Tất cả bắt đầu trên một chuyến tàu điện.
Khi đó mẹ và tôi đang đi qua Bruxelles, chúng tôi ngồi cuối một toa tàu màu vàng khạc ra những tia lửa điện cùng tiếng tôn rung ầm ầm. Tôi đồ rằng chính những tia lửa trên nóc đã giúp chúng tôi chuyển động. Ngồi trong lòng mẹ, chìm giữa mùi nước hoa ngọt ngào, cuộn mình tựa vào chiếc cổ áo lông cáo của bà, lao đi vùn vụt giữa thành phố u ám, tuy mới chỉ bảy tuổi nhưng lúc đó tôi là một ông hoàng: lùi về phía sau, đám kia! Để chúng ta qua! Xe cộ tránh sang hai bên, xe kéo thì hoảng hốt, người đi bộ chạy dạt, trong khi đó bác tài đang lái tàu, còn mẹ và tôi thì như đang ngồi trong cỗ xe hoàng gia.
Đừng hỏi mẹ tôi trông như thế nào: liệu ta có miêu tả được mặt trời không? Hơi ấm, sức mạnh, niềm vui tỏa ra từ mẹ. Tôi nhớ nhiều đến những hiệu ứng từ mẹ hơn là vẻ ngoài của bà. Bên mẹ, tôi cười vui và không đều tồi tệ nào có thể đến với tôi.
Vì thế, khi mấy tên lính Đức lên tàu, tôi chẳng hề lo sợ. Tôi chỉ diễn vai một đứa trẻ câm lặng như đã thỏa thuận với bố mẹ, vì lo là nói tiếng Yiddish sẽ làm tôi bị lộ, tôi lập tức ngừng lời khi những bộ quân phục màu xanh xám hay những chiếc măng tô bằng da đen tiến đến gần. Vào năm 1942 ấy, chúng tôi bị buộc phải đeo ngôi sao vàng nhưng bố tôi, một thợ may khéo léo, đã tìm ra cách may cho chúng tôi những chiếc măng tô che được ngôi sao và lại phô ra được khi cẩn thiết. Mẹ tôi gọi đó là “những ánh sao băng” của chúng tôi.
Khi đám lính nói chuyện mà không để ý đến chúng tôi, tôi cảm thấy người mẹ cứng đờ và run rẩy. Liệu đó có phải là bản năng không? Hay mẹ đã nghe thấy một điều ghê gớm?
Mẹ đứng dậy, đặt tay lên miệng tôi, vội vã đẩy tôi xuống bậc ở bến tiếp theo. Chạm chân lên vỉa hè, tôi hỏi mẹ:
“Còn xa mới đến nhà mình mà mẹ! Sao mình lại xuống sớm thế?”
“Chúng ta sẽ đi dạo Joseph à. Con có muốn không?”
Tôi ấy à, tôi muốn tất cả những gì mẹ muốn, ngay cả khi phải khó nhọc đi theo mẹ trên đôi chân bảy tuổi của mình, vì mẹ bỗng bước nhanh hơn, giật cục hơn thường ngày.
Trên đường đi mẹ đề nghị với tôi:
“Chúng ta sẽ đến thăm một bà cao quý, con có muốn không?”
“Có ạ. Ai vậy mẹ?”
“Nữ bá tước De Sully.”
“Bà ấy cao bao nhiêu ạ?”
“Gì hả con?”
“Mẹ nói với con là một bà cao quý...”
“Ý mẹ muốn nói bà ấy là quý tộc.”
“Quý tộc ấy ạ?”
Vừa giải thích cho tôi, quý tộc là người có xuất thân cao quý, sinh ra trong một gia đình lâu đời, và rằng, vì sự cao quý ấy, cần phải thể hiện thái độ tôn kính với bà, mẹ vừa dẫn tôi đến tiền sảnh của một dinh thự tuyệt đẹp nơi chúng tôi được người hầu chào đón.
Ở đó, tôi thấy thất vọng vì người phụ nữ ra gặp chúng tôi không giống với điều tôi đã tưởng tượng: dù xuất thân từ một gia đình “lâu đời”, nữ bá tước De Sully có vẻ rất trẻ và dù có “xuất thân cao quý”, bà chẳng cao hơn tôi là mấy.
Hai người thì thầm nhanh chóng, sau đó mẹ ôm hôn tôi, bảo tôi ở đây đợi bà quay lại.
Bà bá tước thấp, trẻ và khiến tôi thất vọng dẫn tôi đến phòng khách nơi bà cho tôi ăn bánh, uống trà và chơi piano cho tôi nghe. Đứng trong ngôi nhà trần cao, đồ ăn ê hề cùng tiếng nhạc du dương, tôi chấp nhận xem lại vị trí của mình và thả người lút trong chiếc phô tơi nhồi bông êm ái, tôi đành công nhận đó là một bà “cao quý”.
Bà ngừng chơi, thở dài nhìn đồng hồ rồi tiến đến gần tôi, trán nhăn lại vì lo âu.
“Joseph à, ta không biết cháu có hiểu những gì ta sắp nói không nhưng dòng máu của chúng ta cấm chúng ta nói dối trẻ con.”
Nếu đó là một truyền thống của những người quý tộc thì tại sao bà lại ép tôi phải theo? Bà có cho rằng tôi cũng là quý tộc? Vả lại, tôi có phải quý tộc không nhỉ? Tôi ấy, tôi có phải là quý tộc không? Có thể... Sao lại không nhỉ? Có chứ, giống như bà ấy, không cần phải cao lớn, cũng không cần phải già, tôi cũng có cơ hội đấy chứ.
“Joseph à, cha mẹ cháu và cháu đang gặp nguy hiểm lớn. Mẹ cháu đã nghe nói sắp có nhiều vụ bắt bớ diễn ra tại nơi cháu ở. Mẹ cháu đang đi báo cho bố cháu và càng nhiều người càng tốt. Mẹ cháu đã gửi gắm cháu cho ta để bảo vệ cháu. Ta hy vọng mẹ cháu sẽ quay lại. Vậy đó. Ta thực sự hy vọng mẹ cháu sẽ quay lại.”
Vậy đó, tôi thì chẳng thích ngày nào cũng làm quý tộc: sự thực có lẽ hơi làm người ta đau lòng.
“Mẹ lúc nào cũng quay lại. Tại sao mẹ không quay lại cơ chứ?”
“Bà có thể bị cảnh sát bắt.”
“Mẹ đã làm gì sai ạ?”
“Mẹ cháu chẳng làm gì cả. Mẹ cháu là...”
Nói đến đó, nữ bá tước thở ra một hơi dài làm chuỗi ngọc trai ở cổ bà va vào nhau. Mắt bà rơm rớm.
“Mẹ cháu là gì cơ ạ?” tôi hỏi.
“Mẹ cháu là người Do Thái.”
“Đúng rồi. Trong gia đình cháu, ai mà chẳng là người Do Thái. Cháu cũng thế, bà biết không.”
Bởi vì tôi nói đúng nên bà thơm vào hai bên má tôi.
“Thế còn bà, bà có phải người Do Thái không?”
“Không. Ta là người Bỉ.”
“Như cháu thôi.”
“Đúng rồi, như cháu. Và ta là người Công Giáo.”
“Là người Công Giáo thì đối lập với Do Thái ạ?”
“Đối lập với Do Thái là Quốc xã cháu ạ.”
“Thế người ta không bắt giữ người Công Giáo ạ?”
“Không.”
“Vậy thì làm người Công Giáo sẽ tốt hơn phải không ạ?”
“Tùy là đứng trước ai. Đến đây Joseph, ta sẽ dẫn cháu đi xem nhà trong lúc đợi mẹ cháu về.”
“À, bà thấy đấy, mẹ cháu sẽ về mà!”
Nữ bá tước De Sully nắm tay tôi và đưa tôi tới cầu thang dẫn lên các tầng trên để ngắm những chiếc bình, những bức tranh và áo giáp. Ở phòng bà, tôi phát hiện ra một bức tường treo đầy váy trên những mắc áo. Ở nhà tôi cũng vậy, ở Schaerbeek, chúng tôi cũng sống giữa đống quần áo, chỉ may và vải.
“Bà cũng là thợ may giống bố cháu ạ?”
Nữ bá tước mỉm cười.
“Không. Ta mua quần áo mà những người thợ may như bố cháu làm ra. Họ cần phải làm việc cho ai đó phải không cháu?”
Tôi gật đầu đồng ý nhưng cũng giấu nữ bá tước rằng chắc chắn bà đã không chọn quần áo ở chỗ chúng tôi bởi tôi chưa bao giờ nhìn thấy những thứ đẹp như thế ở chỗ bố. Không có những bộ nhung thêu, những bộ lụa óng ánh, những phần điểm đăng ten ở cổ tay, những chiếc cúc lấp lánh như nữ trang thế này.
Ông bá tước xuất hiện và sau khi nghe vợ giải thích, ông quay sang nhìn kỹ tôi.
Ông ấy thì giống với hình ảnh của một nhà quý tộc hơn nhiều. Cao, gầy, già - dù gì thì bộ ria mép cũng làm ông trông có vẻ đáng kính - ông nhìn tôi chằm chằm từ trên cao đến mức tôi hiểu ra rằng vì ông mà người ta phải đẩy trần lùi cao đến thế.
“Đến ăn cùng chúng ta đi cháu bé.”
Đó là giọng của một nhà quý tộc, đều này tôi có thể chắc chắn! Giọng nói khỏe khoắn, sang sảng, trầm ấm mang màu của những bức tượng đồng đang sáng lên dưới ánh nến.
Trong bữa tối, tôi lịch sự hoàn thành những đoạn đối thoại xã giao mặc dù tâm trí thì quay mòng mòng quanh câu hỏi về xuất thân của mình: tôi có phải quý tộc hay không? Nếu nhà Sully sẵn lòng giúp đỡ và tiếp đón tôi thì có phải là do tôi thuộc cùng dòng tộc với họ? Vậy tôi cũng là quý tộc?
Lúc chúng tôi chuyển sang phòng khách để uống trà hoa cam, lẽ ra tôi đã có thể cất giọng hỏi thành lời câu này, nhưng vì sợ nhận được một câu trả lời phủ định nên tôi thích giữ trong đầu cái câu hỏi đầy nịnh nọt này thêm một lúc nữa...
Lúc chuông cửa kêu có lẽ tôi đang ngủ gật. Từ chiếc phô tơi nơi tôi đang đê mê đắm chìm, tôi thấy bố và mẹ xuất hiện trên bậu cửa sảnh ra vào, lần đầu tiên tôi hiểu ra rằng bố mẹ tôi và ông bà Sully không giống nhau. Vai chùng xuống trong bộ quần áo xỉn màu, tay xách va li bằng các tông, bố mẹ nói bằng vẻ ngập ngừng, vô cùng lo lắng như thể họ vừa sợ màn đêm từ nơi họ đến, vừa sợ những người chủ nhà sáng láng đang tiếp chuyện họ. Tôi tự hỏi không biết có phải bố mẹ tôi là người nghèo hay không.
“Một trận càn! Chúng bắt hết. Phụ nữ và cả trẻ em. Nhà Rosenberg. Nhà Meyer. Nhà Laeger. Nhà Perelmuter. Không chừa một ai...”
Bố khóc. Tôi thấy phiền khi bố vốn là người không bao giờ khóc, lại đến khóc ở một nhà như nhà Sully. Sự thân tình này có nghĩa gì? Liệu có phải chúng tôi cũng là quý tộc? Không rời khỏi chiếc ghế phô tơi nơi mọi người vẫn nghĩ tôi đang thiu thiu ngủ, tôi quan sát và nghe thấy hết.
“Ra đi... nhưng đi đâu? Sang Tây Ban Nha thì phải qua Pháp mà đi như thế cũng không an toàn hơn. Và nếu không có giấy tờ giả thì...”
“Mischke, anh thấy đấy, mẹ nói, lẽ ra chúng ta nên đi cùng dì Rita sang Brasil.”
“Mang bố theo mà bố đang ốm thế, không bao giờ!”
“Giờ thì bố đi rồi, Thượng đế che chở cho ông.”
“Đúng, giờ thì quá muộn rồi.”
Bá tước De Sully xen vào để lập lại trật tự.
“Tôi sẽ lo cho hai người.”
“Không, thưa ngài bá tước, số phận chúng tôi không quan trọng. Người cần cứu chính là Joseph. Trước tiên là cháu. Và chỉ một mình cháu, nếu sự việc phải như thế.”
“Đúng vậy, mẹ tôi thêm vào, cần phải che chở cho Joseph.”
Theo tôi, từng ấy sự quan tâm có thể khẳng định cho trực giác của tôi, rằng tôi là một nhà quý tộc. Dù gì đi nữa, tôi cũng là như thế trong mắt người thân của mình.
Ngài bá tước trấn an họ thêm lần nữa.
“Tất nhiên, tôi sẽ lo cho Joseph. Tôi cũng sẽ lo cho anh chị. Tuy nhiên, hai người phải chấp nhận tạm thời rời xa cháu.”
“Ôi Joseph bé bỏng của mẹ...”
Mẹ đổ sụp trong vòng tay nữ bá tước bé nhỏ, người đang dịu dàng vỗ vỗ vào vai mẹ. Khác với những giọt nước mắt của bố khiến tôi bối rối, nước mắt của mẹ làm tôi đau xé lòng.
Nếu là một nhà quý tộc thì tôi không thể giả vờ ngủ được nữa! Như một hiệp sĩ, tôi nhảy ra khỏi phô tơi để an ủi mẹ. Tuy nhiên, tôi không biết cái gì đã chiếm lấy tôi khi tôi đến gần mẹ, điều ngược lại đả xảy ra: tôi bám vào chân mẹ và bật khóc to hơn cả mẹ.
Trong một buổi tối mà nhà Sully đã chứng kiến cả nhà tôi khóc! Sau đấy, đố mà làm cho người ta tin được rằng nhà tôi cũng là một gia đình quý tộc nữa.
Để đánh lạc hướng, bố tôi liền mở va li của mình ra.
“Đây, hãy cầm lấy thưa ngài bá tước. Tôi sẽ không bao giờ trả được cho ngài, tôi xin đưa ngài tất cả những gì tôi có. Đây là những bộ quần áo tôi mới may xong.”
Và ông nhấc ra mấy chiếc áo vest, quần và áo gi lê ông đã may, treo sẵn mắc. Ông lấy mu bàn tay ve vuốt nâng niu quần áo, một cử chỉ quen thuộc ông thường làm ở tiệm, một cái vuốt nhanh cho thấy giá trị của món hàng khi làm bật lên độ mềm và mượt của vải.
Tôi thở phào vì bố tôi không tham quan phòng quần áo của nữ bá tước cùng với tôi và chưa được nhìn thấy những bộ quần áo đẹp đẽ của họ, nếu không bố sẽ chết đứng tại trận, ngượng chín người vì đã dám mang những món hàng hết sức tầm thường cho những con người hết mực tinh tế.
“Tôi không muốn được trả công dưới bất kỳ hình thức nào anh bạn ạ,” ông bá tước nói.
“Tôi xin ngài đấy...”
“Đừng sỉ nhục tôi. Tôi không làm vì tư lợi. Xin vui lòng giữ lại kho báu quý giá đó, nó có thể hữu ích cho anh.”
Ngài bá tước đã gọi những bộ quần áo của bố tôi là “kho báu”! Có cái gì đó tôi không hiểu. Có thể tôi đã lầm chăng?
Người ta dẫn chúng tôi lên tầng trên cùng của tòa nhà nơi chúng tôi được bố trí vào phòng áp mái.
Tôi mê mệt khi nhìn thấy hàng ngàn ngôi sao trên bầu trời qua ô cửa được trổ giữa mái nhà. Trước đây, tôi chưa từng có dịp quan sát bầu trời bởi nhà chúng tôi ở tầng hầm và nhìn hé qua khe cửa tầng hầm tôi chỉ toàn thấy giày, vài con chó và những chiếc giỏ. Vòm trời, tấm thảm nhung sâu thẳm đính kim cương này, với tôi như là kết quả tất yếu trong căn nhà quý tộc nơi cái đẹp sáng bừng lên ở mỗi tầng. Như thế, ở trên đầu người nhà Sully, không phải một khu nhà có sáu hộ cùng con cháu, mà là bầu trời và những thiên thể không trọng lượng. Tôi rất thích mình là một nhà quý tộc.
“Con thấy không, Joseph,” mẹ nói, “ngôi sao kia kìa, là ngôi sao của chúng ta. Của con và của mẹ.”
“Thế ngôi sao ấy tên là gì?”
“Mọi người gọi đó là sao của mục đồng; còn chúng ta ấy à, chúng ta sẽ gọi là ‘sao của Joseph và mẹ’.”
Mẹ thường có xu hướng đặt lại tên cho các ngôi sao.
Mẹ lấy tay che mắt tôi rồi bảo tôi quay tròn, sau đó bà bảo tôi nhìn lên trời.
“Đâu rồi? Con có thể chỉ cho mẹ không?”
Trong bao la, tôi học được cách nhận ra không chút nhầm lẫn đâu là “sao của Joseph và mẹ”.
Mẹ ôm tôi vào lòng và se sẽ hát ru bằng tiếng Yiddish. Ngay khi hát xong, mẹ lại bảo tôi chỉ xem ngôi sao của chúng tôi ở đâu. Sau đó mẹ lại hát. Tôi cố cưỡng lại cơn buồn ngủ, để tận hưởng giây phút này.
Bố tôi, ở cuối căn phòng, ngồi trên đống va li, vừa xếp ra xếp vào quần áo vừa càu nhàu. Giữa hai đoạn bài hát mà mẹ thì thầm, tôi cố sức hỏi bố:
“Bố ơi, bố sẽ dạy con nghề may chứ?”
Ông chán chường, không trả lời.
“Bố sẽ dạy con chứ, tôi nằn nì. Con muốn làm ra những kho báu. Như bố.”
Bố lại gần tôi, bố là người vốn cứng nhắc và xa cách, lại ôm tôi vào lòng để hôn.
“Bố sẽ dạy con tất cả những gì bố biết, Joseph ạ. Và ngay cả những gì bố không biết.”
Thường ngày, bộ râu rậm tua tủa màu đen chắc hay làm bố đau vì bố thường xuyên xoa má và không để bất cứ ai chạm vào. Tối hôm đó, chắc bố không đau và cho phép tôi tò mò sờ vào.
“Êm ái phải không con?” mẹ đỏ mặt thầm thì như thể đang nói với tôi một điều thầm kín.
“Thôi nào, đừng nói những câu ngốc nghếch như thế,” bố lẩm bẩm.
Dù có hai giường, một lớn, một bé, mẹ cứ thuyết phục tôi nằm với bố mẹ trên giường lớn. Bố không phản đối lâu. Bố thực sự rất khác từ khi chúng tôi trở thành quý tộc.
Và như thế, vừa nhìn những ngôi sao đang hát bằng tiếng Yiddish, tôi vừa thiếp đi trong vòng tay mẹ lần cuối cùng.