Gọi là trạm dân y, nhưng kì thật đó chỉ là vài túp lều cất rải rác từng quãng xa, dưới các gốc cây to tán lá rậm. Để tránh máy bay địch có thể trông thấy, người ta chỉ phát quang và chặt đi một ít gai góc chung quanh. Nghe đâu tên y tá trưởng đào ngũ năm ngoái đã trốn về Sài Gòn. Chỉ còn một chú bé độ mười sáu tuổi ở tại đó, tên là Hoạn. Cậu bé này biết tiêm, băng bó được các vết thương nhẹ. Còn đời sống vật chất thì bệnh nhân tự lo liệu lấy.
Khi Dũng được đưa về đó, trạm dân y đã xơ xác lắm. Có một đồng chí xã đội phó đang nằm chờ lành vết thương. Hai anh du kích theo nuôi 8 , người nào cũng gầy nhom, quần áo vá tứ tung. Một cán bộ trinh sát đi dò đường bị mìn nát hai bàn chân vừa khỏi, đã tập tễnh đi lại được. Anh em bệnh nhân giúp nhau lo cơm nước. Cậu bé “dân y trưởng” ở đó cũng tự túc lấy.
Dũng nằm trên bộ vạt tre ngó mông 9 ra ngoài, cả người mệt mỏi rã rời như vừa qua một trận đau lâu. Anh không lo mấy về vết thương. Hễ nghĩ tới anh em đồng đội là ruột gan anh cứ cồn cào như lửa đốt. Ở rừng, bao giờ người ta cũng có cảm giác như mặt trời vừa mọc đó, chốc sau đã lặn rồi. Nhưng bây giờ Dũng thấy sao như ngày dài không bao giờ hết.
Buổi sáng, mấy người khỏe rủ nhau đi đào bắt con nhông 10 về nấu cháo. Trưa, họ trèo lên các bộng cây bắt tắc kè. Bữa ăn nào Dũng cũng được một con tắc kè kho hoặc nướng. Nhờ thức ăn này, Dũng hồi sức lại một cách nhanh chóng. Ban đêm mọi người quây quần bên bếp lửa. Anh trinh sát bị thương, chân đứng lò cò, kể chuyện tiếu lâm, nói về bọn vợ lính, bọn Tây, ngụy trong đồn. Ai cũng biết là có chuyện thật, có chuyện do anh bịa nhưng tất cả đều lăn bò ra cười. Lúc chú Hoạn hát các bài kháng chiến thì anh em dập nhau đàn miệng. Kẻ làm đàn măng đô lin, người làm giọng thổi kèn. Đồng chí xã đội phó tựa lưng vào cột, méo mồm méo miệng “kéo è e” bắt chước tiếng cây đàn cò. Dứt một bản, họ dập nhau vỗ tay hoan hô lẫn nhau. Dũng không nín được cười. Mỗi lần Dũng cười thì vết thương ở chân bị động, nhức buốt lên tận óc.
Những người đồng cảnh bao giờ cũng thương nhau. Trong hoạn nạn, điều đó càng thấy rõ. Nhờ vậy mà họ ít cảm thấy buồn.
Trên gương mặt mọi người đều toát lên vẻ trầm tĩnh và kiên nhẫn chịu đựng, đến nỗi tưởng như họ có thể sống như thế này mãi cũng chẳng sao. Họ vẫn cười nói suốt ngày. Riêng Dũng thì không thể nào yên tâm được. Cứ mỗi lúc hình dung ra cảnh tiểu đội mất người dẫn đường, loanh quanh trong rừng, Ninh nghiêng cánh tay áo rỗng ngóng nhìn bốn phía, chị Năm động một chút đã thấy cặp mắt đỏ hoe, thì Dũng lại ngồi dậy, thờ thẫn ngó ra ngoài...
Mười ngày sau, vết thương ở chân Dũng bắt đầu kéo da non. Anh hi vọng một đôi hôm nữa có thể một mình đạp đường tắt, đuổi theo kịp đội truy tầm.
Một buổi sáng anh em vừa thức dậy đã nghe tiếng máy bay đầm già 11 vè vè lượn trên dải rừng khu trạm dân y. Đồng chí xã đội phó kêu lên:
- Coi chừng nó ném bom. Tản mau, các cậu!
Chú Hoạn gom dụng cụ, thuốc men đi trước, tìm chỗ giấu. Mọi người dìu nhau kéo vào rừng. Dũng vừa chuồi được khẩu các bin vào một lỗ ai đã đào sẵn trong gò mối, chống cây nạng tre đi ra thì một toán giặc đã dàn hàng ngang, đạp bừa gai góc tràn đến.
Một thằng ngụy la lên, giọng hả hê đắc thắng:
- Đứng lại! Ê, đứng lại!
- Đưa tay lên. Đưa ta...a...ay lên!
Bọn chúng đã ập tới. Dũng không chạy đâu kịp, đứng chống cây nạng chôn chân tại đấy. Một thằng bước đến tát Dũng một cái làm anh ngã chúi xuống. Nó mò khắp người Dũng, không thấy gì, bèn lôi Dũng đứng dậy, hét lớn:
- Tụi mày chạy đâu hết rồi?
- Chỉ có một mình tôi ở đây! - Dũng đáp, giọng rắn rỏi.
- Bắn bỏ mẹ nó đi!
Từ đằng xa đi tới một thằng mặc quần áo kaki Mĩ, lệ sệ súng lục bên hông. Dũng vừa trông thấy hắn, chưa kịp quay mặt tránh thì hắn đã gọi to bằng giọng hơi nén xuống, hống hách của cấp chỉ huy:
- Mày đó à, Dũng? Ê, tụi mày đừng đánh nó!
Bọn ngụy dừng lại, ngơ ngác nhìn tên chỉ huy của chúng. Đó là tên Võ, đại đội phó, chỉ huy đơn vị Dũng hồi trước. Hắn trốn ra đầu giặc, nghe nói đang cầm đầu bọn com-măng-đô 12 ở Tân Uyên, không biết tại sao có mặt trong đám này. Vừa lúc đó, một thằng Tây chỉ huy khệnh khạng đi tới:
- Cái gì? Thằng Việt Minh... hả? - Hắn trỏ vào Dũng và đưa mắt lên hỏi Võ.
Tên Võ cười bên khóe mép, giọng khoái trá:
- Coi bé vậy chớ nó là con mồi bự đấy. Liên lạc rành nhất các vùng miền Đông, sau Tư Đẩu là nó. Bắt được nó là nắm được tất cả các ngõ ngách luồn vào chiến khu Việt Minh.
- Tốt lắm. Tốt lắm. Đem nó về Phòng Nhì 13 - Thằng sĩ quan Pháp ra lệnh cho tên Võ.
Tên Võ mặt hơi cau, nhìn Dũng, nói trước khi bước theo thằng sĩ quan Pháp:
- Thằng Nhỏ, thằng Xem ở đằng sau kia. Chốc nữa sẽ gặp tụi nó.
Nhỏ và Xem là hai đứa ở cùng tiểu đội Dũng, mới đào ngũ năm ngoái. Quả thật, chốc sau thằng Nhỏ đi tới. Nó ngang qua chỗ Dũng, không nhìn vào anh, ra bộ vội vàng hấp tấp:
- Mẹ mày! Hồi đó sao không trốn theo tụi tao?
Rồi nó đi luôn. Một lúc lâu, thằng Xem đeo tiểu liên đi tới. Nó đứng xa xa, lé mắt nhìn Dũng và gọi mấy thằng nữa vào lều của đồng chí xã đội trưởng. Gặp nồi cơm, bọn chúng mang ra ăn. Thằng Xem bật lửa, châm lên mái tranh đốt lều.
Đây là một trong ba cánh quân phối hợp càn rừng sao. Gần chiều, chúng bắn pháo khói làm hiệu cho máy bay và bắt đầu đi tới. Nghe hai phía rừng bên có tiếng pháo hiệu đáp trả. Máy bay lượn không ngớt trên ngọn cây. Trời tối, bọn giặc đóng quân lại, ngủ giữa rừng. Mấy người thường dân bị bắt mang máy vô tuyến điện, mang đạn dược tập trung vào ngồi giữa. Thằng Tây chỉ huy bắt Dũng quay máy điện. Dũng quay trật lên trật xuống. Nó đạp Dũng ngã ngửa ra sau, bắt một người khác quay. Trong tối, tiếng máy quay o...o... Nó kéo cái cần câu thép dài ra, dựng lên, cầm ống nói líu lô với bọn trên máy bay. Chúng nó đào công sự chung quanh, bẻ lá cây ngụy trang, ngồi chòm nhom theo các bụi cây thấp.
Giặc khui đồ hộp ra ăn. Dũng được mấy người thường dân cho mấy mẩu bánh mì khô lấy ra trong áo, không biết là nhặt được hay của bọn giặc phát cho. Dũng đói quá, nhai nhồm nhoàm, cố nuốt bánh khô nghẹn trong họng, nuốt mãi mới trôi. Ăn xong, lại không nước uống. Vết thương toác ra, hành Dũng nhức nhối đau đớn không chịu nổi. Bây giờ thì càng không thể trốn đi đâu được. Chung quanh, rừng cây chìm trong tối đen. Đầu thuốc lá cháy đỏ nhấp nhánh trong tối. Chúng nó cũng sợ du kích nên không có mấy thằng ngủ.
Sáng hôm sau, giặc tiến ra đường lộ cái. Dũng lê chân hết nổi rồi, tụt lại mãi đằng sau. Hai thằng ngụy cặp hai bên tay Dũng, lôi đi. Nắng bắt đầu lên. Trời trưa dần. Con đường đất đỏ bốc lên từng đám bụi dưới chân giày đinh của bọn giặc, như những đám bụi máu. Dũng vừa mệt vừa khát, bàn chân lại sưng phù, nặng trịch như đá, không bước được. Anh đứng lại một chốc cho đỡ đau. Bọn giặc quát chửi om sòm, kéo bừa anh theo chúng. Dũng ngã sấp xuống, nằm bên lề cỏ, nghĩ chắc phen này chết ở đây rồi. Thằng Tây chỉ huy quay lại, kéo qui-lát súng lục một tiếng rốp, chĩa vào đầu Dũng. Dũng nhắm mắt chờ tiếng nổ. Nhưng nó chỉ dọa thôi, chứ không bắn. Rồi có mấy thằng quay lại, thay phiên nhau cõng Dũng chạy theo toán đi trước. Thằng Nhỏ lùi lại bảo Dũng: “Không có ông Võ thì nó bắn chết mày rồi. Mày cũng nên biết phải quấy một chút chớ!” Dũng nhắm mắt như không nghe, ngoẹo đầu xuống vai, mặc cho bọn ngụy è ạch cõng đi. Tên Võ thấp thoáng trong đám giặc đông, lâu lâu ngoái lại nhìn Dũng.
Chiều hôm đó, chúng ném Dũng lên ô tô chở thẳng về Biên Hòa, đưa vào Phòng Nhì. Bọn mật thám chạy ùa ra, nhìn Dũng từ đầu đến chân, chửi thề inh ỏi. Một thằng Tây lai đủng đỉnh bước tới, trề môi văng tục chửi một câu bẩn nhất không biết nó học được của ai. Và nó nhún vai:
- Hà, Việt Minh. Rồi chúng mày sẽ biết!
Độ nửa giờ sau, tên Võ đến. Hắn hỏi Dũng có đau không, có cần uống sữa không để hắn cho lính mang lại. Dũng lắc đầu không đáp. Tên Võ bắc ghế mời Dũng ngồi, đoạn hắn bảo:
- Tội nghiệp, mày còn trẻ quá. Giá như mày về thành ở, đi theo tao thì đâu đến nỗi. - Thấy Dũng vẫn lặng thinh, hắn làm ra giọng bùi ngùi. - Tao nghĩ thương anh em cũ, cực nhọc đói khát, sống chui nhủi trong rừng. Không biết bây giờ họ ở vùng nào...
- Ông cũng biết, họ lưu động mãi làm sao rõ được. - Dũng bắt buộc phải trả lời.
- Sao mày gọi tao bằng ông ? Anh thôi, cứ gọi như hồi trước. Tại sao mày lại ở đó có một mình? Tụi nó bỏ rơi mày à?
Dũng đã tỉnh lại rồi, nhưng anh giả đò mệt nhọc thở phều phào, không nói gì nữa. Tên Võ bước ra nháy mắt với bọn Phòng Nhì.
Dũng bị tra tấn, chết đi sống lại mấy lần. Bọn chúng hỏi gì, anh cũng lắc đầu không đáp.
Hôm sau, tên Võ lại đến. Hắn nói với thằng Tây lai mật thám:
- Thằng nhãi này, Việt Minh nuôi nó hồi nó còn mặc quần thủng đít. Việt Minh tin cậy nó lắm. Phải làm cho Việt Minh nghi ngờ nó. Cu cậu không hi vọng trở về với bọn cũ, tất chỉ còn đường theo ta. Bọn trẻ phải xử ngọt mới dụ được. Về sau ta còn dùng thằng này được nhiều.
Dũng được chở trên một chiếc xe gíp đưa vào nhà thương. Bọn thầy thuốc nhà binh, đầm A-F-A-T 14 vây chung quanh băng ca, giương những cặp mắt xanh lè nhìn “thằng tù binh” man rợ, chỉ trỏ:
- A... Việt Minh... Việt Minh!
Tóc Dũng dài gần chấm gáy, mặt hốc hác gầy gò, nhem nhuốc những máu và bụi cát. Trong con mắt chúng, Việt Minh là vậy đó.
Một người pham-nhe 15 già, đeo kính trắng, da xanh mai mái đến băng bột cho Dũng:
- Nghe cậu bị nó ruồng, bắt cậu à?
Dũng gật đầu, không nói gì. Ông ta chép miệng nói như phân trần:
- Qua 16 hồi trước cũng ở trong khu. Nhưng bị con đàn con đống, cực quá, sống không nổi, cùng đường mới về đây. Chẳng qua là túng biến thì phải tùng quyền... Đôi khi gặp anh em, người ta không biết mình, nhưng tôi cứ thấy xấu hổ, nhức nhối trong lòng... Chẳng qua là vì mình...
Ông ta dặng hắng một tiếng khẽ, cắm cúi tiếp tục công việc. Trong giọng nói ngùi ngùi có một cái gì vừa như hối tiếc mà cũng vừa thành thật, làm cho Dũng thấy cảm động. Những ngày ở nhà thương, Dũng lân la hỏi chuyện làm quen với ông ta. Xem chừng ông ta cũng có vẻ mến Dũng. Chẳng những mến mà còn thán phục nữa.
Khi vết thương đã lành, Dũng lại bị đưa trở về Phòng Nhì. Thằng Tây lai mật thám tỏ ra ân cần:
- Không muốn mặc đồ nhà binh thì chú mày cứ mặc quần áo chính qui cũ cũng được. Tùy thích thôi mà... Hề hề...
Hắn cười, đưa ra một chiếc sơ mi và một quần dài túm ống may sẵn. Bọn Phòng Nhì bắt Dũng thắng bộ vào, chụp lên đầu cậu một chiếc mũ dạ xám kiểu bẹn lừa, có đính hiệu cờ “sọc dưa”, rồi đẩy Dũng lên xe.
Tất cả mọi việc đã được chuẩn bị chu đáo. Chiếc xe hòm kính sơn xanh chạy trước. Một lão linh mục người Việt mặc áo chùng thâm, đeo kính trắng, ngồi cạnh tên tài xế Pháp. Xe có treo lá cờ đỏ sao vàng, và tấm vải băng, đề Một sĩ quan hầu cận của tướng Việt Minh về qui phục chính phủ quốc gia , theo sau là chiếc xe gíp mui trần, thằng Tây lai mật thám ngồi cạnh Dũng. Kế đó một đoàn G.M.C chở đầy bọn lính ngụy bồng súng ngồi quay ra hai bên. Đoàn xe chầm chậm diễu qua các phố như một đám rước.
Đồng bào trông thấy quốc kì, từ trong các phố chạy túa ra xem. Nhiều tiếng la “Hoan hô! Hoan hô!” trong các đám đông.
- Bọn xỏ lá, chúng nó hoan hô cờ của chúng nó đấy!
Thằng Tây lai mật thám mặt đỏ tía tai, ra lệnh cho xe dừng lại, giật lá cờ xuống. Đoàn xe lại tiếp tục chạy rì rì, lượn qua khắp các phố thị xã. Mấy tên phóng viên phản động được mời từ Sài Gòn lên, bu theo chung quanh, đưa máy ảnh chụp lia lịa. Dũng biết là chúng sẽ lợi dụng những tấm ảnh mình để tuyên truyền nên cứ mỗi lần một ống kính giơ lên chiếu vào mặt Dũng, Dũng lại nhành môi ra làm mặt nhăn nhó, khiến bọn trẻ con chạy theo xe cười ầm lên. Chính Dũng cũng phải cố nén lắm mới khỏi phì cười.
Thằng Tây lai mật thám tức quá, hét vào tai Dũng:
- Đây không phải là một đám xiếc. Mày làm cái trò khỉ gì vậy, hả?
Chiều hôm sau, thằng Tây lai mật thám ném cho Dũng mấy tờ báo. Nó đứng sau lưng Dũng, bảo:“Xem đi! Chắc là chú mày sẽ hài lòng.”
Tờ nào trang nhất cũng có đăng ảnh và bài tường thuật nói về cuộc qui thuận của một sĩ quan trẻ Việt Minh. Riêng tờ Chuông Đông Dương nêu hàng tít chữ đậm chạy ngang hết bốn cột báo Đức cha Tô-ma Hoàng, đại tá tuyên úy đã nhận Nguyễn Văn Dũng làm con nuôi . Dũng hoa mắt, ngạc nhiên thấy hình ảnh mình bị tròng một dây thánh giá, còn lão linh mục thì đang ngồi cạnh bên choàng tay qua ôm vai Dũng. “Ở đâu thế này?” Dũng buông tờ báo, hai tay ôm đầu gục xuống bàn, cảm thấy lòng trung thành tuyệt đối của mình đối với Tổ quốc và cách mạng bấy nay bị những thằng vô liêm sỉ ngậm huyết nhớp nhúa phun vào, làm hoen ố cả rồi.
Thằng Tây lai mật thám đã bước ra khỏi phòng tự lúc nào. Trời tối đã lâu. Ánh điện đường rọi qua những tán lá điệp chiếu vào song cửa sắt, in lên lưng người lính trẻ tuổi đang gục xuống những vạch sáng xanh nhờ.
