Nhờ sự che chở của một người bạn, thầy tôi được bổ làm giáo sư lớp bảy tại Xanh-Êchiên. Thầy tôi phải tức tốc đi ngay.
Mẹ tôi và tôi ở lại đi sau, để thu xếp công việc, gói ghém, v.v...
Cuối cùng mẹ con tôi đi. Vĩnh biệt tỉnh Puy!
Mẹ con và đi xe ngựa chở khách; trời lạnh, lúc ấy đang tháng chạp. Bạn đồng hành gồm có một người chào hàng rong, một bà to béo và một ông già bé nhỏ.
Bà to béo có bộ ngực như quả bóng đá, cổ áo để lộ một hình chữ V da thịt trắng nõn, nom dịu mắt và có vẻ ngon lành như nhân bồ đào. Bà ta có đôi mắt như kiểu mắt dì tôi, lông mi rất dài.
Một câu chuyện bông lơn - mà tôi chẳng hiểu gì cả - do ông chào hàng kể, làm bà ta hé môi bật cười hô hố. Từ lúc ấy, họ cứ cười đùa mãi, lại còn phát nhau nữa, mẹ tôi thấy chướng, ngồi lùi ravà suýt đè tôi chết bẹp trong góc xe, nhưng ông cụ bé nhỏ thì lại thích thú ra mặt, xoa xoa hai tay và nháy mắt, lắc lư cái đầu.
Tới trạm ngựa, họ cùng xuống xe với nhau, và tôi nhìn qua cửa sổ quán hàng thấy họ đưa củ cải cho nhau - vẫn cười đùa - và lấy khuỷu tay hích nhau.
Ông rao hàng tặng bà béo một bó hoa mua của một người ăn mày và đòi bà phải cài bó hoa vào áo; cuối cùng bà cài hoa vào chỗ ông ta muốn.
Bà béo ấy, bà ta vui tính hơn mẹ tôi biết mấy!
Tôi vừa nói gì vậy? ... Mẹ tôi là một người đàn bà đức hạnh, không đùa cợt, không yêu hoa, lại còn có địa vị của mình cần phải giữ, - danh giá của mẹ mày đấy, Jắc ạ!
Bà này là một bà hạ lưu, một dân buôn bán (bà ta vừa nói vậy lúc trở lên xe); bà đi Bôke bán vải và có một cửa hàng ở hội chợ. Thế mà mày lại dám đem bà ta ví với mẹ mày, thằng bé Vanhtrax!
Mẹ con tôi tới Xanh-Êchiên.
Trời tối; thầy tôi không có mặt ở đấy để đón mẹ con tôi.
Hai mẹ con đứng đợi giữa đống hòm xiểng. Tuyết đầy các phố, tôi nhìn bóng những cây đèn nổi trên cái nền trắng lốp ấy. Mắt mẹ tôi lóe ánh chớp sục sạo nhìn khắp bến; mẹ tôi đi đi lại lại, cắn môi, vặn hai bàn tay, hỏi đi hỏi lại các nhân viên làm họ phát ngán.
Người ta hỏi xem mẹ tôi muốn vào hay ra, đứng trong buồng giấy hay ra vỉa hè, liệu còn để hòm xiểng chắn cửa ra vào mãi hay thôi.
“Tôi đợi nhà tôi là giáo sư trường trung học.”
Họ phần nào có vẻ coi thường!
Tôi rất muốn ở trong buồng giấy; chân tôi bị cóng, ngón tay tê, mũi buốt. Tôi nói vậy với mẹ tôi.
“Jắc!”
Một tiếng “Jắc” mở đầu không hay cho việc nhập thành phố này - và mẹ tôi càu nhàu trong mồm, hai hàm răng lập cập;
“Nó để mẹ nó chết rét thế này, còn nó thì vào trong kia hơ đùi!”
Nhưng mẹ tôi cũng rất có thể hơ đùi được! Có gì ngăn cản đâu, vì người ta đã hỏi mẹ tôi có muốn vào ngồi bên cạnh lửa hay không kia mà.
Thầy tôi đến, thở không ra hơi.
“Tôi đến muộn... (Thầy tôi lau trán). Bà đi đường bình yên chứ?” (Thầy tôi giơ tay ra đón mẹ tôi nhưng bị hẫng.)
Thầy tôi quay sang phía tôi:
- A! Jắc đấy à!
“Ông ngỡ tôi dẫn đến cho ông đứa trẻ nào khác ư!” mẹ tôi nói.
Thầy tôi đáp: “Không, không!” - có nghĩa là - thầy tôi cũng không biết nói ra sao nữa.
Thầy tôi lại tới để hôn tôi, nhưng cũng bị hẫng; như đã bị hẫng với mẹ tôi. Thật vô duyên và xúi quẩy cái chuyện ôm hôn.
“Tôi bận việc với ông quản lý, ông Lôriê, bà biết đấy... tôi tưởng là xe ngựa...”
Chẳng ai đáp lạithầy tôi hết thảy!
Chúng tôi đáp xe ngựa về nhà.
Im lặng suốt dọc đường, im lặng và tuyết. Thầy tôi nhìn ra cửa xe, mẹ tôi ngồi chúi vào trong một góc, tôi ngồi giữa, không dám cựa quậy, sợ người ta nghe thấy xương tôi vặn vẹo, đầu tôi xoay chuyển. Tôi nghịch một quả tua chiếc ô; vừa lúc đó chiếc ô rớt khỏi tay tôi - tôi cúi xuống để túm lấy nó; thầy tôi quai lại - bốp! - hai bố con cộc đầu vào nhau - rồi cùng ngẩng lên như hai con rối! - Lại một động tác hụt - bốp, bốp! - thật là ăn nhịp.
Nụ cười thiểu não lại xuất hiện trên gương mặt thầy tôi; nét mặt tôi cũng biến đổi rõ rệt. Một cuộc va chạm giữa trứng luộc cứng và trứng chần mềm. Thầy tôi chịu đựng được và mỉm cười. - Bản tính vốn hiền! Nhưng tôi thì sưng vù thành một cái bướu nặng như cái nhà. Thầy tôi giơ tay trong bóng tối sờ soạng, và cũng vì đầu tôi có vẻ nhô ra, sẽ làm vướng thầy tôi, thầy tôi giơ tay nhưng lại vớ phải mũi tôi; thầy tôi cho rằng cứ để bàn tay lại một lát trên cái mũi ấy, như để ban phước lành hoặc hỏi han, như thế mới phải đạo làm cha, thân mật hơn và dễ thương hơn, xứng đáng với mình hơn hoặc làm cho tôi khỏe hơn.
Ở chỗ mẹ tôi ngồi thì chẳng nhìn thấy gì, không nghe thấy động tĩnh gì, ngoài tiếng lụa rít: đó là móng tay mẹ tôi đang bực bội với chiếc thắt lưng.
Tiếng rít ấy trong im lặng nghe thật khủng khiếp. Nói về triệu chứng thì đấy có thể là một điềm; đối với người cha tội nghiệp của tôi, nó cũng là một điềm, nó báo trước những tai họa. Quả nhiên về sau, gia đình tôi sẽ bị ít nhất là một tai họa ở cái thành phố đầy tuyết và buồn bã này mà chiếc se ngựa câm lặng của chúng tôi đang chạy qua.
Ngôi nhà mà chiếc xe chúng tôi xuống ở vào góc phố.
Cổng vào nom tiều tụy, với những viên đá lung lay ở ngưỡng cửa, một cầu thang mọt, lan can bằng gỗ mốc meo thiếu nhiều chấn song.
Gỗ cầu thang lung lay dưới tay chúng tôi, đá trên thềm rung chuyển dưới chân chúng tôi - mọi người đều khó chịu. Hình như cần phải câm lặng cho tới ngày tận thế. Thầy tôi làm ra vẻ lăng xăng.
“Con đi trước, - thầy tôi nói. - Chỗ này có bậc. Cẩn thận, chỗ kia có lỗ hổng đấy. Con bíu lấy tay vịn.”
Thầy tôi nghịch chiếc chìa khóa đeo lủng lẳng ở ngón tay út, cử chỉ lạc lõng và nực cười như cử chỉ trẻ con.
Tôi kéo lê chiếc ô.
Bình thường ra, tôi mà để chiếc ô vướng vào áo hoặc chọc vào mạng sườn mẹ tôi, thì thôi nào “thằng hậu đậu” nào “đồ ngu”; mẹ tôi hét; tôi ăn cái tát.
Tôi ưng bị tát hơn; mẹ tôi lấy làm hả hê khi tát tôi, - cái đó làm mẹ tôi phấn chấn, như khi con chìa vôi ngoe nguẩy đuôi, con vịt ngụp lặn, - mẹ tôi vươn tay ra và gặp cái má của đứa con trai; vui biết mấy cho một người mẹ khi thấy đứa con ở vừa tầm tay mình và tự nhủ thầm: nó đấy, đứa con ta, hạt máu của ta, cái má này là của ta - bốp!
Nhưng không!
Mẹ tôi khoanh tay lại, giấu tay dưới chiếc khăn quàng... Này! Mẹ tôi lúc này không vui.
Thầy tôi phí mất một đống diêm; diêm gẫy và gây một tiếng nhỏ khô khốc, tiếng động duy nhất trước chiếc cửa đóng, trong hành lang gió thổi lạnh buốt, mẹ tôi và tôi đứng tựa vào tường như những bộ áo treo trong nhà xác.
Tôi chưa bao giờ thấy thời gian lâu như lúc này. Cuối cùng một que diêm bắt cháy, thầy tôi mới đút được chìa khóa vào ổ...
Chúng tôi bước vào một gian buồng rộng mênh mông có ánh đèn nhấp nháy ngoài phố hắt vào qua những cửa sổ to lớn.
Ánh đèn dọi thẳng vào chỗ mẹ tôi đứng không nhúc nhích và câm lặng, cứng đờ như người chết, vô tri vô giác như một hình nhân và trang trọng như ma hiện.
Nhưng bao giờ tôi cũng cứu vãn được các tình thế gay go bằng đầu hoặc bằng đít của mình, bằng cách để người ta beo tai hoặc dứt tóc, bằng cách trườn người, ngồi thụp xuống hoặc lăn lông lốc, như vai thằng ngố trong tuồng câm, hoặc vai ngây thơ trong trò ảo thuật.
Tôi bỗng thấy mình lăn quay cu lơ, tôi ngã!
Có một mảnh vỏ cam dưới gót chân tôi; người ta thấy ngay điều đó khi cúi xuống xem xét tôi như xem xét một vấn đề. Tôi vốn thường làm các nhà toán học sửng sốt vì những con toán bất ngờ của tôi. - Chính mẹ tôi, mà cái ngã có vẻ vờ vĩnh ấy bỗng gợi nhớ đến tình mẫu tử, chính mẹ tôi là người đầu tiên nhìn thấy mảnh vỏ cam.
Mẹ tôi khoanh hai tay lại tiến về phía thầy tôi:
“Ra người ta ăn cam ở đây, người ta ăn cam kia đấy!...”
Và mẹ tôi dậm chân bành bạch... Tôi chẳng hiểu thế nghĩa là thế nào.
Tôi đang nằm dưới đất, cũng phải ngóc đầu lên để xem sự thể ra sao; vai trò sử gia của tôi giống như của một thằng cụt cả hai chân, người ta khiêng tôi vứt ra đó như cái bị quá nặng.
Nhưng tôi không muốn chết ở đấy! Vả lại tôi cũng không nên để mẹ tôi đứng nói, mà tôi thì nằm nghe trong cái thế thờ ơ, cách biệt. Bề ngoài như tuồng khinh bỉ; Jắc, thế là đã muộn quá rồi đấy!
Mày phải đứng dậy mà chen vào giữa bài diễn thuyết của mẹ mày và mối hoảng sợ của thầy mày. Đứng dậy đi, thằng con bất hiếu.
Nhưng không, không phải thế!
Tôi muốn cựa quậy... mà không được...
Tôi đã ngã lên một khung ảnh và làm vỡ kính.
Người ta buộc lòng phải công nhận là có những vết thương đáng lo ngại, và mấy giọt máu giây trên sàn trở thành cái cớ cho thầy tôi - và cả mẹ tôi nữa - chuyển sang những động tác mới. Tôi khoan khoái run cả người (run trong chừng mực không đau đớn quá, ta nên hiểu với nhau như vậy). Nhưng dù sao tôi cũng thấy hài lòng đã khuấy động được bàn im lặng ấy, làm vỡ gương[19], để gia đình tôi vứt bỏ những mảnh vỡ...
Người ta rửa tôi như rửa một quặng vàng; người ta cọ vết thương tôi như làm cỏ ruộng.
Công việc làm thật tỉ mỉ và tận tâm.
Trong lúc nhặt mảnh kính như nhặt sâu, những bàn tay ngẫu nhiên chạm phải nhau, lời lẽ trao đổi qua lại; người ta ngầm làm lành với nhau trên vết thương của tôi, và tôi còn ngờ rằng thầy tôi cố tình kéo dài việc cọ rửa để cho cơn giận của bà vợ có thì giờ nguôi hẳn. Tôi có chảy máu chút ít; lúc thì tôi phải bò bốn chân, lúc thì phải nằm sấp, theo lệnh của thầy mẹ tôi và tùy theo chỗ có những dằm kính; nhưng tôi cảm thấy mình đã giúp đỡ gia đình, và cái đó là một niềm an ủi rồi, có phải không nào?
Lẽ ra ông Bêlibăng phải gạt bấy nhiêu hạt đậu vào một góc bàn, tại sao ông ta nói: Hãy xem đây, Chúa tế nhị và lòng lành biết bao! Chúa cần gì để dàn hòa một cặp vợ chồng giận nhau? Chúa chỉ cần lấy mông đít một đứa trẻ, của thằng bé Vanhtrax, dùng làm cơ sở dàn hòa đôi bên.
Người ta có thể đưa tôi ra trình bày trong các lớp giảng về triết học hoặc giáo lý.
Tôi bị ốm vì thế, tôi lên cơn sốt. Nhưng cơn dông đã tan: người ta bình tĩnh giải thích về chiếc vỏ cam, người ta đưa ra một lý do ra đón xe chậm; người ta dịt bông băng lên cơn giận; và cũng dịt bông băng cho tôi ở chỗ khác.
Chuyện vỏ cam được giải thích, mặc dù thế, hình như vẫn có một điều bí ẩn gì...
Thầy tôi đã nói dối là bị ông Lôriê giữ lại; tôi biết được điều đó vì nghe lỏm, thấy thầy tôi nói chuyện với một người bạn đồng sự tới chơi vào lúc mẹ tôi đang ngủ mệt mỏi vì cuộc hành trình, vì chờ đợi, vì cơn dông tố và nhất là vì việc cọ rửa vết thương.
Ông sẽ nói thế này, tôi sẽ nói thế kia. Ta sẽ dặn trước bà ấy bà nọ - Cốt sao mấy mụ ấy đừng có chào hỏi chúng mình ở ngoài phố là được - ít ra cũng không có gì nguy hiểm đấy chứ?
Tôi nằm trong giường nghe thấy hết, tôi nằm sấp thỉnh thoảng lại xoay nghiêng một chút, và tôi tự hỏi mấy mụ ấy là nghĩa thế nào.
Chú thích:
[19] Chơi chữ: cassé la glace vừa có nghĩa là đánh vỡ gương, vừa có nghĩa là tan không khí căng thẳng.
