Trời vẫn nắng, song sức nóng đã dịu, không gay gắt vì đã tới trung tuần tháng tám. Nền trời trong vắt, ngày thì xanh không gợn một bóng mây, tối đến gió hiu hiu thổi, nhẹ đưa những khóm cây, chùm lá, nghe rào rào, một thứ tiếng riêng ở thôn quê mới có khi hạ đã tàn, nó đem lại một nỗi buồn nhè nhẹ, làm lay động lòng người. Tháng tám công việc của nhà nông đã tạm ngừng, để đợi đến tháng mười lúa chín là gặt. Có lẽ vì công việc đồng áng ít, cùng với khí hậu và cảnh vật dịu dàng, nên họ mới có thì giờ cảm thấy nỗi buồn man mác hạp với thể chất vô tư lự của người nơi thôn dã. Âu cũng là một lẽ để hợp với kỳ giăng sáng tỏ, mà tạo nên các cuộc hát êm đềm tình tứ, những cuộc hát đúm đã kéo bao trai thanh, gái lịch đến quây lấy, hết vòng trong đến vòng ngoài, để nghe những câu tình tứ ‘‘xuất khẩu thành thi’’ mộc mạc nhưng đằm thắm, chất phác nhưng tha thiết, đã thấm đến tận đáy lòng:
‘‘...Lạ lùng tôi mới tới đây,
Lạ thung, lạ thổ tôi nay lạ người...’’
Mơ đã từng cùng chị em bạn đứng tựa vai nhau nghe những câu hát ấy, nhưng nay thì không thế được nữa rồi, vì Mơ đã có chồng, vì Mơ lại có tang.
‘‘… Đầu làng có con chim tiên,
Nó kêu ríu rít cho chim bồi hồi.
Làng em chả thiếu chi người,
Muốn rằng đất khách là nơi quê chàng..’’
Những câu lanh lảnh ấy, gió đã đưa đến tai Mơ.
Trên nhà, Ông, Bà Chánh và Thành đã ngủ say. Mơ nằm đưa võng một mình ngoài hè đã khuya lắm mà không sao chợp mắt được.
Vầng giăng trong vắt in lên nền sân gạch bóng cây đào, cây mận mà mỗi lần gió lùa qua kẽ lá rào rào làm rung động, thì con cũi đang nằm dài trên thềm bể lại ngóc đầu, sủa gióng một.
Tiếng trống giây vẫn bật: thình thùng thình tiếng hát vẫn véo von mỗi lúc một đằm thắm yêu đương.
‘‘...Đường xa thì thật là xa.
Mượn người làm mối cho ta một người,
Một người đôi tám, đôi mươi,
Một người vừa đẹp vừa tươi như mình...’’
Mơ thấy rạo rực cả người, gió thổi mát rượi, mà Mơ thấy nóng bức lạ lùng. Chưa lúc nào nàng cảm thấy lòng trống trải như lúc này, nhìn bóng mây trắng lặng lẽ trôi qua vầng trăng làm mờ cả ánh sáng, Mơ bồi hồi nhớ những ngày thơ ấu, nàng dắt tay chúng bạn “giung giăng giung giẻ” chạy trên đường đê. Tuổi ấy nay đã qua rồi, nhưng vẫn là con gái. Tâm tình chất phác của người quê mùa khiến Mơ khó hiểu rằng: lòng mình đang tha thiết những gì. Nàng chỉ cảm thấy buồn, một nỗi buồn không căn cứ, càng nặng trĩu khi canh càng khuya, càng man mác khi đêm càng lặng. Tiếng hát đúm tự xa đưa lại lúc ấy mơ thấy xa lắc, xa như những ngày thơ ấu, nàng tưởng như tiếng ở trong mộng, là vì tiếng lòng rồn rập quá đã làm át cả ngoại vật đi rồi.
Áng mây kia bay mãi, tan tác mãi, nhưng rồi cũng có một lúc tụ lại thành mưa, rồi dù chảy đi đâu chăng nữa cũng sẽ bốc lên, trở lại thành mây, chứ đời người ta có thể hóa sinh, sinh hóa như vậy được chăng? Một ngày qua, sắc đẹp một tàn, ngao ngán biết bao! Mơ không thể nghĩ sâu xa được đến thế, nhưng nàng cũng cảm thấy rằng tuổi nàng mỗi ngày một chất nặng trên đầu, mà Thành còn trẻ quá!
Nàng nhớ lại tối hôm rằm, đình làng có hát chèo, dân vào mời ông Chánh ra nghe hát vì ông ăn Thủ chỉ. Thành cũng đòi đi xem, nàng phải sắm sửa cho chồng. Nghĩ mà chán.
Thành còn bé dại, nàng phải múc nước rửa mặt cho chổng, thay quần áo cho chồng, buộc cả từ đồng xu vào giải rút cho chồng để có tiền ăn quà. Đã hết cho đâu! Thành còn mếu máo phụng phịu đòi anh Bân bế đi xem cho khỏi lạc.
Ấy thế mà Thành đã có vợ những mười chín tuổi đầu,
Trởi thật khéo trớ trêu.
Mơ phẫn trí, tự nhủ thầm:
‘‘Hay là ta đi!’’
Nhưng nàng giật mình kinh ngạc vì ý nghĩ quá táo bạo: đi! Tai tiếng biết thế nào mà kể, vả lại dù đi có thoát lấy mình, nhưng còn mẹ già, người ta ắt chẳng để cho yên. Mà đi với ai? ...
Có tiếng gọi cổng se sẽ:
‘‘Mợ cả ơi! Mở cổng cho tôi với!’’
Mơ bàng hoàng từ từ đứng dậy, anh Bân đi xem hát đúm đã về.
