“Ông Vanhtrax ạ, hễ khi nào cháu Jắc được nhất, tôi sẽ dẫn cháu đi xem hát với tôi.

Ông có bằng lòng thế không?”

Chính bà Đơvinon đề nghị vậy. Bà có con trai học ở lớp thầy tôi dạy, là một thằng dốt đặc và tinh nghịch.

Nếu ông Đơvinon không phải một nhân vật có thế lực, giầu có, người ta đã tống cổ thằng nhóc ra khỏi trường từ lâu rồi.

Nhưng mẹ nó là một bà sang trọng, có lẽ tóc hơi nâu quá một chút; đôi mắt mới đen làm sao, hàm răng mới trắng làm sao! Bà nhìn ai là làm người ấy rạng rỡ hẳn ra. Hễ cầm tay ai là bà xiết chặt. Thật là êm ái, thú vị.

“Tại sao cháu đỏ mặt? - Thình lình bà hỏi tôi.”

Tôi ấp úng, bà vỗ khẽ lên má tôi nói:

“Nhìn cậu con trai lớn kìa! ... tôi sẽ dẫn nó đi xem hát mỗi lần nó được nhất.”

Thầy tôi rất hãnh diện vì mọi người thấy tôi đi cùng một người quan trọng như thế, nhưng mẹ tôi thì lại rất ngạc nhiên.

“Bà không sợ bị xấu hổ với nó à?

- Xấu hổ! - Nhưng bà không thấy con trai bà có tư thế à một thằng bé lai đen, đi đứng như lính!

- Bụng nó to phưỡn thế kia! mẹ tôi nói. Người ta thì chẳng bảo thế đâu... nhưng bụng thằng Jắc sệ quá.”

Tôi mà bụng sệ à? Tôi làm hiệu phản đối.

“Phải, phải, thế đấy, có lẽ bây giờ bớt rồi, nhưng trước kia mày bị sưng màng ruột, con ạ. (Quay sang bà Đơvinon). Tôi phải lấy quần áo để che đi đấy.”

Bà Đơvinon nhìn tôi tủm tỉm cười.

Tôi thì nó cứ như thế là tôi ưng rồi. Thế chú mình đi lấy mũ đưa cô về nhà nhé??

Mũ nào? Cái mũ xám ấy à? Cái mũ của giai cấp trung lưu, làm tôi giống vua Luy-Philip ấy ư?

Mẹ tôi đồng ý cho tôi đi với chiếc cát-két.

Tình cờ tôi lại đang vận một bộ quần áo khá tinh tươm, do quay xổ số được. Chả là một cuộc xổ số lấy hiện vật. Một hiệu may mặc treo giải một bộ quần áo; mẹ tôi mua một số, đứng tên con mình.

Số ấy trúng.

“Con thấy không, con, người nhân đức bao giờ cũng được đền bù.

- Thế những người không trúng thì sao?

Ý Chúa vô cùng, biết sao được. Ơ này, không phải thuần len!”

Bà Đơvinon kéo tôi đi.

“Đưa tay cho cô khoác, đừng có rụt rè... Thế, như thế này này: tốt lắm! Cô có thể dựa vào cháu dược; cháu khỏe lắm!”

Tôi không hiểu tại sao tôi lại không nổ vỡ ra, ở một chỗ nào đó, tôi đã hết sức lên gân các bắp thịt để bà ta cảm thấy bắp tay tôi cứng.

“Và bây giờ cháu kể lại cho cô nghe đi, vậy là có sự tích về chiếc mũ xác nọ phải không? Và rồi cháu lại bị sưng ruột; cháu có vô khối chuyện để kể cho cô nghe đấy!”

Tôi đâm lúng túng, tôi đỏ mặt, tôi tái đi. Chà! Thôi mặc kệ! Tôi cứ kể hết mọi chuyện với bà.

Bà ta cười, cười ha hả, và bà ngặt nghẽo người ở cánh tay tôi và bảo:

“Thật à, chiếc áo kiểu Ba-lan, món đùi cừu!”

Và những tiếng ha ha! Giòn giã, vui vẻ nghe như những tiếng nhạc ngựa bằng bạc.

Tôi đã kể cho bà nghe các nỗi khổ của tôi.

Tôi không giữ ý gì nữa, tôi dốc cả bầu tâm sự, giọng nói có phần cao hứng; có lúc hình như tôi còn xưng tớ với cậu với bà; tôi ngỡ như đang nói chuyện với bạn.

“Không sao cả, cứ tiếp tục, bà nói, khi nhận thấy tôi sợ. Như tôi, tôi cũng xưng hô thân mật với cậu đấy thôi. Thôi ông ơi, ông có muốn người ta cậu cậu tớ tớ với ông không? Tôi có thể gần tuổi là mẹ cậu đấy, cậu biết không?”

Chà! Nếu vậy thì tôi càng thích!

“Tôi già rồi... Cậu thấy tôi già lắm phải không, nói đi?”

Bà nhìn tôi với cặp mắt như hai ngôi sao.

“Không, không ạ.

- Cậu thấy tôi đẹp hay xấu? Cậu không dám trả lời à? Vậy tức là cậu thấy tôi xấu, xấu quá cho nên không hôn tôi chứ gì...

- Không...! Không...!

- Thế à! Thế thì hôn tôi đi...”

Bà dẫn tôi đi xem hát mỗi lần tôi được nhất, như đã thỏa thuận.

Chúng tôi quen nhau đã được một tháng.

“Cậu thích đi với tôi không? một hôm bà hỏi tôi.

- Thưa bà, có; cháu thì cháu rất thích xem hát, cháu rất khoái hài kịch.”

Một lần, ở Xanh-Êchiên, người ta đã dẫn tôi đi xem vở Viên thuốc của quỷ; xem xong tôi thích đến điên người, và suốt hai tháng trời, tôi chỉ nói độc có mỗi chuyện Xởanhghinôx và Baybylax. Bây giờ thì xem bị kịch; thỉnh thoảng xem nhạc kịch. Không có nhiều cảnh trí như trước nữa! Nhưng dù sao tôi vẫn quan tâm đến nỗi cùng khổ của những trẻ mồ côi, đến những bất hạnh của vai chính! Và vở nhạc kịch Huygono với lễ chúc phước bằng dao găm! Vở nhạc kịch Người yêu, lúc cô Matxông hát: “Hỡi chàng Fécnăng của em!”

Cô ta xõa tóc, vặn hai tay vào với nhau:

Hỡi chàng Fécnăng của em,

Tất cả của cải trên trái đất!

Cô nói vậy với tất cả tâm hồn của mình, và như thế cô là một tín đồ Gia-tô tuẫn tiễn mà người ta đã kể ở trường học. Nhưng không phải cô cầu khẩn trời, mà là cầu khẩn một chàng cao lớn, tóc nâu, ria đen, đi đôi ủng mềm.

Vậy ra không phải chỉ vì mỗi Chúa lòng lành mà người ta thở vắn than dài và ngước mắt van xin!

Ôi! Chàng hãy đến một quê hương khác!

Đến mà cất niềm hạnh phúc của chàng...

Hai chân tôi rung run, cổ áo ướt đẫm; - bà mẹ Vanhtrax bảo những tối kịch như thế chúa là hại quần hại áo.

Ngay trước lúc mở màn, tôi đã cảm thấy mình lớn lên và bị xúc động rồi.

Tôi căng rộng mũi để hít mùi hơi đốt và mùi cam, mùi phấn sáp và mùi hoa làm không khí nặng nề và phần nào làm người ta ngạt thở. Tôi ưa biết bao cái cảm giác nóng hổi ấy, các mùi hương ấy, cái im lặng nửa chừng ấy!... tiếng lụa sột soạt ở ghế hạng nhất, tiếng guốc trên thiên đường[76]. Những bà vận áo hở ngực lả lướt ngả người phía trước các lô; bọn vô lại tung ra những lời tục tĩu và ném chương trình. Kẻ giầu ăn kem; người nghèo gặm táo; ánh sáng chan hòa!

Tôi ở trên một hòn đảo thần tiên; và trước những người đàn bà đang quay lượn đôi áo dài kia, như những nàng tiên cá quẫy trong các sách thần thoại, tôi nghĩ đến Xiêcxê và Hêlen.

Có tiếng kèn trômbon rền rĩ, tiếng vĩ cầm than khóc, tiếng chũm chọe xoang soảng, với những nốt lầm đầm như tiếng thì thào của kẻ trộm, lúc các nhạc sĩ lần lượt bước vào chỗ dàn nhạc, và thử nhạc cụ.

Lúc cô Matxông bước ra sân khấu, tôi quên khuấy bà Đơvinon ngồi bên cạnh.

Bà biết vậy.

“Cậu thích cô ấy hơn tôi, phải không?

- Không!... Có!... Cháu thích cô ấy lắm.”

Một hôm bà Đơvinon tới nhà và dẫn tôi đi sớm hơn mọi khi, để dạo quanh một vòng, và chúng tôi tha thẩn ở gần nhà hát.

Đang đi, chúng tôi gặp một người đi ngược lại.

“Cậu có nhận ra người kia là ai không?

- Người nào?

- Người đàn bà kia kìa, đang đi gần tiệm cà-phê, với chiếc áo choàng vai bằng lụa ấy.”

Tôi nhìn.

“Cô Matxông đấy à?”

Tôi vẫn chưa lấy làm chắc lắm.

“Phải, chàng Fécnăng của tội ạ”, bà vừa nói vừa cười...

Thật là vỡ mộng! Cô ta, mặt gần như mặt đàn ông, lại có nhiều thứ ở cổ quá: một khăn quàng, một dải đăng-ten, một tấm da trăng - không hiểu một thứ gì nữa to xù cũng bằng lông hoặc len lủng lẳng ở thắt lưng và cô ta nâng váy lên vụng về.

“Thế nào!” bà Đơvinon hỏi tôi.

Vừa lúc ấy, ông giám đốc nhà hát đi qua, chào cô diễn viên mà ông thấy trước, rồi chào bà Đơvinon.

Họ chào lại: cô diễn viên như mọi người, bà Đơvinon thì nghiêng đầu, mi mắt chớp chớp, khiến bà có vẻ mặt e ấp của bà tu sĩ, nhưng xinh đẹp làm sao, và dáng kiêu hãnh, sao mà kiêu hãnh đến thế!

Ông giám đốc đi khỏi, bà lại tựa vào cánh tay tôi.

“Thế nào! Cậu vẫn thích cô ta hơn tôi chứ?

- Ồ! Không! Không phải thế!

- Anh chàng ngốc nghếch ăn nói mới ruột ngựa chứ! Được, vậy là người ta ưng tôi hơn phải không?”

Khi tôi ngồi trong “lô” xem hát của bà, bà bảo tôi ngồi gần lại, thật gần.

“Xích lại gần đây nữa. Tôi làm cậu sợ à?”

Có đôi chút.

Bây giờ tôi mới ra sức học thi!

Tuy vậy một đôi khi tôi vẫn bị hỏng, không được nhất.

Ôi chao! Một lần! Thi thơ La-tinh!

Người ta ra đầu đề cho chúng tôi kể lại cái chết của một con vẹt. Tôi nói hết cả những điều người ta có thể nói được về một tai họa như thế: nào những không bao giờ lòng tôi có thể nguôi được, nào ví bằng Carông[77] thấy chiếc lồng đi qua - bây giờ gọi là quan tài - sẽ đánh rơi mất mái chèo, nào chính tôi đã tự tay đem con vẹt đi chôn! Trixtơ minixtêriom[78] và nào chúng tôi sẽ rắc hoa lên mộ. Manibuyađatơ lilia plênix[79].

Trong một câu thơ rất thần linh, tôi đã kêu lên: “Thương ôi! Bây giờ các bạn có thể trồng cây mùi tây trên nấm mồ ấy.”

Giáo sư đã khen ngợi tứ thơ đó, nhưng tôi vẫn bị kém thằng Brexle, cảm xúc của nó tỏ ra là mãnh liệt hơn, nỗi đau khổ của nó thật hơn. Nó đã có sáng kiến, như trong thánh ca, đặt một điệp khúc láy đi láy lại:

Psilaquyx intêriit! Jam fuygi psitaquyx, êhơ[80]

Ô hô, bốn lần lặp đi lặp lại! Tôi không thể kêu là có sự bất công được. Ô! Hay thật!

Tôi bị thứ nhì, và tôi không được đi xem hát. Có thể dứt tóc được; và tôi dứt tóc tôi thật. Tôi lại còn cắt túm tóc ấy đi nữa. Biết đâu đấy?

Ủa, tóc tôi sao mà nhờn thế! Vì bây giờ tôi bôi sáp vào tóc. Tôi sửa sang con người tôi. Tôi lại cạo mặt nữa. Tôi muốn có râu.

Thầy tôi giấu dao cạo đi. Tôi lấy một con dao đem nhét vào dưới nệm, vì lưỡi nó mỏng tanh và xanh biếc. Tôi đã ra công mài dao vào máy.

Buổi sáng, lúc mặt trời mọc, tôi rút con dao ở chỗ giấu ra, và tôi lủi, như một tên sát nhân... vào mọi chỗ kín.

Tôi không bị ai quấy rầy. Trời còn sớm quá!

Tôi có thể ngồi đàng hoàng.

Tôi treo chiếc gương lên tường, tôi đánh xà-phòng, tôi chuẩn bị tất cả mọi thứ, và tôi bắt đầu.

Tôi cạo lấy cạo để, làm cho da mặt phải chảy ra một thứ nước sền sệt xanh lè, như thể người ta vắt một chiếc bít tất cũ.

Tội bị những vết cứa ghê gớm.

Thường là những vệt cứa ngang - điều đó làm cho ông giáo dạy vạn vật học ở trên gác hai thường hay xoa đầu tôi vào những lúc rỗi, đã phải suy nghĩ rất lung.

“Hay thằng bé này cố ý nghiêng đầu về một bên để cho mèo cào, như thế không đúng với bản chất của con người...”

Ông ngừng lại, vẻ trầm ngâm, và hỏi:

“Cháu có nghiêng đầu đi cho con mèo cào không?

- Một đôi khi ạ. (Tôi nói vậy để trêu ông).

- Không phải làm như vậy luôn luôn à?

- Vâng. Không ạ.

- Không làm luôn luôn! - Vậy tức là phong tục của loài mèo đã thay đổi... Qua bao nhiêu thế kỷ cào từ trên xuống dưới, bây giờ nó cào từ phải qua trái... Kỳ lạ của Vũ trụ bao la! Biến cải kỳ dị của động vật tính!”

Ông vừa bỏ đi vừa lắc lư đầu.

Chúng tôi đang ngồi xem hát. Bà Đơvinon nói với tôi:

“Trông cậu hôm nay có vẻ làm sao ấy. Cậu có chuyện gì vậy? Cậu bực mình à?...”

Bực mình! Bà ngỡ là tôi có thể bực mình với bà, tôi mới mười lăm tuổi đầu, dây giày bằng da, ngày mai phải làm bài phạt, một thằng bất trị!

Tôi không bực mình. Nhưng hôm qua trong lúc cạo mặt, suýt nữa tôi xẻo mất mũi, và tôi bị một vết đỏ hỏn to bằng chiếc nhẫn.

Nhưng tôi vẫn cứ nói: “Tôi đang bực mình!”

Thật là tiện. Tôi cố để quay lưng lại, che giấu cái mũi của tôi.

Tôi tìm cách để không được nhất suốt thời gian vết sẹo tròn còn rõ, và tôi lành mặt khi bà tới chơi nhà. Cuối cùng chỉ còn một vệt trắng nhỏ ở bên mũi. Tôi có thể đứng nghiêng nói chuyện với bà được.

Những buổi tối thú vị làm sao!

Xem hát xong, chúng tôi cùng trở về và đôi khi chỉ có độc hai người với nhau. Chồng bà không chú ý tới vợ, ông ta bao giờ cũng ở Tiệm cà-phê diễn viên, nơi người ta đánh bạc sau tối hát. Ông là người mê cờ bạc. Bà tự ý khoác cánh tay tôi và xiết chặt lấy nó. Bà lả người vào tôi. Tôi cảm thấy thân hình bà từ vai xuống đến háng. Lúc nào cũng có một bàn tay của bà ấp vào bàn tay tôi; các đầu ngón tay cảu bà đặt trên cổ tay tôi, giữa tay áo và găng.

Về tới cửa nhà bà, chúng tôi lại quay bước trở lại, và chúng tôi tiếp tục cái trò đó kỳ tới lúc bà tự ý doãi ra bằng một cử chỉ uể oải, tay vẫn không buông tôi.

“Bao giờ cậu cũng giữ tôi lâu quá...”

Tôi ấy à!Nàotôi có giữbà lạibao giờđâu, chính tôi đã hết sức ngạc nhiên hôm đầu tiên: đáng lẽ về nhà ngay, bà lại muốn đi dạo chơi nữa và cứ lang thang như mèo đêm trên vỉa hè, đôi giầy của bà nện gót giòn giã! Bà vén áo dài lên, tôi nom thấy chiếc giầy da dê khít mắt cá chân, nó nhăn lại khi bà đặt bàn chân nhỏ xuống; bà đi bít tất trắng, trắng hồng như len, hơi mỡ như da thịt.

Bà ngừng lại hai ha lần.

“Tôi đánh mất chiếc hình quả tim rồi hay sao thế này?”

Bà rờ tay tìm ở trong cổ chắc nịch, và bà phải cởi một khuy áo ra.

“Cậu không trông thấy à? bà hỏi. - Ồ có lẽ nó tuột mất rồi!”

Các ngón tay bà lùa vào trong cổ áo, như kiểu tôi lùa ngón tay vào chiếc ca-vát thắt chặt quá.

“Cậu giúp tôi với...”

Vừa lúc ấy, hình quả tim lòi ra, lấp lánh dưới ánh trăng.

Cái đó làm bà tức mình thì phải.

“Cậu cũng đánh mất cái gì đó, bà hỏi, giọng hơi sẵng, lúc thấy tôi cúi xuống.

- Không, tôi buộc dây giầy.”

Lúc nào tôi cũng buộc dây giầy, vì dây thì to mà lỗ thì bé quá, hơn nữa một khuyết lại đứt.

“Jắc, nếu cậu được nhất vào ngày thứ bảy giữa tháng, tôi sẽ dẫn cậu đi Egờ-la-Jôli chơi. Tôi sẽ bảo nhà tôi là đi thăm người vú nuôi của Jôdêphin, và hai chúng mình sẽ về quê chơi như một cặp thanh niên. Chúng mình sẽ ăn táo xanh trong vườn cây, và ăn nấm cục ở hiệu ăn.” Ăn nấm cục? Chà! tôi lại phải buộc dây giầy!

Có một lần tôi đã nghe thấy một người bạn của thầy tôi nói chuyện nấm cục trước mặt mẹ tôi, làm mẹ tôi đỏ mặt.

Úi chà, tôi được nhất!

Tôi đẻ ra một bài thơ La-tinh làm mọi người phải phục lăn!

“Chẳng phải là người ta như nghe thấy tiếng con kê sao?” giáo sư nói.

Đây lại là một con chim nữa, - con gà trống.

Và tôi đã làm một câu thơ bắt đầu bằng:Cúc cù cu u... (hòa âm bắt chước).

Vậy là chúng tôi sẽ về quê, như đã thỏa thuận.

Chúng tôi gặp nhau trong sân quán ăn, nơi đỗ xe ngựa đi Egơ. Bác xà ích vừa đóng ngựa xong.

Tôi đã núp ở góc phố đế nhìn bà ấy đến trước, rồi sau tôi mới đến; tôi sợ phải đứng ở đó một mình. Nhỡ có người hỏi tôi “Cậu đợi ai ở đây?.”

Bà đã dặn tôi nên gọi bà là “dì” trước mặt mọi người. Bà dặn tôi như vậy hôm qua, và hôm nay bà lại nhắc lại, lúc trèo lên xe. Có một giọt mưa, như một bãi nước bọt, đập toẹt vào cửa kính của chiếc xe hai bánh.

Trời tối sầm - một tiếng sấm nổ ở đàng xa, - mưa như trút nước.

Một người khách ngồi trên mui hỏi xin xuống ngồi nhờ để tránh mưa. Người ta không nỡ từ chối, nhưng người nào cũng phình người ra khỏi để ông kia ngồi cạnh.

Duy có dì tôi là thu nhỏ người lại, và chỉ sang bên trái, có chỗ ở cạnh dì.

Dì tốt bụng và chịu hy sinh; dì tựa người sang bên phải, gần như ngồi lên người tôi, làm tôi sởn gai ốc...

Mỗi lần có tiếng sấm, dì tôi lại nảy người lên có vẻ rất kinh hãi. Tôi sợ dì trông thấy vết sẹo tròn nhỏ, và tôi không còn biết giấu mũi vào đâu. Nhưng, với người đàn bà ấy lọt một nửa người trong vòng tay tôi, và hơi thở làm lưng tôi nóng ấm, thật êm ái biết bao!...

Chúng tôi tới nơi; trời vẫn mưa.

Bà vén áo dài lên ở dưới cổng, trong lúc người ta tháo ngựa khỏi xe, mui xe chảy nước ròng ròng, còn tôi thì đang duỗi hai chân bị mỏi nhừ.

“Không có cách nào gọi cho tôi một chiếc xe à?

- Xe để đi Egơ, đường rộng bằng gang tay, ổ gà sâu như hang hầm! Bà trẻ ôi, bà hỏi đùa hay sao đấy!

- Jắc này! Dì cháu mình làm thế nào bây giờ?”

Dì nhìn tôi và cười.

“Giá có một cái buồng để trú chân đợi tan cơn dông nhỉ.

- Quán chúng tôi có buồng đẩy, chủ quán nói.

- À!”

TRONG BUỒNG

“Tôi cảm thấy ướt hết cả người, cậu biết không...”

Thế nào! Chỉ có đi vài bước từ xe ngựa tới cổng!

“Ướt hết.- Nước vào đầy cổ. Chảy cả xuống ngực. Ôi chao! lạnh... Tôi phải bỏ khăn trùm ra... Cậu cho phép chứ!... Tôi làm ông sợ à, thưa ông?”

. . . . . . . . . . . . . .

Có tiếng gọi, gọi om xòm!

Người ta gọi tôi.

“Vanhtrax! Vanhtrax!”

Bọn họ có đến mười người cùng gọi Vanhtrax.

Đấy là lớp nhì đi chơi về phía này và chạy vào trú mưa trong quán.

Tôi nhìn qua rèm cửa thấy họ.

Bà Đơvinon nhẩy bổ ra cửa, khóa trái lại, nhưng rồi bà lại đổi ý.

“Không, cậu đi ra thì hơn; ra đi, nhanh lên!”

Tôi tìm chiếc mũ của tôi, không thấy.

“Bà có thấy cái mũ của tôi đâu không?

- Ra đi, để tôi đóng cửa lại!

- Vâng vâng; nhưng sẽ nói với họ thế nào?

- Muốn nói gì thì nói, ĐỒ NGU!”

Câu chuyện xảy ra là như thế này.

Bước vào quán, họ trông thấy trên bàn một chiếc áo choàng kỳ quặc, chính là áo của tôi, và chiếc mũ lông cứng của tôi.

Họ đã nhận ra tôi.

HẬU TỪ

Tôi bắt buộc phải rời khỏi thành phố, thiên hạ bàn tán về câu chuyện của tôi.

Ông hiệu trưởng khuyên thày tôi nên đưa tôi đi xa.

“Nếu ông muốn, người anh rể của tôi ở Paris sẽ cho nó ở trọ, lấy giá rẻ thôi, vì nó học giỏi, ông giáo sư lớp nhì nói. Ông có muốn tôi viết thư cho anh rể tôi không?

- Vâng, lậy Chúa, vâng”, thầy tôi nói, ý thầy tôi cũng muốn đi Pari chơi một chuyến, và đây là một dịp tốt.

Người ta định số tiền đó. Tôi lao vào tay mẹ tôi; tôi gỡ tay mẹ tôi ra, và lên đường!

Hai bố con tôi phóng về Paris,

Chú thích:

[76] Hạng bét, ở trên cao.

[77] Người chèo thuyền qua sông Xtich ở Âm phủ (theo thần thoại Hy-lạp).

[78] Một nhiệm vụ buồn rầu (tiếng la-tinh: Triste ministeriumI).

[79] Chúng tôi rắc đầy hoa huệ lên linh hồn nó (tiếng la-tinh: Manibus date lilia ptenis).

[80] Con vẹt đã chết! Bây giờ con vẹt đã đi xa, ô hô (tiếng la-tinh: Psittlacus interiit! Jam fugit psittacus, eheu!)