Ý tưởng đi tới châu Á bằng cách vượt Đại Tây Dương không còn là một giấc mơ, hay một ý đồ mà đã là một dự án rõ ràng và xác định: “Tới phương Đông bằng cách đi thuyền về hướng Tây”. Cuối năm 1483 đầu năm 1484, Colombo đã trình kế hoạch của ông lên Vua Giovanni Đệ Nhị của Bồ Đào Nha. Nhà Vua đã bác bỏ kế hoạch đó, và như vậy Bồ Đào Nha đã mất cơ hội phát hiện Thế giới Mới. Tuy nhiên hình như Bồ Đào Nha hơn bất cứ một quốc gia nào khác xứng đáng với đặc quyền mở rộng văn hóa và thương mại vượt qua Đại Tây Dương sang Trung và Nam Mỹ.
Cả địa lý lẫn lịch sử đều thuận lợi cho Bồ Đào Nha. Địa lý đã chứa đầy tâm hồn Bồ Đào Nha tình yêu Đại Dương và tình yêu đó thôi thúc hành động. Lịch sử Bồ Đào Nha trong thế kỷ XV lịch sử những cuộc phát hiện đường biển. Nhầm vào Đại Dương, nơi trung tâm của hầu hết các cuộc phát hiện ở thế kỷ XV, đi đầu là về văn hóa, nhưng không chỉ nghệ thuật và văn hóa mà cả về khoa học thương thuyền, địa lý và thiên văn. Bồ Đào Nha hình như có định mệnh đi đến phát hiện châu Mỹ. Nhưng lịch sử đã rút lại ý kiến và từ bỏ lô-gich của chính nó.
Có phải sự ngẫu nhiên đã tước đi của Bồ Đào Nha cuộc chinh phục rất xứng đáng này? Không phải chỉ có thế, mặc dù ngẫu nhiên đã đóng một vai trò. Có một lý do hợp lô gich cho việc mất cơ hội đó là giai cấp thống trị Bồ Đào Nha - Vua, triều đình, những học giả và những nhà đi biển có ảnh hưởng nhất - vẫn bướng bỉnh hướng theo việc tìm đường sang vùng biển Ấn Độ bằng cách đi thuyền vòng châu Phi. Họ đã không lầm là năm 1487 Bartolomeo Diaz đã đi vòng mũi phía Nam lục địa châu Phi và năm 1498, sáu năm sau khi Colombo phát hiện ra châu Mỹ, Vasco da Gama đã tới Calicut, Ấn Độ.
Mặt khác, quả thật là nhiều thủy thủ Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Genova, Pháp, Ailen cũng như nhiều người sinh sống ở quần đảo Azzorre, Madera, Porto Santo, quần đảo Canarie, nhắc đi nhắc lại và thề rằng họ đã trông thấy những vùng đất ở phía Tây Madera hoặc các đảo Ferro Flores, Corvo. Chính vua Giovanni đã chỉ những cây sậy lớn cho Colombo và khăng khăng rằng có nhiều chỉ dẫn đầu mối về đất liền ở quá biển Đen tối (Mar Tenebroso). Ở châu Âu không ai biết những cây sậy đó và chúng không thể từ châu Phi đến; người ta thấy chúng trên những bờ biển của các đảo Đại Tây Dương khi sóng, gió và bão thổi từ phía Tây vào. Nhà Vua, triều đình, những nhà khoa học và những thuyền trưởng Bồ Đào Nha đã giải thích những đầu mối này chỉ đơn thuần là những dấu hiệu về những hòn đảo khác cần được phát hiện ở Đại Tây Dương. Họ đang đi tìm châu Á; họ có ý định là những người đầu tiên đến châu Á và thiết lập ở đó nền thương mại riêng của họ. Điều gì có thể làm cho họ quan tâm, ngoài những đảo Azzorre khác, hay những đảo Madera khác? Không một ai, không phải họ, không phải Colombo, cũng chẳng phải một người nào khác - nhà bác học, nhà nghệ thuật, nhà triết học, thủy thủ, hay nhà buôn, thầy tu hay thầy phù thủy - không một ai ở châu Âu tuởng tượng rằng có thể có một lục địa thứ tư.
Điểm này giải thích lý do từ chối của Giovanni và việc đánh mất cơ hội của người Bồ Đào Nha. Nhưng chỉ giải thích được một phần. Giả thiết nếu Henry ‘‘Người Đi Biển’’ còn sống chắc chắn ông sẽ chấp nhận kế hoạch của Colombo là có giá trị; đi đến những vùng đất mới ở bên kia quần đảo Azzorre và Madera. Nếu như có một nhà thiên văn học thiên tài và giáo sĩ giới dòng tu Francesco như cha Marchena ở triều đình Bồ Đào Nha, thay vì ở triều đình Tây Ban Nha, thì kế hoạch của Colombo đã được lắng nghe và chấp nhận. Chính vua Giovanni cuối cùng cũng đã thay đổi ý kiến, khi ông viết một bức thư cho Colombo vào năm 1488, nhưng đã quá muộn: lịch sử đã nghiêng về phía có lợi cho Tây Ban Nha.
Điều gì sẽ xẩy ra nếu như trước đó, có hay không có Colombo, những tàu Bồ Đào Nha dành cho cuộc thám hiểm của Cabral đã phát hiện ra châu Mỹ? Một điều tất yếu xẩy ra là tất cả Nam Mỹ sẽ nói tiếng Bồ Đào Nha; và Tây Ban Nha sẽ thực hiện sứ mệnh của mình, trong tình hình xuất hiện vào đầu năm 1492: chinh phục miền Bắc châu Phi, từ Maroc đến Tunisi và biến miền tây Địa Trung Hải thành cái hồ Tây Ban Nha. Nhưng đi lạc vào các giả thiết là một điều vô nghĩa!
Sụ từ chối của Vua Giovanni cũng còn vì lý do Colombo đã đòi hỏi quá nhiều, trong trường hợp ông ta thành công. Theo Casas, những điều kiện ông yêu cầu là nhà vua phong cho ông chức Kỵ sĩ để ông và những con cháu ông được gọi là Don (Ngài); ông được mang danh hiệu ‘‘Đại Đô đốc của Đại Dương’’, với tất cả quyền lợi và đặc quyền thuộc về những Đô đốc của Vương quốc Castiglia; ông được phong làm Phó vương vĩnh viễn và Thống đốc tất cả các đảo và đất liền ông sẽ phát hiện được, và ông sẽ giữ lại một phần mười tất cả những thu nhập của nhà vua (vàng, bạc, châu báu, đá quý, kim loại, hương liệu và những thứ khác; tất cả những hàng hóa mua, buôn bán, tìm thấy, hay giành được trong phạm vi quyền Đô đốc của ông trên mặt biển).
Hình như rất có khả năng những đòi hỏi quá đáng này đã làm lệch cán cân quyết định khi người ta cho rằng Giovanni đã thỏa thuận với hai bầy tôi của ông để cố gắng thực hiện ít nhất một phần kế hoạch của Colombo: sự phát hiện Antilia mà người Bồ Đào Nha gọi là ‘‘Hòn đảo của Bảy thành phố’’. Pernao Dulmo thuộc Terceira đã yêu cầu cho phép đi hai chiếc thuyền buồm nhỏ ‘‘để tìm đảo lớn - hoặc những đảo, hoặc đất liền gần bờ biển của đảo lớn - mà người ta cho là đảo của Bảy thành phố, và làm tất cả việc này bằng chi phí riêng của ông. ‘‘Nhà vua cho ông ta bất cứ cái gì ông phát hiện và hứa cho ông những danh hiệu vẻ vang’’ thích hợp, nếu ông thành công. Không có những phương tiện để thực hiện cuộc thám hiểm một mình, Dulmo đã họp tác với một ông João Estreito nào đó, thuộc Funchal. Nhà vua khẳng định sự thỏa thuận của ông với cả hai người, Dulmo sẽ chỉ huy đội thuyền trong bốn mươi ngày đầu tiên sau khi rời Terceira và nhận tất cả những vùng đất phát hiện trong thời gian đó. Sau đó quyền chỉ huy sẽ chuyển sang cho Estreito, mọi thứ phát hiện sẽ thuộc ông này từ đó cho đến khi họ trở về. Trái với những chính sách cổ truyền của các vua Bồ Đào Nha đối với những nhà thám hiểm, Giovanni hứa sẽ ủng hộ Dulmo và Estreito bằng lực lượng hải quân của ông, nếu những người dân sống ở Antilia chống lại.
Ngày tháng định xuất phát cuộc thám hiểm quan trọng này là 1 tháng 3 năm 1487. Từ một việc Don Ferdinand gián tiếp nói tới vùng đất mà Fernao Dulmo ‘‘cố phát hiện’’ và từ báo cáo mà Fernao Dulmo đề nghị viết, người ta có thể kết luận rằng, Dulmo và Estreito thực tế có đi, nhưng Dulmo không bao giờ phát hiện. Nhưng sự im lặng hoàn toàn về chủ đê này trong biên niên sử của Bồ Đào Nha chỉ cho rằng chuyến đi đã hoàn toàn thất bại. Như Morison đã quan sát một cách đúng đắn, nguyên nhân thất bại của chuyến đi là điểm xuất phát, quần đảo Azzorre. Giống như những đồng bào của họ đã đi trước họ trong việc thám hiểm Đại Tây Dương, Dulmo và Estreito đến vĩ tuyến của quần đảo Azzorre, gặp phải gió và những dòng nước biển làm cho họ không thể đến được bờ biển phía Tây của Đại Dương, Colombo đã làm chủ phần lớn Đại Tây Dương bao quanh quần đảo Azzorre, nên ông đã cảm thấy điều đó sẻ xẩy ra và đó là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong bí quyết của ông.
Đây có phải là cuộc thám hiểm bí mật do Vua Giovanni tổ chức để ăn cắp kế hoạch của Colombo mà Don Ferdinand và Las Casas nói không? Cả hai nhà viết sử đều cho biết những người lãnh đạo cuộc thám hiểm đó đã trở về, không tìm thấy gì, trước khi Colombo rời khỏi Bồ Đào Nha; tức là trước năm 1485, hai năm trước cuộc thám hiểm của Dulmo và Estreito. Nhưng thực tế có cuộc thám hiểm bí mật đó hay không? Không chắc chắn rằng Giovanni đã phái thuyền đi thực hiện kế hoạch của Colombo. Dù cuộc thám hiểm bí mật này có thực hay tưởng tượng, Colombo vẫn tin là có và cho rằng ông đã bị lừa gạt.
Vì những lý do ngoại giao, hay xuất phát từ lòng trung thành đối với Giovanni, Colombo vẫn duy trì được những quan hệ tốt với Giovanni và đổ lên những người khác cái lỗi từ chối hay lừa gạt. Tuy nhiên ông đã không thể ở lại tại Lisbon. Ông nên làm gì? Kế hoạch lớn giờ đây đã chiếm đoạt tâm trí ông. Felipa, vợ ông, đã chết, chôn tại nhà thờ Carmine. Con trai ông, Diego, tuy còn là một đứa trẻ bốn hoặc năm tuổi, nhưng cũng đã đủ để đi theo ông, đứng được trên boong tàu với ông. Và như vậy Colombo đã tìm một chiếc tàu và bí mật đi về Palos thuộc Tây ban Nha.
Chú thích:
(1) Lúc này trên bán đảo Ý tồn tại nhiều vương quốc và quốc gia đô thị. Mãi đến năm 1861 . Vương quốc Italia thống nhất mới được chính thức thành lập.