Trong căn nhà lá lụp sụp tối như bưng lấy mắt, ông Hai nằm dán mình trên chiếc giường tre, thỉnh thoảng cất tiếng rên nghe rợn người. Mơ ngồi sệp dưới đất gục đầu vào thành giường sụt sịt cắn răng cố giữ cho khỏi bật oà lên khóc. Nàng biết chắc rằng cha mình khó lòng sống hết được đêm nay, lúc nãy tiếng chim lợn đã chẳng kêu gióng một trên đầu nhà là gì, lại hôm qua nàng ngồi sắc thuổc, rõ ràng ấm còn lưng nước, thế mà chỉ đứng lên quệt tí vôi ăn trầu, trở lại ấm đã nổ vỡ tan tành rồi. Toàn những điềm gở! Ông Hai hy vọng gì qua khỏi.
Mơ về nhà đã được năm ngày rồi, năm ngày Mơ sống trong lo sợ, hãi hùng, những lúc ông Hai lên cơn suyễn co quắp cả chân tay, những lúc hàng xóm đến thăm ra về thì thào với nhau mà lắc đầu, những lúc ông thầy khách bắt mạch ngồi thừ người suy nghĩ cả đến những tiếng gà gáy gở, tiếng cú rúc cầm canh ngoài vườn, hết thẩy đều khiến Mơ tưởng tượng đến chiếc khăn ngang sắp phải quấn trên đầu.
Bỗng cánh cửa kẹt mở, Mơ giật mình, quay lại: Bà Hai bước vào tay cầm thang thuốc chép miệng:
- Đây lại bốn hào thang này nữa, thế là vừa hết hai đồng. Cả! Mang sắc cho thày mày uống ngay đi.
Mơ đứng lên, ông Hai lại lên cơn suyễn, hai mắt trợn trừng nàng sợ quá không dám nhìn, vội cầm thang thuốc bước ra, để mặc bà Hai vừa vuốt ngực cho chồng vừa càu nhàu:
- Con ranh! Không biết nó ngồi làm nấm ở đây hay sao mà tối như thế này cũng chả buồn châm đèn lên nữa.
Mơ xuống đến bếp chưa kịp đổ thuốc vào siêu, bà Hai đã gọi giật giọng:
- Cả ơi! Châm cho tao cái đèn, mau lên mày!
Mơ tất tả lấy cái đóm nứa châm lửa mang lên: ông Hai đã nằm cứng đờ, đôi mắt lâng láo hết nhìn vợ lại nhìn quanh khắp nhà như tìm Mơ, khiến nàng vừa trông thấy đã sợ phát run lên, đến nỗi gạt mãi bấc, châm đèn mãi mới xong. Bà Hai nước mắt tràn trề, gọi con lại:
- Lại gần đây, thầy mày sắp đi rồi, Mơ!
Nàng lại bên giường, dưới ánh đèn leo lét, mặt ông Hai đã hốc hác nhìn càng thêm sợ, mắt lờ đờ nhìn vạ, nhìn con, đôi môi mấp máy như muốn căn dặn điều gì mà không sao thốt ra lời được, hai bàn tay xương xương ngượng nghịu giơ trước mặt ‘‘bắt chuồn chuồn’’, còn hy vọng gì nữa! Mơ oà lên khóc, bà Hai cũng khóc theo. Hàng xóm nghe tiếng đổ sang, họ thắp thêm ngọn đèn nữa cho sáng rực cả nhà, rồi người đỡ bà Hai thay quần áo cho người hấp hối, đủ bộ: khăn lượt, áo lương, quần chùng, ông Hai nằm cứng trên giường chỉnh tề như thể để bước sang thế giới khác. Người thì đỡ Mơ têm trầu, bổ cau, người thì đun nước pha trà, tíu tít, vừa làm vừa phàn nàn thương tiếc:
- Ban chiều tôi sang thăm, ông Hai còn tỉnh lắm cơ mà. Sao đi chóng thế?
- Tội nghiệp! Chỉ phải cảm xoàng thế mà thiệt người.
Suốt đêm ấy Mơ không được chớp mắt. Sáng hôm sau nàng phải ở nhà phục dịch đón tiếp những người đến thăm âu là sinh con một bề, gái cũng như trai, nàng phải đảm nhận việc ấy, để cho mẹ nàng còn mang văn tự nhà, đất, đi giạm bán lấy tiền lo việc tống chung chứ. Mà giạm bán ở đâu? Chỉ ở bên ông Chánh, Mơ đoán chắc như thế, vì từ hồi thày Mơ còn sống, nhất nhất việc gì khó khăn cũng nhờ ông Chánh giải quyết, có thế mới xong, có thế Mơ mới phải hy sinh một đời son trẻ để trả ơn người ta.
Mãi đến sẩm tối bà Hai mới về. Bà gọi Mơ vào buồng, thì thào:
- Bà Chánh keo quá, cả nhà cả đất mà chỉ giá có hai trăm bạc, mình cần tiêu quá phải bán, chứ lúc khác ít ra cũng được ba trăm.
Bà tặc lưỡi:
- Mà bà chánh có mua rẻ thì về sau cũng về phần vợ chồng mày chả đi đâu mà thiệt.
Bà giao cho Mơ năm chục, căn dặn:
- Mày đi với bác bếp sang bên bà Hương mua lợn, còn thì mua cau, mua dầu. Tao đã mua cho thầy mày cỗ ván rồi đấy, hết có bẩy đồng, chốc nữa người ta khiêng đến, thôi nhà nghèo, cái gì cũng tiềm tiệm chứ. À, mày nhớ mời ông Thống Linh lại ngay nhé!
Rồi bà tíu tít về công việc, không kịp khóc chồng nữa. Người ta xì xào, bàn tán:
- Nhà neo người rõ khổ, người chết nằm lạnh lẽo một mình chả ai khóc cho một tiếng.
Còn ai kịp khóc! Cái gì cũng thiếu, từ miếng cau mời khách đến vuông vải để bó chồng, bà Hai cuống quít vì lo, rồi lại còn xôi, còn lợn, trời! Lo khâm liệm cho người chết, lo rượu thịt cho người sống, ngần ấy thứ lo đổ lên đầu nhà đám, mà nhà đám còn có ai? Một người đàn bà góa với một cô gái đã về nhà chồng, cả hai cùng nghèo, và cùng rất vụng về công việc ma chay.
Nhưng rồi cũng đến xong, đã có hai trăm bạc tiền bán nhà, thì người chết cũng có được bát cơm, quả trứng, và người sống cũng được mâm to, cỗ đầy. Suốt đêm ấy, người ta đâm lợn, thổi xôi, người ta làm lễ nhập quan, chỉ một đêm, đâu vào đấy sẵn sàng.
Rồi mới bốn giờ sáng, mọi người đã cơm rượu no say, ai vào việc nấy, kèn đã cất giọng ai oán để tiễn đưa, pháo đã nổ ran để tống trùng, và ông Hai cũng được người ta khiêng ra đồng an nghỉ.
Công việc chu tất, miếng dầu tạ họ đã lo đủ, Mơ lại phải về nhà chồng, nàng nghĩ mà chán chường. Thế là hết! Thày nàng chết đi không còn một tấc đất để lại, đến ngôi nhà lá này cũng về tay người nốt, từ giờ, mẹ nàng có ở đấy cũng là ở nhờ, và nàng càng nhận rõ rằng: thân nàng mỗi ngày một bị ràng buộc vào gia đình bà Chánh vì ân nghĩa.
Nàng cầm nón rưng rưng nước mắt chào mẹ, rồi quay ra.
Bà Hai dặn với:
- Cả nhớ thưa với bà Chánh rằng mấy hôm nữa u sang nhé! ‘‘Mấy hôm nữa u sang’’,
Câu ấy còn bao hàm ý nghĩa lụy người.
Còn gì nữa, u nàng có sang thăm bà Chánh cũng không ngoài mục đích cảm ơn nhà thông gia, và xin ở nhờ ngôi nhà mà mấy hôm trước còn là vật sở hữu của mình. Người chết mang ơn, người sống mang ơn, và nàng sẽ phải trả ơn thay cho cả ngươi sống lẫn người chết, trách nhiệm nặng nề thay! Mơ thở dài...
Bỗng thấy sáo réo rắt tự xa đưa lại, lúc trầm, lúc bổng, buồn man mác.
Mơ lẩm bẩm:
- Lại anh Bân.
Và đáng lẽ đi lên lối xóm Đình, nàng lại rẽ quanh ra ngoài đê, mặc dầu đi vòng thúng như thế xa gấp đôi đường, vì nàng biết chắc đi qua xóm Đình thể nào cũng gặp anh Bân chăn trâu ở đấy.
