Tôi không thể tả rõ được căn buồng chúng tôi đã vào như tôi đã kể, với khung kính vỡ, ánh đèn nhấp nháy và cuộc làm lành “hậu tại” - nếu dùng chữ ấy là thích đáng. Gia đình tôi vừa ổn định chỗ ở thì một biến cố lớn xảy ra.
Mẹ tôi lại phải ra đi để tiếp nhận hoặc bảo quản một di sản - có lẽ là của cô Anhét, và tôi ở lại một mình với thầy tôi.
Thật là một cuộc đời mới, - thầy tôi không bao giờ có nhà, tôi được tự do, và tôi chơi ở tầng dưới với đám con bác thợ giầy và con bà bán thực phẩm.
Tôi rất mê nhựa thông, hồ dán, cái rút-chỉ: tôi thích nghe tiếng con dao sắc xén giữa thớ da và tiếng búa gõ chan chát trên tấm da bê mới, và trên hòn đá xanh.
Bọn tôi chơi đùa trong đống giày cũ ấy. Người anh cả trông giống chú Jôdép tôi, anh ta cũng là thợ bạn trong Nghiệp đoàn, có cấp bậc, và thỉnh thoảng chỉnh tôi được buộc dải băng vào gậy và chải chiếc áo lễ phục cho anh. Những ngày thường, anh cho tôi đóng đinh và lấy những mẩu da dê đỏ.
Tôi gần như con cái trong gia đình. Thầy tôi gửi tôi ăn cơm trọ ở nhà họ; còn thầy tôi ăn ở đâu tôi không biết, chắc là ở trường, với các thầy giáo lớp sơ đẳng. Tôi thì ngốn món xúp nấu lõng bõng đựng trong những âu mẻ, và được uống chút rượu vang đựng trong một chiếc cốc vại khi nào nhà ăn món thịt dê.
Mọi người trong gia đình này đều sung sướng! - Cảnh sống hòa thuận, trò chuyện luôn mồm, hồn nhiên: tất cả họ làm việc, nhưng vừa làm vừa chuyện huyên thiên họ cãi nhau, nhưng vẫn thương yêu nhau.
Người ta gọi họ là gia đình nhà Fabrơ (Fabre).
Gia đình kia ở tầng dưới nhà, gia đình nhà Vanhxăng (Vincent) làm nghề bán thực phẩm.
Bà Vanhxăng hay cười. Tôi thấy tất cả họ đều vui vẻ những người mà tôi gặp, nhưng mẹ tôi thì khinh vì họ là nông dân, thợ vá giầy hoặc người bán đường.
Bà Vanhxăng không ở với chồng. Người ta chỉ trông thấy ông chồng bà có mỗi một lần, vận theo kiểu A-rập, với chiếc áo choàng trắng, nhưng ông ta chỉ ở lại nhà có hai tiếng đồng hồ, rồi lại đi ngay.
Hình như họ ở riêng - về mặt luật pháp - tôi không hiếu thế nghĩa là thế nào, và ông ta sống ở châu Phi, ở Angiêri (Algérie), anh Fabrơ nói vậy.
Ông ta về để đem một đứa con trai đi. Bà Vanhxăng vốn lúc nào cũng cười, hôm ấy không cười! Hẳn phải chuyện gay lắm, bà ta mới như vậy; người ta nghe qua cửa thấy bà nói: “Không, không”, giọng gay gắt. Còn thằng bé Vanhxăng thì khóc:
“Con ở với mẹ cơ!
- Bố sẽ mua cho con một con ngựa, với khẩu súng lục như thế kia kìa.
Một khẩu súng lục! Một con ngựa!
Nếu thầy tôi mà hứa với tôi vậy, mà hơn nữa lại đem tôi đi xa mẹ tôi! Nếu thầy tôi đem tôi đi theo, không còn chiếc áo rơđanhgốt cúc ô-liu và cái mũ ống khói nữa, tôi sẽ thở phào sung sướng biết bao! - chỉ khi ra khỏi cửa - mẹ tôi nghe thấy và bắt tôi ở lại!... Ôi chao! Phải, nhất định tôi sẽ đi!
Thằng bé Vanhxăng, trái lại, khóc và bám chặt lấy váy mẹ.
Rồi có tiếng ồn ào... ông bố cáu, bà mẹ to tiếng và đứa con nức nở.., rồi cửa mở, chiếc áo choàng trắng vụt qua. Nó không bao giờ trở lại nữa.
Dù sao tôi cũng thấy thương hại ông ta. Tôi trông thấy ông núp ở góc phố, nhìn căn nhà ông vừa ra khỏi, nơi có vợ ông, con ông; ông đứng một lúc lâu, vẻ buồn bã, và tôi nhác thấy hình như ông ta khóc.
Tôi đã thấy những ông bố khóc, những bà mẹ cười; còn ở nhà tôi thì chẳng bao giờ thấy ai khóc, ai cười cả, người ta rên rỉ, người ta thét. Cũng là vì thầy tôi là một giáo sư, một người thượng lưu, vì mẹ tôi là một bà mẹ can đảm và kiên quyết muốn nuôi dạy tôi thành người tử tế.
Gia đình Vanhxăng, gia đình Fabrơ và thằng bé Vanhtrax họp thành một tập đoàn om sòm, vui vẻ, không ai chịu được.
“Jắc, Écnét (Ernest), không chịu được chúng mày!...”
Đấy là bà Vanhxăng muốn làm ra bộ dữ tợn mà không làm được; đấy là ông Fabrơ nói, giọng yếu ớt, với nụ cười dịu hiền của người già.
“Không thể chịu được! Chà! Tao mà bắt được chúng mày còn làm thế nữa!”
Người ta bắt được chúng tôi luôn, và người ta vẫn chịu được chúng tôi.
Những con người đôn hậu, họ chửi rủa, văng ra những lời tục tĩu; nhưng mọi người nói về họ: “Hiền như hạt lúa, thật như vàng mười”. Tôi hít thở một hương vị vui tươi và lành mạnh trong bầu không khí sặc mùi hồ tiêu và nhựa thông ấy; bàn tay họ đen, nhưng trái tim họ đặt trên ấy; họ lắc lư người, xòe cả mười ngón tay, nói chẳng ra mẹo ra vần; - ấy nghề nghiệp bắt thế, anh cả Fabrơ nói[20]. Họ khiến tôi muốn cũng làm thợ và sống cuộc đời lành mạnh ấy, không phải sợ mẹ mình, cũng chẳng sợ kẻ giàu có, mà chỉ cần dậy thật sớm, để ca hát và đập búa cả ngày.
Mà lại có những chiếc dùi nhọn thật đẹp. Dưới bàn tay bóng loáng, mõm giày nhọn, một gót ủng cong, tay vầy xi chua như dấm, cay xè mũi.
Những con người đôn hậu!
Họ không đánh đập con cái - và họ bố thí cho người nghèo. Thật khác hẳn gia đình tôi.
Suốt thời thơ ấu, tôi đã nghe mẹ tôi nói là không cho người nghèo: tiền cho họ, họ sẽ đem đi uống rượu, thà ném đồng xu xuống sông còn hơn, ít ra đồng xu đó cũng không lăn vào quán rượu. Tuy nhiên, tôi không bao giờ nhìn một người xin một xu để mua bánh mà không cảm thấy buồn rầu đè trĩu trong lòng như một gánh nặng.
Nhưng sự thể là thế nào?
Ba Vanhxăng rất vui lòng khi đứa con trai bà móc một xu trong cái ví nhỏ ra, đặt vào lòng bàn tay một người khốn khổ. Bà ôm hôn Écnét và nói: “Con tôi tốt bụng lắm!”
Vậy là bà Vanhxăng muốn sự không hay cho con mình chăng? Nhưng bà rất yêu con, nếu không bà đã đem nó cho ông vận áo choàng trắng rồi.
Ôi chao! bà mẹ Vanhxăng và bà mẹ Fabrơ, những bà tốt bụng ấy làm tôi hơi bối rối đôi chút! May thay cảm giác đó không kéo dài và ngẫm nghĩ ra thì nó không đứng vững được một phút.
Các bà ấy không dám đánh con là vì thấy con khóc, các bà ấy sẽ khổ. Các bà để con bố thí cho người nghèo vì cái đó làm cho trái tim bé nhỏ của đứa con vui sướng.
Mẹ tôi can đảm hơn. Mẹ tôi xả kỷ, mẹ tôi bóp chết những sự yếu đuối của mình, mẹ tôi vặn cổ cái ý định đầu tiên chợt nảy ra để làm theo ý định thứ hai. Đáng lẽ ôm hôn tôi thì mẹ tôi véo tôi; - các bạn tưởng mẹ tôi làm như vậy không mất gì cả hay sao? - Có lần mẹ tôi đã gẫy cả móng tay đấy. Mẹ tôi đánh tôi là vì lợi ích của tôi, các bạn thấy không. Bàn tay của mẹ tôi đã nhiều lần lưỡng lự, mẹ tôi phải đùng đến chân.
Cũng nhiều lần mẹ tôi đã lùi bước trước ý nghĩ lấy da thịt tôi mà làm đau đớn da thịt mình, mẹ tôi bèn lấy gậy, cán chổi hay một cái gì đó để mẹ tôi khỏi phải chạm vào da đứa con, đứa con yêu quí của mẹ.
Tôi cảm thấy rất rõ những lý do xác đáng và những tình cảm anh hùng đã chỉ đạo mẹ tôi, khiến tôi tự trách mình trước Chúa là đã không nghe lời mẹ và vội đọc hai ba bài kinh để giải tội. Khốn nỗi tôi có rất ít thì giờ riêng, và những bài kinh sám hối của tôi bị bỏ lửng vì Êcnét, Sáclơ hoặc Bácnabê, con nhà Vanhxăng hoặc con nhà Fabrơ, gọi tôi đi chơi trượt băng, đi nhởn, hoặc đi ục nhau vì chuyện ủng với mứt; lúc nào cũng có một thùng một chậu gì đó cần đem đổ, một cuộc cãi lộn cần thanh toán hoặc một chiếc bình cần xúc để giúp cửa hiệu hoặc cửa hàng, nghĩa là lúc nào cũng có việc làm hay có chuyện nô đùa.
Bọn tôi leo lên gác ba để chọc tức vợ bác nặn thạch cao.
Chị ta, người cao lớn, tóc vàng, rất lành, rất sạch, - hơi uể oải một chút; - một đôi khi chị cho chúng tôi ùa vào buồng giữa chơi đùa khi chồng chị không có nhà, nhưng hễ khi nghe thấy tiếng chồng về là chúng tôi phải xuống ngay; chị đóng cửa lại và lại chỉ hiện ra để phô một bộ mặt càng mệt nhọc hơn và bộ háng càng uể oải hơn. Chị luôn luôn nói với bà Vanhxăng là mình thèm có con, “chị sự lần này vẫn chưa được, làm chồng chị rất thất vọng”.
Nếu một người trong gia đình Fabrơ, anh mười tám tuổi hoặc anh hăm ba tuổi, đi quá vào lúc đó, chi sẽ im bặt; nhưng anh kia lại nói lỡm một câu làm mặt chị đỏ lừ, cho đến tận chân tóc mầu nhạt; chị vẫn cố mỉm cười nhưng chị có vẻ hơi ngượng.
Chị có thạch cao dính ở chỗ này (anh chỉ vào một chỗ da trắng) và lông nhồi chăn ở chỗ kia kìa - (anh nhặt một sợi lông nhỏ ở vai chị rồi vừa lắc đầu, vừa cười giỡn).
- Cái nhà anh Fabrơ này...
- Dào ồi! - một hôm anh ta nói, - có phải bới ở gốc bắp cải ra trẻ con đâu.”
Câu đó lọt vào tai tôi như mũi dùi nhọn và dính vào đó như nhựa thông.
Người ta đã đánh lừa tôi chăng[21]?
Mẹ tôi đã về. Việc nhận gia tài đã thu xếp xong, tôi không hiểu rõ như thế nào. Tôi lại trở về với cái nạn roi vọt, và chỉ còn được tự do vào những ngày tình cờ mẹ tôi đi vắng.
Nhưng ngày thứ ba trước lễ Tro, vợ một ông bạn đồng sự của thầy tôi bất thình lình đến kéo mẹ tôi đi để hỏi về một kiểu áo - mẹ tôi sành ăn mặc lắm mà! - và nhân thể mời mẹ tôi ở lại chơi một hôm. Mẹ tôi không kịp nhốt tôi ở nhà. Thế là tôi được tự do, mà lại vào một ngày thứ ba trước lễ Tro!
Hôm ấy, theo tục lệ, mỗi phố dựng lên một đống than hình kim tự tháp, một dàn lửa hình cối xay nom như một chiếc mũ bông đen to tướng với một ngòi lửa mà người ta sẽ châm vào buổi sáng.
Có tin đồn là bọn ở phố bên sẽ sang phá ở phố chúng tôi; hai phố vốn thù nhau từ lâu. Một thằng oắt, con ông chủ quán Sư tử Vàng, đề nghị cho canh gác với đá và súng cao su trong túi; chúng tôi được lệnh bắn súng cao su nếu kẻ địch đến cả đám đông và còn ở xa; cầm đá trong tay mà nện nếu bị đánh bất ngờ và bị bắt.
Tôi được cắt gác đầu tiên.
Bỗng tôi nhác thấy thằng nhãi Xômôna, một đứa trong bọn ở phố Maréxcô, thò mặt ra sau cửa nhà thờ...
Tôi thấy hình như nó đang làm hiệu; chúng sắp kéo đến cả đám đông đây; tôi sẽ bị ngụp, bị bao vây - Liệu thằng con ông chủ quán sẽ nói gì, và cả phố tôi nữa? Liệu tôi có còn dám thò mặt ra phố nữa không, nếu tôi không anh dũng chống cự lại?
Tôi đã quyết hẳn một bề: tôi có một đống sỏi, tôi lắp vào súng cao su và bắn tầm phơ hàng loạt về phía bọn Maréxcô, sỏi rít lên trong không khí và tôi nghe thấy chan chát vào các cửa gỗ, các cánh cửa sổ đóng kín! tôi bắn thăm dò hú họa như người ta bắn thăm dò bằng đại bác. - Tôi tưởng tượng mình đang bị bao vây ở trận Acben[22], hoặc trận Mazagräng. - Giá có lá cờ tam tài, tôi sẽ cắm nó lên. - Câu chuyện trận Ácben ấy, hôm qua chúng tôi đã dịch ở cuốn Canhtơ - Quyếcxơ[23], Gòn chuyện trận Mazagräng thì mới gần đây thôi. Bọn tôi chỉ bàn tán với nhau có mỗi chuyện đó với chuyện đại úy Lơlievrơ[24]. Chà! rồi người ta cũng sẽ bàn tán về tôi - mẹ kiếp! Tôi dùng sỏi bắn phá cả một khu phố, rủi có thể làm chết người và đình chỉ việc sinh hoạt bình thường của một thành phố.
Người ở trong các nhà chạy ra ngó nhìn không lâu - vì tôi vẫn sử dụng cái súng cao su, nhưng tôi bắt đầu tự hỏi không hiểu cuộc bao vây sẽ kết thúc thế nào đây.
Tôi nghe có tiếng kính vỡ, tôi trông thấy một viên sỏi lọt vào một căn buồng, có lẽ tôi đã giết chết ai rồi đó. Chẳng ai đánh trả lại! Vậy là tôi đã lầm, không có cuộc tấn công nào hết. Tôi sẽ bị bắt, bị đưa ra tòa, thầy tôi sẽ mất việc.
Làm thế nào bây giờ?
Tôi nghe nói muốn đình chiến người ta thường trưng cờ trắng lên; tôi có mùi-xoa - nhưng nó lại màu xanh.- Hay là rút lui? Quảng trường vắng tanh, có lẽ tôi có thể rút lui, chuồn về phía tay trái...
Tôi co cẳng chạy...
Tôi làm sao vậy? Tôi ngã. Người ta xúm lại quanh tôi, tôi bị gẫy tay.
Ông thầy thuốc Đrôpan đi qua, mọi người giữ ông lại. Ông sẽ nói thế nào?
Nhỡ ra không việc gì cả, tôi sẽ ra sao?
Tôi làm sao còn dám về nhà đứng trước mặt mẹ tôi nữa? Và những người bị ném đá, họ sẽ làm gì tôi?
Ông thầy thuốc lắc đầu, à một tiếng nghe rầu rĩ. Tôi giả vờ ngất để nghe cho rõ hơn.
“Nặng, nặng đây!”
Ơn Chúa! Mọi người hãy mau mau tới nói với mẹ tôi là nặng lắm, để mẹ tôi khỏi nghĩ tới chuyện mắng mỏ và đánh đòn tôi!
Nặng lắm; tôi không thể nói được một lời nào cả. Tôi chẳng đáng được may mắn đến thế: người ta bảo tôi bị đứt lưỡi! Thật tiện lợi làm sao! Không còn phải phân trần gì nữa; rất có thể tôi sẽ bị ốm lâu, tới khi khỏi thì mọi việc đã yên ắng cả rồi.
Lâu, mãi tôi không thể nói được, nhưng khi có thể nói được rồi, tôi cũng chẳng nói ngay.
Tôi thấy rõ là lần lần theo đà tôi khỏi, mẹ tôi cứ làm những con tính cộng.
“Đã mất hai phơrăng thuốc cao rồi!”
Quả là người đàn bà đảm đang muốn tiết kiệm trong gia đình, và không bao giờ quên nền nếp kỷ cương là cách duy nhất để duy trì hạnh phúc các gia đình, không có nó người ta sẽ kết thúc ở nhà thương và máy chém!
Tôi thì tôi ngao ngán nghĩ mình sắp khỏi!
Tôi e ngại cái lúc tôi sẽ đủ sức để ăn đòn, mặc dù không cần một trận đòn tôi cũng không muốn tái phạm; tôi không hề có ý muốn mở một cuộc bao vây nữa, ngã một cái nữa, bị một mẻ xúc động dồn dập kinh khủng đến thế nữa. Tôi những muốn... mẹ tôi biết cho như vậy, thầy tôi hiểu cho như vậy, và có lẽ người ta sẽ không đánh tôi nữa.
Người ta đã không đánh tôi - nhưng người ta làm tệ hơn thế.
Người ta biết tôi hay chơi nghịch ở gia đình nhà Fabrơ, người ta trừng phạt tôi ở chỗ đó.
Thêm nữa, đã từ lâu mẹ tôi ghen tức và xấu hổ; mẹ tôi khổ tâm thấy tôi lê la trong cái thế giới thợ giày, và mấy tuần nay mẹ tôi nuôi ý định tách tôi ra khỏi đó.
Có điều mẹ tôi ba hoa mẹ Vanhtrax ấy, mà gia đình Fabrơ lại hay nghe mẹ tôi. Với cái tính hiền lành dễ dãi của họ, có lẽ họ tưởng mẹ tôi, cái bà mũ cao áo dài ấy, ở trên họ; dù sao thì họ cũng cứ chiều lòng lắng tai nghe mẹ tôi, và họ lễ phép gạt hồ dán và nhựa thông sang một bên, khi mẹ tôi đến tìm tôi.
Mẹ tôi muốn thằng Jắc của bà không giao thiệp với đám thợ giầy nữa, nhưng lại muốn không mất đám thính giả của mình.
Câu chuyện ngày thứ ba trước lễ Tro của tôi làm mẹ tôi có thể đảo nghiêng tình thế, gượng nhẹ với cả đôi bên.
Mẹ tôi phạt tôi, không được tới đấy nữa; nhưng vẫn không giận dỗi gì với họ.
“Phải phạt thằng Jăc, phải không bà? Phải phạt nó, nhưng nó cũng đã đau đớn nhiều rồi, thằng bé tội nghiệp.
- Ồ vâng, bà mẹ Fabrơ nói; ngỡ rằng một lời tán thành - dù là của một chị thợ giày, cũng có thể làm nghiêng cán cân về phía tha thứ.
- Cho nên tôi cũng chẳng muốn đánh nó làm gì.”
Tôi nghe hai người nói chuyện, không phải nghe trộm, mà vì tôi đang ở đằng sau cánh cửa; mẹ tôi biết thế và có lẽ muốn để tôi nghe thấy.
Đấy là buổi đần tiên tôi ra khỏi nhà: tôi vẫn còn yếu, chưa lành lặn, nửa tháng nay toàn ăn nước loãng, mẹ tôi biết rằng cho ăn bổ quá sẽ có hại hơn có lợi, và uống nước thịt bò ép cũng say như nước nho ép - vì đấy là thịt bò cái - “Thịt bò cái mềm hơn, mẹ tôi nói, trẻ con ăn thịt bò cái, còn người lớn thì ăn thịt bò đực.
Vậy là tôi, chỉ được bồi dưỡng bằng chút thịt bò cái nấu loãng; tôi vẫn còn có phần choáng váng vì ngã, đầu rỗng như quả bóng; tôi đã mất máu nhiều; chút máu còn lại chảy mạnh bốc lên đôi má hốc hác và tôi cảm thấy má nóng phừng phừng.
“Người ta không muốn đánh tôi!”
Người ta muốn làm hơn thế kia.
“Tôi chẳng muốn đánh nó làm gì, mẹ tôi nói tiếp, nhưng chả là tôi biết nó rất thích chơi với các con bà nên tôi sẽ cấm nó không được chơi nữa; trừng phạt thế mới tốt.”
Gia đình Fabrơ không trả lời gì cả, - những con người thấp kém nghĩ mình không có quyền bàn cãi những quyết định của bà vợ một ông giáo sư trung học, trái lại, họ bối rối về sự hân hạnh của đám con cái họ, vì nghe thấy nói chúng là đám bạn bè ưa thích của cậu Jắc học tiếng La-tinh.
Tôi hiểu sự im lặng của họ, và tôi cũng hiểu là mẹ tôi đã đoán ra cần phải đánh tôi vào chỗ nào, cái gì làm tôi đau đớn trong lòng. Tôi đã khóc vài lần hồi nhỏ; người ta đã thấy và sẽ còn thấy giọt lệ trên nhiều trang sách này, nhưng không hiểu tại sao tôi nhớ lại nỗi buồn của tôi hôm đó với một niềm chua chát đặc biệt. Tôi thấy hình như mẹ tôi đã phạm một điều độc ác, tàn nhẫn.
Vẫn còn ốm yếu, gần như què, lại bị nhốt mấy tuần nay trong buồng vừa đau vừa sốt, tôi cần chuyện trò với những đứa trẻ cùng chạc tuổi tôi, hỏi thăm tin tức chúng, kể cho chúng nghe câu chuyện của tôi.
Chúng rất tốt, tới gặp tôi trong cầu thang, và trìu mến bảo tôi: “Trông mày xanh quá!...” Trong giọng chúng có sự xúc động, gần như tình bạn. Những đứa trẻ tốt quá, con các thợ giầy mà ngoan ngoãn, trẻ mỏ mà hảo tâm! Tôi rất yêu chúng. Thà mẹ tôi đánh tôi và để cho tôi lại được gặp chúng khi cánh tay tôi đã khỏi, còn hơn.
Chú thích:
[20] Chơi chữ: Parler avec des velours et des cuirs, có nghĩa là nói sai mẹo, nói sai vần các chữ, nhưng nghĩa đen là nói năng với “nhung”, với “da”.
[21] Ở phương Tây, khi con trẻ hỏi nó ở đâu mà ra, người lớn thường trả lời là tìm thấy nó dưới cây bắp cải.
[22] Chiến thắng của Alêcxăngđrơ đại đế đánh bại quân Ba-tư năm 331 trước công nguyên.
[23] Quintus Curtius Rufus: sử gia La-mã (thế kỷ thứ I), tác giả cuốn I “Lịch sử Alêcxăngđrơ”.
[24] Chỉ huy 123 quân Pháp chống lại cuộc bao vây của người Angiêri tại Mazayrăng năm 1840.
