Sau 5 năm học, Tô Quyên tốt nghiệp trường đại học Giao thông, ngành điện tàu thủy, cầm tấm bằng đỏ trong tay, cô nhớ rất rõ những tháng ngày ở ký túc xá nhà trường. Cái đêm chia tay mỗi đứa đi một nơi nhận công tác, mấy chục đứa ngủ cùng phòng thức trắng đêm trò chuyện, cho nhau địa chỉ...
Và, cũng trong đêm ấy, anh Hạnh đến báo tin được Bộ cử đi nghiên cứu sinh ở
Liên Xô. Đối với Tô Quyên, từ lâu, Hạnh là con người đáng yêu, đáng kính trọng. Hạnh bỏ chiếc kính cận ra trông đôi mắt dại khờ như con nai con. Nhưng khi đeo kính lên đôi mắt ấy lại thăm thẳm chiều sâu suy nghĩ... Mỗi lần anh nói chuyện về khoa học, giọng sôi nổi, lôi cuốn người nghe. Chính đêm đó, Tô Quyên nhận lời yêu Hạnh. Sau khi tốt nghiệp, Tô Quyên được điều về công tác ở Bộ Giao thông vận tải. Hai người tổ chức cưới. Rồi sau đấy, Hạnh đi Liên Xô làm luận án tiến sĩ.
Đêm tiễn chồng đi xa, Tô Quyên không sao ngủ được. Cô loay hoay làm hết việc này tới việc khác, nhiều lúc lại thấy như mình không biết làm gì. Thời gian vùn vụt trôi đi. Chẳng mấy chốc ôtô đã đến đón Hạnh ra sân bay. Cô nhớ, hôm ấy là ngày chủ
nhật. Sân bay khá đông khách. Ngồi ở phòng chờ hàng giờ, vợ chồng vẫn không nói được gì. Cho đến khi sắp bước lên cầu thang máy bay, lòng nhớ thương cực độ, Tô Quyên mới nói được một câu, không nói thì thiếu, nói thì thừa:
− Nhớ ghi thư cho em nhé.
Từ trên thang máy bay, Hạnh quay lại thầm nói:
− Anh sẽ ghi thư ngay.
Máy bay cất cánh, nhỏ dần... Tô Quyên buồn, nhớ xôn xang. Cô nghĩ ba năm thật dài quá. Cô trở về căn nhà mới được Sở nhà đất chia cho trước ngày cưới. Tất cả
đồ đạc vẫn giữ nguyên như cũ, mằ sao cô thấy lạnh lẽo, vắng lặng... Chiếc gối cưới trắng tinh vẫn còn để đầu giường. Sách tiếng Nga, tiếng Trung xếp đầy trên giá. Chiếc đèn bàn soi rõ bản vẽ tạo dáng con tàu còn tươi màu mực.
Từ ngày chồng đi xa, cuộc sống của Tô Quyên như đã trở thành quy luật. Sáng nấu cơm ăn, đến cơ quan làm việc. Chiều về, nấu cơm ăn, đọc sách. Cuộc sống xa chồng, lầm lũi đó khiến Tô Quyên buồn tẻ, cô mời mẹ về cùng sống cho vui. Mẹ cô đã gần bảy mươi tuổi, tuyết sương đã nhóm nửa mái đầu hoa râm. Bà thường đi lật đật đầu hơi lao về phía trước. Người ta bảo những người đi lật đật như thế là số vất vả, cuộc đời luôn trắc trở. Tô Quyên cũng nghĩ thế nên càng thương mẹ. Cũng tháng ngày ấy, cô được mẹ nói cho nghe về người bố. Mẹ cô thường nói: con giống bố, say mê nghiên cứu khoa học. Bố cô là kỹ sư khoá một đại học Bách khoa. Sau khi ra trường, ông vào làm việc ở xí nghiệp cầu đường. Năm 1964, Mỹ tạo ra sự kiện Vịnh Bắc Bộ, ném bom đánh phá miền Bắc, ông tình nguyện vào bộ đội. Ông đã đi dọc Trường Sơn, cùng anh em kỹ sư công binh sửa chữa, thiết kế hàng chục chiếc cầu, khai phá hàng trăm đoạn đường cho bộ đội vào Nam đánh Mỹ. Ông vẫn thường nói với mẹ con Tô Quyên : Thời xa xưa, trái đất này chỉ là rừng hoang khổng lồ, không có đường. Đường chẳng qua do con người khai phá, đi mãi mà thành công, mới khai phá cho người ta con đường tới khoa học.
Những điều tâm sự của người lớn không ngờ đã trở thành lời khuyên, trở thành niềm mơ ước, trở thành cuộc sống của Tô Quyên. Cô nhớ khi học xong lớp 10, bố cô hỏi:
− Con muốn chọn ngành gì?
− Con chọn ngành của bố.
− Thế thì con phải vào trường Đại học Giao thông.
− Nhưng trước đây bố học Đại học Bách khoa cơ mà.
− Những năm bố học, trường Đại học Giao thông chưa thành lập nên bố học ở Đại học Bách khoa. Còn bây giờ, có trường Đại học Giao thông rồi, bộ môn nào liên quan đến Giao thông vận tải được bàn giao cho Đại học Giao thông.
Theo lời khuyên của bố, Tô Quyên vùi đầu vào sách vở. Và mùa thu năm ấy, khi lá sấu đầu nhà chuyến màu cô xách va li tới trường. Nhưng cô được nhà trường phân
ngành học khác bố: điện trên tàu thủy. Trong thời gian sinh viên, cô nhận được tin sét đánh: bố cô bị trúng bom Mỹ đã hy sinh, khi đang bắc cầu qua sông Gianh. Trong những ngày chịu tang bố, cô được nhà trường cử đi báo cáo chuyên đề ở hội trường C.2 Đại học Bách khoa do Bộ Đại học và trung học chuyên nghiệp tổ chức.
Ngày ấy đã mãi mãi đi vào cuộc sống của Tô Quyên . Cô chăm chú nghe phó tiến sĩ Nguyễn Văn Hạnh trình bày về việc ứng dụng màng mỏng từ tính vào đời sống chiến đấu và sản xuất. Giờ giải lao, cô liền gặp phó tiến sĩ hỏi những điều chưa hiểu, đề nghị
phó tiến sĩ nói về việc ứng dụng trong lĩnh vực giao thông vận tải. Trên hành lang thoáng rộng, bên trụ lan can màu son, cô đã gặp ở Hạnh lòng say mê khoa học. Không ngờ sau này đó chính là sợi dây ràng buộc dần cuộc đời hai người lại với nhau. Sau khi cưới, Hạnh được sang Liên Xô làm luận án tiến sĩ.
Điều bất hạnh đến với cô và gia đình không phải từ việc Hạnh làm luận án tiến sĩ
mà từ việc chồng cô nhận quyết định làm chủ đề tài công trình B.3 - một mục tiêu đánh cắp của cơ quan tình báo Mỹ.
Theo sự chỉ đạo của tổ chức tình báo Mỹ, phóng viên Thúy Vân đã bổ đi khắp nơi tìm kiếm lai lịch Tô Quyên và tiến sĩ Hạnh. Họ phát hiện ra điều mới lạ. Tô Quyên có nguồn gốc thuộc dòng dõi người Hán.
Theo sự sắp đặt trước, Thúy Vân làm quen với Tô Quyên, về nhà Tô Quyên và trở
thành bạn thân. Lần này, Tô Quyên được mời đến nhà Thúy Vân. Tại ngôi nhà này, lần đầu tiên, Tô Quyên ý thức được rằng: nếu bước ra khỏi phòng sẽ có một con người lầm lì xuất hiện mời cô trở vào. Cô tự đặt câu hỏi, tại sao mình lại bước vào căn phòng khép kín thế này?
Vào lúc đó, mô tô, xe đạp, người đi lại ngược xuôi trên đường phố. Người tài xế
nào đó bóp còi inh ỏi.
Vào lúc đó, một người đàn ông cao to, mắt một mí bước vào nhà Tô Quyên.
− Cháu chào chú!
Tô Quyên đang ngồi định đứng lên.
− Cháu cứ ngồi!
Ông N. là người Việt gốc Hoa, nói tiếng Việt rất thạo, trọng âm từng từ đâu vào đấy.
− Chú biết vợ chồng cháu từ lâu.
− Dạ, cháu cũng nghe chị Vân giới thiệu về chú.
Bản tính Tô Quyên ít nói, cô chỉ trả lời từng câu hỏi của người khác.
Lúc này, cô ngồi nhìn ông N. có đôi vai rộng và đôi tay bàn cuốc.
− Bấy lâu nay chồng cháu có khỏe không?
− Dạ cám ơn chú, anh ấy vẫn khỏe.
− Việc có bận lắm không?
− Từ ngày anh ấy nghiên cứu công trình B.3, anh ấy ít thời gian đi chơi hơn trước đây.
− Đúng rồi. Là cán bộ khoa học phải tận tâm với khoa học chứ.
Chú khuyên cháu nên động viên anh ấy sớm hoàn thành công trình.
− Cháu cũng hiểu như thế - Tô Quyên trả lời một cách thực thà.
Cháu cũng là một thành viên công trình. Vợ chồng cháu quyết tâm sớm hoàn thành công trình. Chừng nào công trình chưa xong, chừng ấy vẫn còn anh em bộ đội, thanh niên xung phong đổ máu, giao thông tắc nghẽn.
− Chú biết. Cháu gặp Hạnh ở lòng say mê khoa học - N. mỉm cười
− cái thời sinh viên của cháu thật đáng ghi nhớ. N. ngừng một lúc nói tiếp - gần đây cháu có nhận được thư của anh ấy không?
− Dạ. Khi đến Mátxcơva nhà cháu có gửi thư và quà về.
− Trước đây, khi đi tham quan nước ngoài, chồng cháu có mua quà về cho cháu không?
− Dạ, có.
Ông N. vẫn ngồi trong chiếc ghế sa lông, tay chỏng cằm. Đột nhiên ông ta thay đổi tư thế, nghiêng người sang bên trái.
− Chú thấy Hạnh rất thương cháu. Những người chồng nào thương vợ, khi đi công tác xa bao giờ cũng mua cho vợ một thứ quà gì, dù là nhỏ. Phải nói rằng Hạnh là người tốt. Hạnh thương yêu cháu như
yêu công việc nghiên cứu khoa học, cỏ đúng như vậy không?
Mặc dù Tô Quyên đã ý thức được điều đó, song cô vẫn khiêm tốn ngồi im không nói.
− Khi con người ta quá tin tưởng vào một điều nào đó, nếu sau này phát hiện ra sự việc không đúng như thế, thì nỗi thất vọng lại tăng lên theo cấp số nhân, có phải không?
− Dạ, cháu chưa hiểu chú nói gì?
Tô Quyên nhìn ông N. chờ đợi.
− Nếu Hạnh biết cháu là người Hoa, nó sẽ trách cháu không thật thà với chồng.
Vẻ tươi mát trên khuôn mặt của Tô Quyên bỗng biến mất, làn da trên trán co lại. Cô nhìn ông N. tưởng chừng như bị thôi miên.
− Dạ. Cháu không tin cháu là người Hoa.
Tô Quyên vẫn nhìn người lạ mặt. Ông N. không cử động, mặt không hề biến sắc, cân nhắc hồi lâu.
− Cháu không tin cháu thuộc dòng Hán tộc thì chồng cháu càng không tin điều đó là thực. Dù vợ chồng cháu không tin thì gia phả cũng đã ghi nhận.
− Làm gì có chuyện đó! Thưa chú.
− Cháu cứ bình tĩnh.
Ông N. mở cặp lấy ra những tò giấy bản ghi chi chít những chữ
Trung Quôc đặt lên bàn.
− Đây là gia phả dòng tộc của gia đình cháu.
Nhìn những dòng chữ xếp thành ô vuông, sắc mặt Tô Quyên bỗng thay đổi, miệng không nói nên lời, một cảm giác lạnh toát truyền khắp cơ thể Tô Quyên . Từng giọt mồ hôi hình thành hai bên thái dương. Cô lại nhìn những dòng chữ đó. Ông N. đưa cho Tô Quyên tờ
giấy gọi là “gia phả” rồi giải thích vắn tắt:
− Cháu là cháu ngoại của một binh sĩ thời Minh chạy sang Việt Nam làm ăn sinh sống. Từ giờ phút này cháu không được coi mình là
người Việt Nam, mà là người Hán...
Tô Quyên bàng hoàng. Cô lảo đảo trên ghế tưởng như có thể
chết ngất. Ông N. vẫn thản nhiên nhìn Tô Quyên. Rồi ông ta đổi giọng:
− Cháu phải giữ kín chuyện này. Nếu các chú muốn ác hại cháu, phá vỡ hạnh phúc của vợ chồng cháu, thì chắc chắn không có buổi nói chuyện hôm nay. Nếu chú công bố tờ “gia phả” kia thì lập tức họ
chuyển chồng cháu khỏi cương vị công tác hiện tại. Khi đó dù chồng cháu có giỏi đến mức độ nào, say sưa khoa học đến đâu cũng không có điều kiện nghiên cứu. Chú nhắc lại lần nữa để cháu yên tâm, chú chẳng bao giờ làm điều gì ảnh hưởng đến công việc nghiên cứu của vợ
chồng cháu.
Sự xúc động trước câu chuyện của ông N khiến vẻ mặt Tô Quyên trở lên phờ phạc. Song trước khi chia tay cô vẫn giữ phong độ lịch sự
của một nhà khoa học.
− Cháu cảm ơn chú đã cho cháu biết việc này.
Ngay hôm đó, mẹ con Tô Quyên đóng chặt cửa, tắt điện từ lúc trời mới tối. Bà đến bên bàn thờ rút nén hương, châm lửa, cắm lên bát nhang đặt trước tấm ảnh chồng, lẩm bẩm cầu khẩn: sông khôn, thác thiêng, ông phù hộ cho mẹ con tôi tai qua nạn khỏi. Tô Quyên đứng sau mẹ sợ hãi đến cực độ. Hình như đôi mắt tên N như dao sắc đang nhìn cô. Cô lùi xa nhưng vẫn không sao tránh được. Cô quay lại phía mẹ, kéo mẹ vào giường. Lạnh. Hơi lạnh từ đâu đến. Tối. Bóng tối trùm khắp gian phòng. Ma, cô thấy đôi mắt một bóng đen cao to đùng đang lầm lũi đi tới. Tô Quyên chợt tỉnh như sau một cơn mê sảng.
− Mẹ ơi, có phải mẹ là người Hoa không?
Mẹ buồn rầu, buông từng tiếng một.
− Ai nói cho con biết.
− Ông N.!
Mẹ Tô Quyên đưa vạt khăn lên thấm nước mắt. Bà hiểu ngay sự
việc gì sẽ đến với con bà. Vì trước đây bà cũng được người ta thông báo bà là người Hoa, họ yêu cầu bà thuyết phục Tô Quyên dùng sắc đẹp, cương vị công tác của mình mời một số cán bộ giao thông vận tải đến nhà chơi để thu thập tin tức theo yêu cầu của ông N. Bà không đồng ý và giữ kín chuyện này, không muốn cho con mang nỗi khổ
đau... Nhưng ý nghĩ tốt lành đâu thực hiện được. Bà đành phải kể sự
thật về dòng họ cho con nghe.
Mẹ Tô Quyên linh cảm thấy điều bất hạnh sắp ập đến với cuộc đời mẹ con bà. Vì gần đây, bà nghe tin Việt Nam sắp sửa đuổi người Hoa, không tin dùng người Hoa, mà Trung Quốc lại có gia phả ghi rõ bà thuộc dòng tộc Trung Quốc. Bà nghĩ đến tím bầm gan ruột vẫn không hiểu mình có thuộc dòng Hán tộc hay không. Mà cho dù bà thuộc dòng Hán tộc, bà cũng không tin bị Chính phủ Việt Nam ngược đãi. Vì chồng bà là người Việt Nam, một sĩ quan quân đội, đã hy sinh trong cuộc chống Mỹ cứu nước.
Bây giờ, ngồi bên con, bà kể một cách bình tĩnh, nói năng mạch lạc. Nhìn dáng người thon thả của bà ít ai nghĩ bà là con người đang chịu nỗi bất hạnh. Sau lần gặp ông N. trở về, sức khỏe bà suy sụp nhanh chóng, cổ tay, cổ chân vốn đã gầy lại lộ rõ những đốt xương sau làn da trắng. Thực khó phân biệt được màu sắc da mặt và màu đôi mắt bà.
Vì tuổi già, phải suy nghĩ nhiều, bà lâm bệnh và qua đời vào chiều đông giá lạnh năm 1971.
