“Thở mạnh vào con ạ!”

Đấy là mẹ tôi nói, mẹ tôi hôm nay dịu dàng quá! “Thở mạnh vào” nói như kiểu bà phước ở nhà thương nói với một người ốm mà người ta đang đỡ vầng trán nóng hầm hập: “Mạnh vào! Thế! Can đảm lên! Tốt!”

Tôi ngồi phịch xuống chiếc ghế bành, người mệt lả, hai tay buông thõng và mềm nhũn như con thỏ chết; giống như con thỏ bị giết chết, tôi cũng có một giọt máu ở đầu mõm: rồi khắp quanh mõm, da bị đỏ hỏn và nhẵn như vỏ hành, nhẵn thín, nhẵn thín!... Nếu tôi có vài chiếc lông nhỏ nào đó mọc ngược, thì chúng đã rụng cả, trôi hết, vì từ sáng tới giờ không biết bao nhiêu là nước đã chảy qua lỗ mũi tôi!

Là vì hôm nay thi môn đọc thuộc lòng cổ điển, và mẹ tôi muốn tôi được nhất.

Muốn vậy, không những phải học thuộc lòng, mà còn phải đọc hay nữa; thế mà cái mũi thật thông giúp cho giọng nói trong ra.

Người ta đã thông mũi cho tôi.

Mẹ tôi, đã túm lấy nó và đem dim vào nước; mũi ngâm ở đó rất lâu, lâu lắm! Ôi chao! Mỗi phút là một thế kỷ. Cuối cùng mẹ tôi kéo nó lên sạch tinh tươm và bảo tôi:

“Hít đi con! Hít!”

Tôi không hít được.

“Cố gắng lên một chút, Jắc!”

Tôi cố gắng.

Như một ống tiêm mềm, mũi tôi hít vào và xì nước ra trong nửa tiếng đồng hồ liền, có lẽ hơn thế, và tôi tưởng như người ta làm rỗng người tôi ra, đầu tôi dính vào cổ như một quả bóng hồng buộc vào sợi chỉ; gió thổi làm nó lắc lư. Tôi đưa tay lên đầu. “Nó đâu rồi? - À! Nó đây!”

Chỉ có cái mũi là đáng kể; nó rát hết chỗ nói và sáng bóng lên như nút bình thủy tinh.

Tôi bíu vào nó, tự tay tôi nắm lấy chóp mũi, rồi cứ thế thong thả tôi dẫn mình tới bàn học, ngồi ôn lại bài.

Đôi khi mục đích không đạt được, mũi tôi ộc nước ra tung tóe, những hạt chai nước từ trong mũi nhỏ giọt ra như một chiếc giẻ vắt lên cao và tôi nói: “Bẹ”.

Bẹ, để gọi người sinh ra tôi!

Ôi! Bẹ ôi, bẹ! tức là nói: mẹ ơi, mẹ.

Tới lớp, lúc đọc khúc ca mở đầu của Iliats, tôi nói:

Benin, Ayide! - hắtxìhơi! theia Beleiadeo - Hắtxìhơi!

Tôi làm cho ông già Hôbe trở thành lố bịch! Hắt xì hơi! Hắt xì hơi! Zim, mala ya, bùm bùm!

Đôi khi không bị xổ mũi, tôi nói như chiếc kèn trômbôn có một lỗ, - ở chỗ cái mũi của tôi. Tôi đúng như con người mà một triết gia đã mô tả: một cái ống thủng hai đầu.

Đầu trẻ con mà làm thế thì không gì tốt bằng, ông hiệu trưởng nói về cuộc thông mũi mà mẹ tôi đã kể lại với ông. Không gì tốt bằng để biến nó thành cục bột thì có!

Mặc dù hoặc bặc dù vậy, dù có hắtxìhơi, hắtxìhơi, hay không, - tôi vẫn rất giỏi về bôn đọc thuộc lòng. Trí nhớ của tôi tiếp thu bài học như mũi tôi tiếp nước, và tôi hít cả từng khúc ca trọn vẹn của Iliats và những đồng ca của Êtsylơ, văn thơ của Viếcgin và của Bốtxuyê, - nhưng rồi nó cũng đi mất, như khi nó đến. Tôi quên phứt Bôtxuyê như người ta quên cây lô hội tẩy ruột rất tốt.

TOÁN

“Thằng bé này, nó có óc tưởng tượng hừng hực như lửa.”

Thế là dứt khoát. Tôi là một quả núi lửa nhỏ (mà miệng thường có mùi bắp cải. Nhà tôi ăn biết bao nhiêu bắp cải!)

“Óc tưởng tượng hừng hực như lửa, thật đấy! Chà! Nó không thể giỏi toán được!”

Người ta dường như xác định rằng giỏi toán chỉ dành cho những đứa nào chẳng có gì cả ở đây này.

Phải đâu ở La-mã, ở Aten (Athène) , ở Xpáctơ ( Sparte) , có giây phút đặt vấn đề những con số! Thì đúng là tôi không thích làm tính trừ có những con số không, và tôi không hiểu gì về phép thử tính chia, thật là không!

Thầy tôi cười về chuyện đó, ông giáo dạy văn cũng vậy.

Bao giờ tôi cũng ở trong số sáu đứa bét lớp.

Nhưng một ngày kia, một tin đồn lan đi.

Kinh ngạc lớn. Xì xào trong sân, dưới các vòm cửa.

Tôi nhất về hình học.

Giáo sư văn hơi bực với tôi. Tôi có phải là núi lửa - hay không phải?...

Việc bất ngờ đến nỗi người ta tự hỏi hay là tôi quay, cóp, tráo và người ta gọi tôi lên bảng để thử xem với cục phấn trong tay tôi có làm được không.

Tôi làm được, thậm chí tôi còn phát triển thêm bài học nữa. Tôi quay về phía các bạn học, vừa giảng cho họ bài toán, tay vung lên, giở các sách, nhặt những mẩu gỗ; tôi cuốn giấy thành loa, tôi dựng các hình, và tôi chỉ ngừng lại khi giáo sư có vẻ tự ái bảo tôi:

“Cậu đã sắp thôi cái trò ấy đi chưa? Cậu giảng bài hay tôi nào?”

Tôi trở về chỗ giữa những tiếng xì xào thán phục.

Tan lớp:

“Mày làm thế nào vậy? Mày học từ bao giờ?” Tôi đã học như thế nào ư?

Trong một đường phố nhỏ, có một ngôi nhà nom rất tiêu điều với vài ô kính vỡ mà người ta đã lấy giấy để dán lại; một chiếc lồng chim đen treo ở cửa sổ gác hai, bên trên một chậu hoa run rẩy trước gió.

Nơi ấy, có một người nghèo, một người Ý bị trục xuất khỏi nước.

Lần đầu tiên trông thấy ông ta, tôi rùng mình; tôi cảm động. Cả quá khứ những bài dịch văn của tôi sắp hiện lên bằng xương bằng thịt, hình dung bởi một con người đã từng tắm trong dòng sông Tibrơ (Tibre): Taxit (Tacite), TitoLivơ (Tite-Live), con ngựa của Xêđa (César), con dê của Xéptimuy (Septimus), bó đuốc của Nêrông! (Néron)...

Nhưng căn nhà này trông mới tiêu điều làm sao!

Một ngọn đèn con cháy trên chiếc bàn đầy sách cũ, một con chó nhìn tôi, mắt trợn trắng, và một người tóc hoa râm, với đôi kính to, đang ngồi vá lại chiếc quần rách tã.

Đấy chính là người La-mã.

“Thầy cháu, ông Vanhtrax (Vingtras), sai cháu đến...”

Tôi đưa cho ông ta một bức thư của thầy tôi sai tôi đem đến. Ông đọc thư, tôi đưa mắt theo dõi ông.

Sao! Ông ta ở La-mã đến ư? Cái ông già xám ngoét kia, trông như con cú trong một quán thợ giầy và đang vá đũng quần kia, ông ta từ nước của các đấu sĩ tới đấy ư?

Chiếc quần đó là cái vexilum[73] của ông, và mũi kim kia là thanh gươm ư? Vậy mũ trụ và lá chắn của ông đâu? Ông ta vận chiếc áo nịt bằng len...

Tôi nhìn thấy bàn tay ông thiếu mất ba ngón; trông những đầu xương tròn ấy thật là xấu xí và hai ngón còn lại có vẻ như hai cái sừng.

Tay ông hơi run run khi gấp lá thư lại.

“Cháu nói với thầy cháu là bác rất cám ơn”, ông nói.

Tôi như thấy có một vệt long lanh, một giọt nước trong mắt ông.

Ông khóc - nhưng người La-mã có khóc đâu?

Tôi đã ngờ rằng ông ta đã lầm, hoặc giả ông ta đã nói dối: ông đưa cho tôi một quyển sách nhỏ.

“Chính bác soạn quyển này đấy, - ông nói. - Cháu có thích toán không?...”

Nhìn vẻ mặt tôi, ông biết là tôi không thích.

“Không hả? - Thế này! Có thể rồi ra cháu sẽ thích quyển sách của bác. Đây, có cả một cái hộp kèm theo với sách.”

Ông tiễn tôi ra tận cửa, tay vẫn cầm chiếc quần, vừa lấy những đầu ngón tay đẩy kính lên; tôi nghe ông nói với con chó:

“Thế là bốn mươi xu một bài dạy học; mày sẽ có pa-tê; còn tao có bánh mì.”

Có người tình cờ đã giới thiệu ông ta với thầy tôi, và thầy tôi đã tìm được cho ông một chỗ dạy tư; đấy là nội dung bức thư của thầy tôi.

“Cháu có thích toán không?”

Vậy ra ông ta thấy ngay lập tức tôi là một quả núi lửa? Như ông ta, ông ta có thích toán không? Con người dòng dõi Rômuylúyx phải chăng là một tâm hồn chơi sách? Quả tình ông ta chẳng có vẻ gì là một xivix[74] và một commilitô[75], với chiếc quần và cặp kính của ông!

Trong chiếc hộp có gì?

Những miếng thạch cao.

Và trong sách? Những thuật ngữ hình học.

Hôm sau, một ngày chủ nhật, đáng lẽ tới chơi nhà một người bạn, như thầy tôi đã cho phép, tôi bận cả ngày với quyển sách và những miếng thạch cao đó.

Thứ bảy sau thì tôi được nhất.

Tôi vui sướng chạy đến báo tin cho ông ta biết, và ông kể lại cho tôi nghe câu chuyện của ông.

Ông ta suýt chết về tay bọn cảnh sát của nhà vua ở Náplơ, chúng để bắt ông về tội mưu phản, và ông đã chống cự lại chúng để cứu thoát những giấy tờ làm liên lụy đến những người khác. Ở đó, ông bị chém mất ngón tay. Ông đã lê trốn được vào một xó; người ta đã mang ông đi, cứu ông, và ông vượt sang nước Pháp.

“Mưu phản! Bác đã mưu phản à?

- Bác là thợ nề, may thay. Bác lợi dụng những hiểu biết về nghề nghiệp của bác để làm những mẫu hình học này. À mà hình như cháu đã hiểu phương pháp của bác thì phải.

- Chỉ cần nhìn và sờ thôi. Đây này, bác có muốn cháu giảng lại để bác nghe không?”

Tôi lấy những miếng thạch cao thấy ở dưới tay, tôi làm lại bài chứng minh.

“Đúng đấy! Đúng đấy! ông vừa nói, vừa gật đầu. Người ta muốn dậy cho trẻ em biết thế nào là một khối hình nón, cắt nó ra như thế nào, thể thích của khối hình cầu, và người ta trình bày với tẻ toàn những đường thẳng, những đường! Hãy cho chúng khối hình nón bằng gỗ, bằng thạch cao, dậy cho trẻ cái đó, như ta bổ quả cam ấy! - Tất cả phương pháp cũ của họ chỉ là thần học! Lúc nào cũng Chúa lòng lành! Chúa lòng lành!

- Bác nói gì về Chúa lòng lành thế?

- Không, không.”

Ông có vẻ như vừa trút được một cơn giận, và ông lại lấy những sợi dây thạch cao nói về hình học cho tôi nghe.

Chú thích:

[73] Là cờ tiếng (La-tinh)

[74] Công dân (tiếng La-tinh).

[75] Chiến hữu (tiếng La-tinh).