đua nhau dày vò Mơ hết ngày này sang ngày khác đến tận hôm cưới mới thôi. Thế là Mơ chẳng bằng lòng cũng chẳng được. Dù sao bây giờ Mơ đã là con dâu nhà ông Chánh rồi.
Mơ ngoan lắm, việc nhà, việc đồng một tay nàng đảm đang hết thẩy. Bà Chánh được nàng dâu ấy như nhẹ hẳn người, không còn phải thức khuya dậy sớm như trước, cả đến vú già con sen bà cũng cho về hết, chỉ nuôi có mỗi mình anh Bân để theo trâu là việc không đừng được. Một mình Mơ đã quán xuyến hết thẩy; việc bếp núc của vú già, việc giặt giũ của con sen, việc đâm say của thằng nhỏ. Mơ vừa làm dâu vừa làm người ở, thì bà Chánh đã chẳng thường nói với các bà Lý, bà Phó đến chơi:
- Ấy nhà neo người, tôi phải cưới vợ sớm cho cháu để đỡ việc trong nhà chứ!
Các bà ấy phỉnh thêm vào:
- Vâng nhà ta phúc đức lắm, nên bà chỉ ngang tuổi chúng tôi đã đủ cả dâu con đề huề, mấy lại mợ ấy cũng ngoan lắm đấy chứ, thưa bà.
- Úi chà! hết hơi, hết nghỉ mới được thế đấy.
Không bao giờ bà Chánh khen Mơ lấy nửa điều. Nàng cực thân lắm, mỗi lần thấy mẹ đẻ nàng, là sụt sùi trách móc, và bà Hai chỉ biết dỗ cho xuôi chuyện.
- Thế là con sướng chán! nhà ông Chánh danh giá nhất tổng, lại được mỗi cậu Thanh là con một, sau này thế nào bao nhiêu ruộng nương của cải chả về tay con; việc gì mà buồn.
Bà Hai nói vậy thì nói, chứ ngày nghe mẹ chồng nhiếc mắng; chiều đến lại phải dắt chồng đi rửa chân tay, mặt mũi, và thay quần áo mà suốt từ sáng đến tối anh chàng đã nghịch ngợm đất cát, đánh đáo đánh khăng hoặc bày đình chùa cùng trẻ con hàng xóm đến nỗi bẩn thỉu nhem nhuốc, mà lại còn phải dỗ mỏi mồm, chồng mới chịu rửa cho, thì Mợ nghĩ không còn gì đáng chán hơn nữa.
Thành là con nuông, mà trường hàng tổng lại ở xa, nên ông Chánh không cho đi học, để ở nhà tự mình dạy lấy con. Ông vừa dạy quốc ngữ, vừa dạy chữ nho: ngày học ngày nghỉ thất thường. Nằm bên bàn đèn, ông vừa tiêm thuốc vừa nhắc con:
- Địa là đất.
Thành, hai dòng mũi thò lò, ngồi xếp tròn trên xập, vừa sịt mũi vừa nhai nhải:
- Thiên giời, a...địa đất, vân mây a...vũ mưa, phong gió, trú ngày, dạ đêm.
Hết chữ nho đến chữ quốc ngữ, Thành như con vẹt:
‘‘Công cha như núi Thải-son.
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra’’.
Cứ thế, ngày lại ngày, hết ê a, lại bập bõm đánh vần, Mơ nghe mà buồn rượi cả lòng.
Chiều hôm nay sao nóng thế! chẳng có một ngọn gió; tầu cau, tầu chuối im phăng phắc. Nắng ráng nhuộm vàng từng góc mái tranh, mái lá. Mơ ngồi thẫn thờ đếm từng con chim sẻ đậu trên cây đào. Bỗng bà Hai đi hấp tấp từ ngõ vào; thấy Mơ, bà khẽ hỏi:
- Bà Chánh có nhà không? Cả!
- Có đấy. Việc gì thế hứ U?
- Thầy mày phải cảm nặng lắm.
Mơ giật nẩy mình, vội đứng lên theo gót bà Hai, lên nhà trên. Lúc ấy, ông Chánh đang nằm hút thuốc phiện, còn bà Chánh thì ngồi xõa tóc cho Thành nhổ tóc sâu.
Bà Hai chừng muốn gợi lòng trắc ẩn hai ông bà thông gia, nên vừa bước lên hè, vừa sụt sịt:
- Lạy ông bà ạ.
Ông Chánh đặt dọc tẩu xuống, chậm rãi hỏi:
- Không dám, bà lên chơi! Làm sao mà nước mắt nước mũi thế kia?
Bà Chánh như quen với cảnh khóc mếu của bà Hai, nói nửa đùa nửa thật:
- Thôi bà chị tôi lại khóc đói rồi.
Bà Hai ngồi sệp bên cửa kể lể:
- Hôm qua, thày cháu sang uống rượu bên ông Hương Khải về phải cảm, tôi cứ tưởng cảm xoàng như mọi bận, lấy gừng với tóc rồi đánh gió qua quýt thì khỏi, chẳng ngờ có thế mà dai dẳng đến hôm nay, bây giờ thì thầy cháu sốt ly bì, lưỡi đen cả lại, răng tóc khô như ngói. Nhà bấn quá chả chạy được hớp thuốc, hớp men nào. Tôi định lên đây xin phép ông bà cho chị Cả về thăm thầy nó, với lại... Nhờ ông bà làm phúc cho giật mấy đồng mua thuốc; nhờ trời, nhờ phật, thầy cháu qua khỏi sẽ xin lên làm hầu ông bà mấy công.
Bà Chánh vừa nguýt dài bà Hai vừa nói:
- Công với xá gì; ông Hai mệt thì chúng tôi đỡ cho mấy đồng để cân thuốc, còn khéo vẽ giật với vay.
Ông Chánh vắt tay lên trán, lim dim mắt:
- Bây giờ độc giời quá nhỉ! chắc ông ấy uống rượu say gặp gió độc chứ gì. Chả ngại, lên kể bệnh với ông thày khách trên phố cân độ hai thang thì khỏi biến.
Bà Chánh đứng dậy mở tủ chè lấy hai đồng bạc giấy đưa cho bà Hai, căn dặn:
- Tôi cho cái Cả về thăm ông Hai, đến sớm mai bà phải cho nó về sớm nhé! tôi còn đi sang bên kia sông có tí việc, thể nào bà cũng cho nó về trông nhà cho tôi đấy.
Bà Hai vâng dạ, cầm lấy hai đồng bạc, đoạn cúi rạp đầu xuống chào ông bà Chánh, rồi cùng Mơ, hai mẹ con lủi thủi ra cổng.
