Mưa ầm ào. Xối xiết. cuồng dại. Nước sông Nậm Khao ngày thường trong vắt nhìn thấy đá cuội trắng lô xô nằm ngồi ngổn ngang dưới đáy, bây giờ phút chốc cuồn cuộn sôi réo, đục ngầu. Khỉnh đội mưa gió, bước đi như kẻ mộng du ngược mãi lên đầu nguồn.
Khỉnh muốn nước mưa quất vào người để tỉnh cơn say mê đắm bao lâu nay ngấm qua da thịt, lùa vào máu, chảy rần rần rạo rực trong lồng ngực, trào qua hơi thở nóng hổi, thả hồn vào tiếng sáo réo rắt, gọi người con gái đẹp của Mường Vang. Những tháng ngày qua đi, Khỉnh say Ngần như gà mái say ấp trứng. Ngần lấy chồng, thế là hết. Thằng chồng Ngần chọn là Xã đội trưởng Phái thân thiết như người anh của Khỉnh.
Ừ, Xã đội trưởng đi bộ đội rồi, Ngần ở không đấy mà chờ đợi. Cái nơi lửa cháy, bom rơi, súng nổ... sống về được cũng khó khăn và còn lâu lắm. Đưa tay gạt nước mưa ròng ròng trên mặt, Khỉnh ngẩn người ra. Hiện giờ mình là đối tượng ưu tiên vì có anh Khiển đang trong quân ngũ, thế nhưng những ngày tới sẽ ra sao? Dù rằng là Trung đội trưởng dân quân của Mường Vang này, song mình ghét súng, đạn và bắn giết. Cái thứ gây hiểm họa chết chóc. Cũng vì nó mà mâu thuẫn dòng họ, mình không lấy được Ngần làm vợ. Ông cụ họ hàng chúa mường Hiểng là ai? Mình đâu biết. Mình lớn lên thì ông đã bị xử bắn vì tội ác rồi. Vậy sao cái hồn oan nghiệt của ông vẫn ngáng chân làm mình vấp ngã, lăn lông lốc, đau điếng từ trong tâm can, ra tới hình hài người ngợm.
Thật đau quá. Thằng đàn ông đi săn, không hạ gục được con thú thì bị người bản chê cười, không nói đến chuyện hỏi đứa gái mình thích bị từ chối. Nó lấy chồng ngay trước mắt mình mới cay cú làm sao. Bây giờ ở bản, giáp mặt Ngần thì sự nhỏ nhen, ích kỷ, ham giành giật tình cảm, đan xen nỗi bực, ghen ghét...trong bụng mình sẽ giống thú dữ muốn cắn càn thôi.
Mưa quất ran rát vào người. Dòng nước đỏ ngầu cuộn sóng, gào thét hoang dại. Gió hú hét ầm ầm...Khỉnh vẫn ngồi trơ lì dưới mưa thổi sáo, đôi mắt sũng nước, hai tay luyến láy theo nhịp trầm buồn. Lời sáo ủ ê, sầu muộn, ai oán, day dứt đuổi theo bóng áo chàm bết nước của Ngần.
Cây sáo vàng óng bao năm qua gắn với Khỉnh như người bạn tri âm. Mỗi khi ra khỏi nhà là Khỉnh dắt vào thắt lưng, lúc rảnh rỗi say sưa vi vút lên bổng, xuống trầm. Từ cây sáo này, Khỉnh thả lời nhớ nhung thương quí Ngần. Từng đêm, từng đêm trôi qua, lời lượn nồng nàn của Ngần, giống mật ong giót vào miệng Khỉnh, cho lời sáo vang xa... Giờ đây trước mắt Khỉnh là vòng tròn không đáy. Không tình yêu. Không thương nhớ. Không tiếng cười. Vòng tròn quấn diết, thắt lại thành vật cản chứa đựng buồn phiền, căm ghét. Như thế khổ lắm. Khổ vì tình cảm phải ngậm chặt miệng lại, nói ra bị người ta cười chê.
Còn ống sáo đeo bên người, Khỉnh không quên nổi bóng hình Ngần, giống như chân lún mãi vào bùn không biết đường thoát. Khỉnh phải giã từ cây sáo, chôn sâu tình cảm xuống đáy ký ức. Khỉnh thổi lần cuối rồi thả sáo trôi xuôi theo dòng nước. Khỉnh không muốn vương vấn những tháng ngày qua. Thoáng chốc, cơn mưa làm cái đầu u mê của Khỉnh được gột rửa, nạo vét ý nghĩ đen tối để sáng ra. Mắt Khỉnh lặng nhìn tụi nước hung dữ lao ầm ầm, giang rộng tay ném sáo trúc. Dòng nước sôi réo cuốn cây sáo mất hút...
Mưa vẫn quăng nước ràn rạt xuống rừng núi. Trong mưa gió mịt mùng, Khỉnh lầm lũi sải bước về nhà.
Những cơn mưa mùa hạ thường chợt đến, chợt đi. Trời vừa nắng gay gắt, loáng chốc mây đen ùn ùn kéo về, rồi mưa tuôn, chớp giật. Mưa đổ nước từ trời xuống. Mưa kéo nước trên núi trôi vào khe ầm ầm. Mưa đến nhanh mà đi chóng vánh như trò đùa. Thế nhưng hôm nay mưa dai dẳng mãi không thôi. Ông Khút thở phào nhẹ nhõm. May thế, vừa về đến nhà là mưa trút nước. Chậm chút nữa ông chưa chắc đã sang được sông.
Giờ này, tụi thanh niên xã ông nhập ngũ nhận quân trang, quân phục dưới huyện để về các đơn vị rồi. Xã vượt chỉ tiêu tuyển quân mấy người. Tụi nó nhiều thằng viết đơn tình nguyện xung phong nhập ngũ chữ xiêu vẹo, sai chính tả, lời lẽ lủng củng, nhưng trình bày rõ ý chí, tinh thần xin vào chiến trường miền Nam.
Thanh niên trai tráng đi mặt trận, còn lại phần lớn người già, đàn bà, con gái, trẻ con. Việc xã không biết tìm đâu người khỏe mạnh gánh vác đây? - Ông Khút băn khoăn nghĩ.
Đã đành hoàn cảnh thời chiến là thế, nhưng ông lo chỉ tiêu lương thực nộp cho nhà nước không hoàn thành. Còn việc luyện súng canh giữ bản mường nữa. Lần này oái oăm là Xã đội trưởng Phái, Xã đội phó Lèng đều đi tòng quân. Ây da! Khó nghĩ thế. Bây giờ còn thằng Khỉnh trời đánh con ông, mang tiếng Trung đội trưởng dân quân, nhưng suốt ngày lêu lổng vác sáo tìm gái. Mưa gió thế này nó đi đâu không biết nữa. Ông nhăn mặt như cắn phải ớt. Rõ bực mình.
Bà vợ già của ông từ hôm nhờ bà mối hỏi con Ngần cho thằng Khỉnh không được, hóa trái tính, trái nết. Động một tí ca thán, lôi chuyện họ hàng tiên tổ ra kể lể. Mà cũng tại họ hàng nhà bà ấy chứ tại ai! Nợ máu thì khát nước mấy đời là phải. Ngẫm lại, nếu không do mé sắp đặt, chắc gì ông đã lấy bà ấy làm vợ. Người ông thích là bà Sang, thắt đáy lưng ong, tóc dài đến gót chân, đâu có dáng to bè bè như bà vợ già này. Nghĩ lại cũng tại ông. Thích đấy, mê đắm đấy nhưng không dám thể hiện. Khi bà Sang về làm dâu họ Ma, làm vợ ông Va thì ông tiếc ngẩn, tiếc ngơ cũng không lấy lại được. Một phần nào đó trong nếp nghĩ, ông ganh tị ngầm với ông Va tốt số. Nếu không có ông Va thì bà Sang sẽ là của ông. Bực mà phải chôn chặt trong bụng.
Vợ già này của ông được cái chăm chút việc nhà. Lúc mé ông lâm chung, ông mải đánh nhau với tụi giặc Pháp trên chiến dịch Biên giới. Một tay bà chăm bẵm, lo toan, định liệu. Ngày ông từ mặt trận Điện Biên Phủ trở về, mộ mé ông đã xanh cỏ mấy năm rồi. Ông nợ bà ấy.
Chuyện đời lắm khúc quanh. Kể mãi cũng không hết lối rẽ. Ngẫm lại, ông là người may mắn. Tham gia chiến dịch này, mặt trận kia, ông chỉ bị mảnh đạn làm rách da chân, chảy sơ sơ tí máu. Đồng đội của ông nằm lại ở Đông Khê, Thất Khê rồi sang Phố Ràng, lên đến Điện Biên Phủ nhiều lắm. Nói đâu xa, Mường Vang bé tí này, hơn ba chục trai tráng nằm lại rải rác trên các triền núi vùng Đông Bắc, Tây Bắc. Kháng chiến thành công, sống sót trở về có bốn người thì ba người thương binh, có mình ông lành lặn.
Bà vợ sinh hạ cho ông mấy mụn con. Ba đứa bị bệnh ốm nheo nhóc, quặt quẹo, lần lượt bỏ vợ chồng ông đi từ lúc một, hai tuổi. Còn lại thằng Khiển, thằng Khỉnh lông lốc lớn như củ khoai, củ sắn.
Hai thằng con ông hình hài, dáng dấp, tính nết trái ngược nhau. Thằng Khiển giống ông từ dáng người cao dong dỏng, khuôn mặt lưỡi cày, mắt tròn to, đến tính thâm trầm, điềm đạm, nghe người ta nói khó chịu cũng cười. Trái lại, thằng Khỉnh dáng dấp to bè, vai u, thịt bắp. Đôi mắt một mí trên gương mặt tròn nung núc. Tính khí thực dụng, bốc đồng, nhanh thèm, chóng chán. Nó giống hệt mụ vợ già của ông.
Ông nhẩm đốt tay, thằng Khiển đi bộ đội gần dăm năm rồi. Nó có nhiều chữ nên được đi đào tạo Sĩ quan Lục quân. Mấy tháng trước, thằng Khiển về xã, chỉ đạo huấn luyện dân quân Mường Vang, dảo chân qua nhà non nửa ngày. Hôm ấy bà vợ ông lên nương dỡ sắn. Thằng Khỉnh giắt cây sáo vào cạp quần đi tập trung học bắn súng cùng dân quân.
Cũng ở cái sập gỗ gụ này, gương mặt đượm buồn, Khiển thong thả nói với ông:
- Pa à, mấy hôm nữa con đưa quân đi chiến trường. Lần này không biết bao giờ về.
- Ừm, đất nước binh biến chiến tranh, người lính ra trận là thường! – Ông nhấp ngụm nước lá mắt trâu, hắng giọng dặn dò: - Mày xông pha nơi lửa đạn, cố nhìn thẳng, lao thẳng về phía trước, đừng quay lưng lại đằng sau mà nhục.
- Con định bàn với pa chuyện này... không biết pa đồng ý không? – Nó nhẹ nhàng thăm dò ông.
- Cái thằng này sao phải dùng lời cây "mạy rụa" rào thế?- Mày muốn lấy vợ a? Tao mong đấy.
Bất chợt, thằng Khiển thở dài, ngón tay tì miết xuống mặt sập, mặt nó cúi gằm nhìn mãi vào chén nước không vơi.
Mấy nhịp thở dài của nó làm ông sốt ruột:
- Sao thế, khó nói la? Mấy hôm nữa đi rồi thì sao lấy vợ được? Cứ biết thế đã, cái miệng mày phải mở lời sớm mới phải.
Mặt nó không uống rượu mà đỏ thế kia?– Ông bỗng có cảm giác không yên.
Thằng Khiển vẫn lặng thinh thở dài. Chợt nó ngẩng mặt, ngó ra ngoài vườn cây trước nhà, lúc lắc mái tóc rễ chổi cười vang:
-Tình cảm thật rắc rối phải không pa? Mà pa có tuổi rồi, đi làm việc dưới xã đừng về tối nữa nha.
Biết là nó có tâm sự riêng gì đó nhưng ông Khút không gặng hỏi. Tính nó giống ông mà, hỏi cũng không nói. Lúc nào suy nghĩ chín thì cởi miệng thôi. Hai cha con ngồi với nhau chưa được mấy chốc, khi nắng chiều đan chéo hiên nhà, thằng Khiển đứng dậy, ngập ngừng:
- Pa, con đi đây kẻo xuống huyện tối mất. Thằng Khỉnh, pa ngăn chân nó, đừng cho đi xa, xem có lớp nào cho nó đi học.
- Ày, để xem nó có thích học không đã. Giá như nó giống mày.
Khiển xua tay:
- Ui pa, giống con thì lại đi xa, nó như thế là tốt mà.
Nói thế rồi Khiển cười giòn, cái chân vụt chạy ra ngõ. Ông đứng nhìn theo nó thắt lòng. Không biết lần này nó đi bao giờ về lấy vợ cho nhà ông có tiếng trẻ khóc, cười.
Mưa quất roi trắng xuống bản. Sấm đùng đoàng chí chát. Lửa trời liên hồi chém đá núi. Ông Khút trầm ngâm nghĩ ngợi. Giấy báo nhập học đề tên thằng Khỉnh như trêu ngươi, thách thức ông. Cũng do ông đi trước, đón đầu định liệu cả. Là người đứng mũi, chịu sào ở xã nhà, thế nên ông biết huyện cần người trẻ đi học đào tạo làm cán bộ nguồn.
Tìm người thích học cũng khó lắm đấy. Lũ thanh niên trai tráng náo nức đi nhập ngũ đánh giặc, còn lại số ít thì sợ nhồi chữ vào đầu. Nhìn thấy con đường tìm chữ xa ngái nên lười nhác, nghĩ trước mắt thôi, không nghĩ lâu dài. Tụi con gái thích quanh quẩn ở bản bám nương rẫy, dựa vào rừng mác cọt cũng no bụng. Cái bụng đói học chữ cũng không vào. Thế nên, triệu tập họp các trưởng họ, trưởng bản, nói ra rả xã được huyện ưu tiên cho chỉ tiêu xuống học Trường Bổ túc công nông Việt Bắc. Các dòng họ, trưởng bản tìm ra đứa gái, thằng trai đủ tiêu chí về đức, chăm nhận mặt chữ, trình độ từ lớp bảy trở lên, cho đi học, sau này đánh xong thằng giặc cướp nước, xây dựng bản mường to, đẹp.
Trong buổi họp, lúc đầu các ké nghiêm túc lắng nghe, sau thấy gò bó, khó chịu. Có mỗi vấn đề chọn người đi học sao nói mãi thế. Nói nhiều cũng tìm đâu ra tụi trẻ học đến lớp tám, lớp chín. Đứa có chữ, có đức ra mặt trận rồi. Còn mấy mống thì có lý do không phải xa bản. Chẳng nói đâu xa, cái con Ngần vợ thằng Phái ấy, rõ gia đình cách mạng, ngoan ngoãn, nết na, chữ trong đầu đầy đặn. Ấy nhưng nó bảo, chồng đi nhập ngũ, nó ở nhà thay chồng cầm súng bảo vệ bản, làm ra nhiều hạt lúa chắc, bắp ngô mẩy góp sức đánh thắng giặc. Nó nói này, nói nọ... lý do của nó ngẫm ra đúng cả. Ừ, nó không thích đi học, bắt buộc đi, nhỡ ra nó bỏ về giữa chừng thì xã mắc khuyết điểm, bị huyện phê bình.
Bàn đi, tính lại, ồn ào như họp chợ, các trưởng bản nhao nhao nhất trí chỉ đích tên thằng Khỉnh. Chưa biết nó có đồng ý đi học hay không, cứ thống nhất như thế, giải lao hút điếu thuốc lào, hỏi thăm tình hình làm ăn, gia đình, dòng họ thế nào đã. Mấy khi các già mường cao, mường thấp được tề tựu như thế này. Một người đứng lên, người khác cũng ra theo, rồi thì mạnh ai người ấy ra sân có bóng cây nói chuyện. Trong phòng họp lợp lá cọ của Ủy ban xã còn mấy vị chức sắc chủ tịch, bí thư, thanh niên, phụ nữ... nhìn nhau khẽ lắc đầu.
Xã chọn được mình thằng Khỉnh. Giấy nhập học về đây rồi. Còn chưa đầy hai bàn tay đến ngày tập trung ở huyện, hợp thành đoàn cùng nhau xuống trường. Đường đi xa lắm, nghe bảo nhà trường ở mãi trung tâm tỉnh Bắc Thái. Thôi thì con người ta có số. Biết đâu thằng Khỉnh ở nhà lêu têu, được mỗi nết hát hay, thổi sáo giỏi, làm tụi con gái nghe sướng cái tai. Nó xuống trường học chữ, học được nhiều điều hay như thế thì tốt quá.
Mà mưa gió thế này thằng Khỉnh đi đâu không biết nữa. Cái thằng này nó đi học có thành người không, hay là hóa ra ngợm thì xấu mặt ông quá. Nghĩ thế ông Khút thấy lo quá đi. Ông ngồi thừ ra nghĩ ngợi trong lúc bà vợ lụi cụi giã gạo dưới gầm sàn. Tiếng chày thậm thịch tan loãng vào trong mưa gió.
Ông Khút mải mê nghĩ từ chuyện xã đến chuyện nhà, mãi tới lúc thằng Khỉnh mặt mũi bơ phờ, người ướt lướt thướt ngồi phịch vào bậu cửa thì mạch chảy trong đầu ông bị cắt ngang. Ông xăm xoi nhìn nó. Ô, thằng này sao ủ rũ thế? Chẳng nhẽ không lấy được cái Ngần làm vợ làm nó khốn khổ thế sao? Đúng là nó bị chữ tình làm điêu đứng. Ống sáo trúc gắn vào thắt lưng nó như hình với bóng hôm nay để đâu? Cái thằng mặt mũi xám ngoét như thể có bảy vía, trôi theo mưa năm vía. Ông hắng giọng:
- Khỉnh à, mày ra máng dội nước rồi thay quần áo kẻo ốm.
Ông nói to thế mà cái tai nó như bị bịt kín. Bực quá, lấy mũi chân hẩy nhẹ vào mông nó, ông giục:
- Mày có nghe thấy không? Đứng dậy ra sàn nước.
Nó ngước đôi mắt đỏ ngầu, sũng nước nhìn ông, băm bổ cầm gáo nước dội lấy, dội để như trút đi nỗi bực dọc trong người. Kệ nó! Cái đau của nó như gai cào sượt da, thấm tháp gì. Đau vì tình thì thời gian sẽ xóa đi. Vết sẹo đầu đời sẽ liền lại. Đời người dài lắm, sau này gặp cái đau khác, chẳng may vấp ngã, nó sẽ biết cách vượt qua, như thế nó mới làm người cán bộ để dân nhìn vào mà làm theo.
