Dạ Hành Thực Lục (Bộ 2 Tập)

Tháng Mười năm 2016, trong lúc tôi sắp xếp lại tin tức và manh mối, một bản danh sách chết chóc bỗng đập vào mắt tôi: Danh sách nạn nhân của thực phẩm chức năng Tiên Thảo tại thành phố Yên.

Danh sách này liệt kê 35 nạn nhân đã tử vong hoặc chịu tổn thương nghiêm trọng do sử dụng thực phẩm chức năng Tiên Thảo, ghi rõ thời điểm qua đời hoặc gặp vấn đề về sức khỏe, cùng với đó là triệu chứng, phương thức liên lạc với người thân hoặc bạn bè họ.

Đây không phải lần đầu danh sách kiểu này được lan truyền.

Năm 2007, báo chí từng tung ra danh sách nạn nhân của một công ty thực phẩm chức năng, trong đó ghi rõ thông tin của những người suy giảm sức khỏe hoặc thiệt mạng Sau khi sử dụng sản phẩm trong giai đoạn từ năm 2004 tới năm 2007.

Rất khó xác minh sự thật giả của bản danh sách này, kẻ nói là thật, người kêu là giả. Tuy nhiên, ảnh hưởng của nó tới công ty thực phẩm chức năng vẫn còn dai dẳng tới tận hôm nay. Nếu không có vụ bê bối ấy, chưa biết chừng công ty đã trở thành cánh chim đầu đàn trong ngành từ lâu.

Năm đó anh Kim cũng tham gia điều tra vụ này, nhưng do một vài nguyên nhân nên bỏ dở. Khi nhắc tới chuyện này với tôi, anh bảo mình có ấn tượng rất xấu về ngành thực phẩm chức năng. Tôi cũng không ưa gì nó, nhưng nguyên nhân chính là tôi bị khó ngủ.

Theo kết quả điều tra của Hội Nghiên cứu Giấc ngủ Trung Quốc, 38% người trưởng thành toàn quốc bị mất ngủ. Với cư dân đô thị loại một, tỉ lệ này lên tới 60%. Khéo thay, tôi thuộc vào nhóm 60% này. Tôi phải sử dụng thuốc ngủ trường kì để giúp bản thân đi vào giấc ngủ sâu, nếu không công việc điều tra và viết lách của một kẻ săn tin sẽ khiến tôi chết vì kiệt sức.

Tình trạng này kéo dài tới cuối năm ngoái thì Điền Tĩnh chia sẻ cho tôi một bài luận đăng trên tạp chí Tâm thần học lâm sàng Mỹ. Bài viết đề cập đến việc sử dụng thuốc ngủ trong thời gian dài rất có thể dẫn đến rối loạn chức năng tình dục. Tôi vội dừng thuốc ngay và chuyển sang sử dụng melatonin, một loại thực phẩm chức năng nghe đồn không gây tác dụng phụ.

Dùng lâu mà không thấy hiệu quả, tôi nhờ một người bạn học y tư vấn. Bạn tôi nói thứ này chỉ cải thiện chất lượng giấc ngủ, chứ không trị mất ngủ và thay thế thuốc ngủ. Nghe vậy, tôi cảm tưởng như bị lừa.

Nếu bản danh sách nạn nhân là thật, nó sẽ là đề tài thu hút sự quan tâm và đồng cảm của dư luận, báo cáo điều tra của tôi sẽ bán được với giá cao. Thế là tôi quyết định tìm hiểu vụ việc.

Tôi gọi Chu Dung tới, lần lượt liên lạc với từng số máy trong danh sách nạn nhân với tâm thế “thử xem sao”. Danh sách có 35 người thì chín người tắt máy, bảy người không nghe điện thoại, mười người từ chối phỏng vấn, ba người thắng thừng dập máy. Năm người rất thân thiện, cho biết họ đã hòa giải với Công ty Thực phẩm chức năng Tiên Thảo. Theo thỏa thuận, họ không được nhắc tới chuyện này nữa.

Chu Dung gọi được một nửa danh sách đã muốn bỏ cuộc, “Thôi anh ơi, đừng gọi nữa, chắc ai bịa ra danh sách này để hù dọa thôi.”

Tôi động viên, “Có hơn 30 người thôi, cứ gọi hết đi.”

Gọi hết cả lượt, chúng tôi may mẳn được một người đồng ý nói chuyện. Người này tên Trương Siêu, có cô bạn gái mới tuổi là nạn nhân trẻ nhất trong danh sách. Những người còn lại ít nhất cũng 59 tuổi. Nếu gạch tên bạn gái Trương Siêu đi, đây sẽ là bản “Danh sách nạn nhân lớn tuổi”.

Qua điện thoại, Trương Siêu kể lại sự việc cho chúng tôi nghe. Ngày 12 tháng Mười năm 2016, bạn gái cậu ta sử dụng viên uống đẹp da Tiên Thảo được mẹ tặng, ngay sau đó cảm thấy đau đầu, ớn lạnh, ngứa họng. Mẹ cô ấy lập tức gọi điện hỏi nhân viên bán sản phẩm cho mình. Nhân viên nọ trấn an rằng không sao, đây là phản ứng chữa lành* theo cách nói của Đông y, cơ thể con gái bác đang thải độc, độc tố ra hết sẽ lại khỏe như thường.

Bà mẹ nghe xong vững dạ, không đưa con đi bệnh viện, chỉ dặn cố chịu đựng. Ba tiếng sau, bạn gái của Trương Siêu có hiện tượng sốc. Bấy giờ gọi xe cứu thương chở tới viện thì tình trạng đã nguy kịch lắm rồi. Cô ấy được cấp cứu hai tiếng đồng hồ rồi chuyển vào ICU*, bệnh viện báo cho người nhà rằng cô ấy đang hôn mê, khả năng cao không thể tỉnh lại.

Bố cô ấy tức giận gọi cho công ty thực phẩm chức năng, nào ngờ họ không thừa nhận sản phẩm của mình gây nên cơ sự này, chỉ chịu bồi thường một phần chi phí coi như chia sẻ gánh nặng với gia đình, mong gia đình đừng làm ầm ĩ sự việc. Bố cô gái không đồng ý, đòi báo cảnh sát. Thế là công ty này bốc hơi.

Tôi hỏi xin Trương Siêu một cái hẹn đi ăn để trò chuyện thêm về vụ việc của bạn gái. Cậu ta đồng ý.

12 giờ ngày 19 tháng Mười, tôi và Chu Dung lái xe tới điểm hẹn, lên quán ăn trên tầng ba. Một người đàn ông mặc áo hoodie màu xám, mặt mũi tiều tụy đang đứng ngoài cửa.

Tôi đưa tay ra, “Cậu là Trương Siêu?”

Trương Siêu bắt tay tôi. Tôi giới thiệu Chu Dung và Trương Siêu với nhau, “Đừng đứng ngoài này nữa, ta vào trong nói chuyện.”

Chúng tôi vào quán, gọi gà hấp nồi đất và đậu rán. Chờ nhân viên phục vụ đi, tôi hỏi thẳng Trương Siêu, “Sau khi bạn gái cậu gặp nạn, gia đình có biện pháp xử trí nào không?”

Trương Siêu kể, “Ngay sau hôm bạn gái tôi vào viện, bố cô ấy đã báo cảnh sát. Song công ty thực phẩm chức năng đó lặn mất tăm, gọi điện cho nhân viên bán hàng cũng chỉ thấy tắt máy. Cảnh sát kiểm tra số di động của nhân viên này mới phát hiện đây là sim không đăng kí chính chủ.”

Gà hấp nồi đăt, món ăn đặc sản Vân Nam

Chu Dung, “Đúng là lũ khốn nạn! Có điều anh Trương à, em nói câu này hơi khó nghe chứ mẹ bạn gái anh cũng lạ quá, con gái mình gặp chuyện mà không gọi cấp cứu, lại đi nghe lũ bán thuốc giả.”

Trương Siêu gật đầu, “Ừ, mẹ cô ấy rất thích mua thực phẩm chức năng, mua đủ loại luôn ấy, suốt ngày cho cô ấy uống.”

Tôi ngỏ ý nhờ Trương Siêu đưa chúng tôi tới nhà bạn gái cậu ta tìm hiểu. Trương Siêu bảo tôi đợi chút rồi ra ngoài gọi điện thoại. Lát sau, cậu ta quay lại, “Được, ăn xong mình đi.”

Dùng bữa xong, tôi và Chu Dung theo chân Trương Siêu tới một khu chung cư vắng lặng, gần như không có bóng người trẻ, chỉ thấy vài cụ ông cụ bà loanh quanh dưới sân. Chu Dung thắc mắc sao khu này lắm người già thế. Trương Siêu cho biết, mạn này cơ bản toàn chung cư giá rẻ.

Tôi và Chu Dung “Ồ” lên. Trước nay thành phố Yên đều hạn chế đối tượng mua chung cư giá rẻ. Khu này xây cũng khoảng mười năm rồi, thời ấy, người đủ điều kiện mua nhà ở đây toàn là hộ di dời từ khu phố cổ.

Người già có nhà thuộc diện di dời tại khu phố cổ thường mua căn hộ vùng ngoại ô để dưỡng lão. Ở đây giá nhà rẻ, môi trường trong lành và còn được nhận ưu đãi, cho nên đông người già là chuyện bình thường. Sau khi di dời và có tiền trong tay, rất nhiều người cao tuổi chọn đến sống ở khu chung cư này. Nơi đây cách xa nội thành, con cái các cụ còn vướng bận công việc nên không sống ở vùng ngoại ô xa xôi. Bởi thế, với ngành buôn bán thực phẩm chức năng, chốn này quả là thiên đường bạt ngàn khách hàng. Chẳng trách mẹ của bạn gái Trương Siêu lại bị lừa.

Chúng tôi lên tầng 11, Trương Siêu gõ cửa, một ông già ra mở, “Siêu đến đấy à.”

Trương Siêu “Vâng ạ” rồi ngoảnh lại, chỉ vào tôi và Chu Dung, “Đây là hai phóng viên cháu kể với bác qua điện thoại ban nãy.”

Vừa rồi trong bữa cơm, Trương Siêu kể rằng bố mẹ bạn gái mình sinh con muộn, nay hai ông bà đã ngoài 60. Nhưng nhìn ông cụ phải đến 70,80 tuổi, có thể gần đây gia đình lắm chuyện rối ren khiến ông già hẳn đi. Ông tiến lại, bắt tay tôi, “Phiền hai cậu rồi.”

Tôi hỏi vài việc xoay quanh khoảng thời gian con gái ông gặp chuyện không may. Lời ông kể không khác Trương Siêu là bao, tuy nhiên vấn đề nằm ở chỗ, vợ ông mới là đương sự trực tiếp chứ không phải ông và Trương Siêu. Vậy nên tôi hỏi vợ ông đang ở đâu, xin được hỏi chuyện xem có khai thác được manh mối giá trị nào không.

Gia đình họ sống trong căn hộ hai phòng ngủ, ông cụ dẫn tôi và Chu Dung tới một phòng ngủ rồi mở cửa ra. Trên giường, một bà cụ đang ngồi lau nước mắt. Trừ giường ra, cả phòng chất đầy hộp lớn hộp nhỏ thực phẩm chức năng. Hầu hết là thuốc uống, ngoài ra còn có máy mát-xa cùng những dụng cụ tôi mới thấy lần đầu.

Tôi lên tiếng, “Bác ơi, cháu muốn hỏi về loại thuốc con gái bác uống. Bác cho cháu xem được không ạ?”

Bà loay hoay tìm kiếm rồi đưa tôi một hộp viên uống đẹp da Tiên Thảo. Theo như tôi quan sát, hộp thuốc không ghi số lô hay địa chỉ cơ sở sản xuất, cũng chẳng thấy kí hiệu mũ xanh của thực phẩm chức năng*. Tôi truy cập vào trang web của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm để tra cứu sản phẩm này, song không có bất cứ thông tin gì.

Chắc chắn đây là sản phẩm “ba không*” rồi. Tôi hỏi bà lúc mua hàng, người ta có xuất hóa đơn không. Bà lắc dâu, đáp, “Chúng nó bảo đây là hàng nhập khẩu, không có hóa đơn.”

Tôi lại hỏi hôm xuất hiện triệu chứng, con gái bà có sử dụng loại thực phẩm chức năng nào khác hay ăn gì linh tinh không. Bà bảo, “Không, con bác bị dị ứng từ bé, không ăn được lạc và đủ các món khác. Bọn bác không dám cho nó ăn uống linh tinh. Bác phải hỏi kĩ thành phần của thuốc, thấy không có chất gây dị ứng cho con bé mới để nó uống đấy chứ.”

Về cơ bản có thể khẳng định, việc bạn gái Trương Siêu hôn mê có liên quan tới hộp thuốc “ba không” này. Nhưng vấn đề bây giờ là, công ty phân phối đã bốc hơi rồi.

Tôi gật đầu, “Bác ơi, bác từng mua sản phẩm khác của công ty Tiên Thảo này chưa?”

Bà lại lôi ra hai hộp nước uống (một đen, một đỏ), cùng một lọ kem dưỡng tay (xanh da trời), “Ba cái này cũng là sản phẩm của bọn chúng.”

Chúng tôi chụp ảnh mấy hộp thuốc rồi cùng Trương Siêu ra về. Cậu ta nói phải tới viện thăm bạn gái. Đưa mắt nhìn theo bóng cậu ta, tôi và Chu Dung tựa lưng vào xe hút thuốc. Chu Dung nói, “Mình điều tra kiểu gì đây anh? Chắc chắn đám này cao chạy xa bay từ đời nào rồi.”

Tôi lắc đầu, “Chưa chắc, rất có thể chúng chỉ đổi tên, thay nhân viên rồi tiếp tục lộng hành tại đây.”

Anh Kim từng kể tôi nghe vài quy tắc hoạt động của ngành thực phẩm chức năng. Các công ty buôn bán mặt hàng này cũng có tiêu chuẩn lựa chọn con mồi, tức người già, để dụ vào bẫy, chứ không phải bạ ai chúng cũng lừa. Chúng thường căn cứ vào hai điều kiện sau để tìm kiếm khách hàng “tiềm năng” nhất:

Thứ nhất là sức khỏe kém. Chúng không nhằm vào người cao tuổi khỏe mạnh, mà chủ yếu hướng đến nhóm người già trên 65 tuổi, có vấn đề về sức khỏe. Tuổi tác càng cao, khả năng phán đoán càng kém, con người ta càng nhẹ dạ cả tin, cụ ông cụ bà 80 hiển nhiên dễ mắc câu hơn những người mới 60.

Thứ hai là sống một mình. Người già sống một mình thường cô đơn, ít đề phòng cảnh giác, vả lại không có con cái can ngăn nên càng dễ sa bẫy. Còn người già sống cùng con cháu rất ít khi bị lừa.

Với đa số các công ty kinh doanh thực phẩm chức năng, số lượng người già thỏa mãn hai yêu cầu này không nhiều. Vậy nên chúng liên tục “vắt máu” họ, cứ cách một thời gian lại tìm đến nhà hoặc gọi điện chào bán sản phẩm, cho đến khi lấy sạch lương hưu, tiền tiết kiệm hay thậm chí là nhà cửa của họ.

Nghe tôi giảng giải xong, Chu Dung gật gù, “Bảo sao báo đài cứ ra rả chuyện người già mua bao nhiêu thực phẩm chức năng trong vòng mấy năm. Nhưng chuyện này liên quan gì đến việc chúng trốn hay không?”

Tôi giải thích, khu chung cư này nhiều người già có của ăn của để, không sống cùng con cái, chẳng khác nào miền đất hứa toàn khách hàng tiềm năng với những kẻ buôn bán thực phẩm chức năng, sao chúng nỡ nhả ra dễ thế. Vì vậy rất có thể mấy kẻ cầm đầu sẽ tuyển dụng người mới để tiếp tục lừa đảo.

Chu Dung nói, “Em hiểu rồi, cũng hợp lý đấy, nhưng chúng đổi tên thì mình tìm kiểu gì?”

Tôi lắc điện thoại, “Tìm bằng ảnh mấy hộp thuốc mình vừa chụp. Viên uống làm đẹp da làm người ta hôn mê, nhưng các sản phẩm khác chưa gây ra vấn đề gì. Mấy công ty thực phẩm chức năng thường tìm xưởng sản xuất thay, muốn đặt là phải đặt cả lỗ lớn. Giữ lại không bán thì lỗ là cái chắc, nên chúng sẽ bán tiếp cho xem. Cứ lần theo những sản phẩm này, có khi lại tìm được công ty ấy.”

Chúng tôi lái xe tới quán nướng gần nhà Điền Tĩnh. Chắc sẽ mất rất nhiều công sức để điều tra danh sách nạn nhân và tìm ra công ty đứng sau đã thay tên đổi họ, tôi cần Điền Tĩnh đánh giá xem vụ này có kiếm chác được không.

6 giờ tối, tôi, Chu Dung và Điền Tĩnh ngồi trong quán ăn. Gọi xiên nướng và bia xong, tôi trình bày tình hình cho chị nghe. Điền Tĩnh cân nhắc, “Tôi nghĩ là được. Kể cả không điều tra ra chân tướng vụ danh sách, cậu vẫn có thể bán tin chuyên đề cho đơn vị truyền thông lớn, bóc trần góc khuất trong ngành thực phẩm chức năng, chắc chắn không lỗ.”

Chu Dung, “Em cũng thấy ổn anh ạ. Nhưng mình cứ thế này đi điều tra thì có lộ liễu quá không? Mình đâu phải người già. Gặp người vừa trẻ vừa đẹp trai như em, thể nào đám bán thực phẩm chức năng cũng chạy mất dép.”

Tôi bảo cậu ta, “Đương nhiên không thế vác cái mặt này mà đi rồi, phải biến thành người chúng tin tưởng trước đã.”

Chu Dung trầm ngâm, “Em không hiểu.”

Điền Tĩnh thì có. Chị xen vào, “Ý Từ Lãng là các cậu phải đóng giả làm người già.” Rồi chị quay sang hỏi tôi, “Có cần dùng mặt nạ da người không?”

Nghe tưởng đùa, nhưng mặt nạ da người thực sự tồn tại trong cuộc sống của chúng ta. Trên mạng cũng có bán. Nhiều món đồ không thể tìm trên mạng bằng những từ khóa thông thường, ví dụ nhập cụm từ “mặt nạ da người” hay “mặt nạ Silicon” thì chỉ thấy đồ hóa trang Halloween. Nhưng thay từ khóa thành “mặt nạ thay đổi gương mặt” là sẽ tìm được rất nhiều gian hàng bán mặt nạ đặt làm theo yêu cầu. Giá cả dao động từ vài trăm tệ đến vài nghìn tệ, chưa kể còn có thể đặt làm riêng theo mẫu mặt người khác.

Ngoài internet, tôi còn biết một cửa tiệm ở thành phố Yên chuyên kinh doanh mặt hàng này, giá trên trời nhưng sản phẩm hết sức tinh xảo, đến nỗi tôi tin rằng đã từng có tội phạm thoát khỏi sự trừng phạt của pháp luật nhờ sử dụng mặt nạ của họ.

Gợi ý của Điền Tĩnh rất hay, nhưng không thích hợp cho vụ điều tra này. Tôi nói, “Lần này không dùng mặt nạ da người vì tôi không có sẵn, mà đặt làm nhanh nhất cũng mất một tuần. Vả lại, chưa biết chừng chúng tôi sẽ phải thường xuyên tiếp xúc gần với bên bán thực phẩm chức năng, rất dễ bị phát hiện. Hơn nữa mặt nạ da người đắt lắm, nhỡ tin này chẳng bán được bao nhiêu thì sao?”

Điền Tĩnh gật đầu, “Vậy cậu định làm thế nào?”

“Hóa trang.”

Có ba cách để hóa trang thành người lớn tuổi: một là sấy mủ cao su tạo nếp nhăn, hai là trang điểm, ba là đắp da giả. Trong đó, phương pháp phổ biến nhất và tối ưu nhất là sấy mủ cao su tạo nếp nhăn. Trên phim ảnh, diễn viên trẻ thường sử dụng cách này để hóa thân thành người già. Họ chấm mủ cao su tự nhiên hoặc chất đồng trùng hợp lên mặt, sấy khô tạo nếp nhăn rồi vẽ thêm màu cho giống thật.

Hoá trang tạo hiệu ứng đặc biệt thựờng được ứng dụng trong biểu diễn sân khấu, với nhiều bước thực hiện, kĩ thuật phức tạp, đòi hỏi sự đào tạo chuyên nghỉệp.

Sáng hôm sau, tôi và Chu Dung tìm đến một studio hoá trang chuyên nghỉệp. Chúng tôi mất ba tiếng đồng hồ để hóa trang thành hai ông già, sau đó tốn thêm hai tiếng nữa để đứng trước gương luyện tập cử chỉ của các “cụ ông”.

Xong xuôi, chúng tôi lái xe tới khu chung cư nơi bố mẹ bạn gái Trương Siêu sinh sống. Bấy giờ là 2 giờ chiều. Chúng tôi xuống xe, giả vờ đi dạo.

Suốt từ 2 rưỡi đến hơn 5 giờ chiều, chúng tôi nhận được lời mời từ tổng cộng bảy người. Nào là mời chúng tôi đi nhận quà, nào là kiểm tra sức khỏe miễn phí... Nói chung hoàn toàn không mất phí. Tôi và Chu Dung lưu lại thông tin liên lạc của nhân viên chào hàng, hẹn hôm sau sẽ tới.

Trong ba ngày tiếp theo, tôi và Chu Dung đã tham gia tổng cộng 11 chương trình giới thiệu thực phẩm chức năng. Sở dĩ gọi là chương trình vì về cơ bản, tất cả sản phẩm đều được chào bán thông qua “hội thảo bán hàng”. “Hội thảo bán hàng” ở đây nghĩa là lùa hết người già vào một chỗ, mời chuyên gia đến phát biểu để bán thực phẩm chức năng.

Trước đây tôi không hiểu rõ lắm về phương thức tiếp thị này. Song, sau khi tham gia 11 chương trình, tôi phát hiện nó không khác nào bán hàng đa cấp. Về bản chất, cả hai đều là hành vi tẩy não người tham gia, chẳng qua hội thảo bán hàng kiểu này chuyên nhằm vào đối tượng người cao tuổi.

Một khi bạn bước chân vào địa điểm tổ chức, mọi thứ tại đây đều tác động lên bạn. Trên tường là những câu trích dẫn của danh nhân rởm để tiêm nhiễm suy nghĩ phải sử dụng thực phẩm chức năng. Trong hội thảo lại có chuyên gia tâng bốc hiệu quả sản phẩm. Dĩ nhiên cũng giống đa cấp, các “chuyên gia” đều có lý lịch khủng. Nào là bác sĩ Tào bệnh viện A, giảng viên Lý đại học B, cuối cùng còn mời thêm một anh Trương từ nước ngoài về để “Đông Tây kết hợp”. Đây toàn là chiêu trò của bên đa cấp, không có gì mới mẻ độc đáo. Điểm đặc biệt là chúng biến tấu hành vi đa cấp đi một chút bằng cách cài cắm mánh lới lừa bịp như của tà giáo. Lần đầu tiên chúng tôi được chứng kiến chiêu trò này là vào sáng ngày thứ hai sau khi hóa trang thành người già.

Tôi và Chu Dung tham gia hoạt động khám sức khỏe miễn phí gần ga tàu điện ngầm. Nhằm bán một loại thuốc nước trị bách bệnh, giáo sư Vương “chuyên phụ trách chăm sóc sức khỏe cho lãnh đạo cấp trung ương” đã thực hiện thí nghiệm cho các cụ ông cụ bà dưới sân khấu xem. Đầu tiên, Vương lấy hai miếng gan lợn ra, một miếng đỏ tươi của lợn khỏe, một miếng tím đen của lợn bệnh. Sau đó, y ngâm miếng gan “lợn bệnh” vào thuốc, thế là cảnh tượng kì diệu xuất hiện: gan lợn dần thay đổi màu sắc, biến thành màu gần giống miếng gan khỏe mạnh. Các cụ dưới sân khấu ồ lên ngạc nhiên, rất nhiều người rút hầu bao mua loại thuốc này.

Vitamin C tiếp xúc với iodophor sẽ xảy ra phản ứng hóa học.

Tôi rút điện thoại tra từ khóa “gan lợn đổi màu”. Té ra đây là chiêu trò lừa đảo đã xuất hiện từ nhiều năm nay. Miếng gan “lợn bệnh” tím tái do phản ứng hóa học xảy ra khi ngâm trong dung dịch sát trùng iodophor. Còn thuốc “trị bách bệnh” trộn vitamin c, iodophor gặp vitamin c sẽ bay màu.

Chiều hôm đó, tại một căn nhà vốn được dùng làm cửa hàng cạnh khu chung cư, chúng tôi còn được chứng kiến “thí nghiệm ếch ương béo”.

Trong buổi chào bán loại thuốc tên là enzyme polypeptide, cô Trương, người từng học thạc sĩ tại đại học Stanford, mổ lấy tim hai con ếch ương béo, một quả đặt trong nước sạch, mười phút sau thì tim ngừng đập; quả còn lại ngâm nước thuốc chứa thứ được chúng gọi là enzyme polypeptide, sau hơn 50 phút mà tim vẫn đập thình thịch.

Một nhân viên bán hàng bưng quả tim xuống sân khấu cho các cụ ông cụ bà xem. Cứ chốc chốc, nhân viên dẫn tôi và Chu Dung vào đây lại ồ à thán phục, “Các chú trông kìa, thần kì quá! Nó vẫn còn đập!”

Hai tiếng sau, trong lúc tẩy trang cùng tôi, Chu Dung tra cứu trên điện thoại và đọc kết quả cho tôi nghe, “Sau khi bị lấy ra khỏi cơ thể sống và thả vào nước sạch, tim ếch ương béo sẽ nhanh chóng ngừng đập. Nếu được ngâm trong nước muối sinh lý, tim có thể tiếp tục đập ít nhất ba tiếng đồng hồ. Anh Từ, bọn này nghĩ người già ngu hết cả hay sao ấy.”

Tôi đáp, “Đừng nói thế. Già rồi người ta đâm ra sợ chết, lại không có con cái ở bên chăm sóc, cảm giác cô độc và tâm lý đám đông khiến họ trở nên nhẹ dạ cả tin. Đánh đúng vào tâm lý này, bên bán thực phẩm chức năng thường mang mấy ông chuyên gia hoặc học giả nước ngoài ra để tạo uy tín, cho cả người đóng giả làm khách hàng từng trải nghiệm sản phẩm, các cụ bị lừa cũng dễ hiểu.”

Chu Dung gật đầu, “Nhìn các cụ em lại nghĩ đến mẹ của bạn gái Trương Siêu, thấy họ vừa đáng thương vừa đáng trách. Còn cả cậu con trai hồi sáng tới làm ầm lên nữa, chắc cậu ta buồn lắm.”

Sáng nay tại buổi hội thảo, con trai một cụ ông đến trách móc công ty thực phẩm chức năng dụ dỗ bố mình bỏ mấy chục nghìn tệ mua những thứ vô dụng. Cụ ông tức điên, bạt tai con trai, dọa cắt đứt quan hệ nếu cậu này không rời khỏi đó. Cậu con trai bất lực, đành bỏ về.

Tôi nói, “Ừ, tâm hồn bị đầu độc còn đáng sợ hơn cơ thể trúng độc. Nhưng nếu ta quan tâm hơn tới người già, cố gắng phòng tránh trước khi sự việc xảy ra, biết đâu các cụ đã không gặp phải chuyện này.”

Sau ba ngày tham gia hội thảo bán hàng, tôi và Chu Dung tay trắng vẫn hoàn tay trắng. Đến tận chiều ngày thứ tư, khi chúng tôi tham dự hội thảo thứ 14, manh mối mới dần xuất hiện.

Mới đầu, mọi sự rất bình thường. Như ba hôm trước, tôi và Chu Dung tới phòng hội nghị tổ chức buổi kiểm tra sức khỏe. Trên sân khấu, chuyên gia ra rả quảng cáo sản phẩm, còn tôi cầm điện thoại đọc báo, không để câu nào lọt vào tai. Thế rồi Chu Dung bỗng hỏi, “Anh Từ, sao anh ta cứ nhắc tới Mã Vân* mãi thế nhỉ?”

“Người già rất thích nghe những câu nói truyền cảm hứng, mà Mã Vân chính là nhân vật truyền cảm hứng nổi tiếng. Bảo mình quen biết Mã Vân sẽ làm cho mọi người tin tưởng, vì người quen ông chủ lớn sao lại là hạng lừa đảo được?”

“Nhưng cũng đâu cần mở miệng ra là Mã Vân, Mã Vân suốt?”

Tôi gật đầu, đúng lúc này, chuyên gia trên sân khấu chợt nói, “Chào mừng chủ tịch Mã Vân tới tham gia hội thảo của chúng ta!” Tức khác, các cụ ông cụ bà dưới khán đài liền trở nên kích động, Chu Dung thốt lên, “Không thể nào!”

Thế rồi, một người đeo mặt nạ, tay cầm thực phẩm chức năng bước lên sân khấu. Ông ta gỡ mặt nạ, khán giả lớn tuổi bên dưới nhiệt tình vỗ tay.

Chu Dung ngơ ngác, “Anh ơi, Mã Vân đến thật này.”

Tôi nói, “Hâm à? Cậu nhìn kĩ mà xem, chỉ trông na ná thôi. Hai ta còn biến thành cụ già được, chúng tìm một người hao hao giống để hóa trang thành Mã Vân thì có gì lạ?”

Chu Dung nhìn kĩ hơn, “Anh nói đúng, chỉ giông giống thôi, em thấy ông này đẹp trai hơn Mã Vân.” Quan sát thêm một lúc, cậu ta lại “Á” lên, tôi hỏi, “Sao thế? Còn tỉ phú nào nữa à?”

Chu Dung lắc đầu, bảo tôi nhìn thứ “Mã Vân” cầm trên tay. Tôi ngẩng lên, thấy “Mã Vân” đang lấy lọ dung dịch màu đen từ trong hộp ra, tâng bốc tác dụng của nó với mọi người. Quan trọng là, tôi từng thấy chiếc lọ nhỏ màu đen này: đó chính là sản phẩm của công ty Tiên Thảo.

Tôi đút điện thoại vào túi, dặn Chu Dung cố gắng thu thập số điện thoại của tất cả người trong công ty này, bắt đầu từ hàng ghế phía sau ngược lên trên.

Từ lúc hội thảo bắt đầu, đám nhân viên bán hàng đã tản đi khắp phòng để bày trò khuấy động bầu không khí, nên hoàn toàn không phát hiện tôi và Chu Dung đã xin số điện thoại của cả bọn. Chúng tôi chia nhau ra, tôi xin từ trên xuống dưới, cậu ta thì từ dưới lên, mượn cớ mua sản phẩm để lấy hết số điện thoại của nhân viên bán hàng có mặt tại đây, cũng như số của chuyên gia và khách mời từng trải nghiệm sản phẩm.

Rời khỏi buổi hội thảo, lên xe, Chu Dung than mệt vì phải giả giọng người già. Tôi bảo, “Đi tẩy trang thôi, giai đoạn đóng giả kết thúc rồi.”

Ngành tiếp thị thực phẩm chức năng luôn khát nhân sự. Càng đông người càng chèo kéo được nhiều khách, vì vậy tổ chức đứng sau liên tục chiêu mộ nhân viên bán hàng, về nhà, tôi và Chu Dung tức tốc tìm kiếm các từ khóa “tuyển dụng”, “tiếp thị”, “thực phẩm chức năng” kèm theo số điện thoại của từng nhân viên. Sau hơn hai mươi phút, chúng tôi tìm được tin tuyển dụng nhân viên tiếp thị. Số điện thoại liên hệ là của Mã Vân giả.

Nhằm khai thác thông tin liên quan đến cô bạn gái đang hôn mê của Trương Siêu cùng bản danh sách nạn nhân, tôi và Chu Dung gọi điện thoại ứng tuyển. Đầu dây bên kia dặn chúng tôi hôm sau đến phỏng vấn.

Chu Dung hỏi tôi có cần chuẩn bị gì không. Tôi ngẫm nghĩ, “Tối nay ra chợ mua hai cái túi cũ, rồi qua chợ đêm mua quần áo vỉa hè. Cậu cũng đừng nói giọng thành phố Yên nữa. Chắc chắn chúng thích tuyển thanh niên tỉnh lẻ, hiền lành ngây ngô không hiểu sự đời, dễ lừa, ít rủi ro, làm việc lăn xả hết mình. Ngày mai ta sẽ giả làm người nhà quê ra tỉnh.”

Sáng hôm sau, tôi và Chu Dung giả làm dân tỉnh lẻ vừa lên phố, xách túi vải bố mới mua đến địa điểm phỏng vấn. Chúng tôi gặp lại “Mã Vân” tại một căn nhà đối diện chợ. Do đã tẩy trang nên giờ ông ta không giống Mã Vân lắm. Ông ta đưa chúng tôi vào căn phòng đã có một người ngồi chờ, giới thiệu, “Đây là chủ tịch công ty chúng tôi, tôi là tổng giám đốc. Tiếp theo, chúng tôi muốn hỏi hai cậu vài câu.”

“Mã Vân” hỏi về gia đình, tuổi tác và kinh nghiệm làm việc của chúng tôi. Tôi và Chu Dung nói dối rằng quê mình ở một thành phố nhỏ heo hút miền Bắc, mới đến thành phố Yên chưa được bao lâu. Nghe vậy, chủ tịch mừng rỡ, “Tôi thích tuyển dân miền Bắc lắm, rất là lanh mồm lanh miệng.”

“Mã Vân” hỏi chúng tôi có chỗ ở chưa. Chu Dung ngó tôi, tôi lắc đầu đáp chưa. Ông ta hào phóng, “Không có cũng không sao, công ty có kí túc xá dành cho nhân viên, ở ngay khu dân cư gần đây.”

Sau khi thông báo chúng tôi được nhận, “Mã Vân” hỏi, “Mấy cậu biết làm nghề này kiếm khá lắm không?”

Tôi đáp biết, Sử Ngọc Trụ* nợ mấy trăm triệu tệ vì xây tòa nhà Cự Nhân, sau vợc dậy đươc nhờ ngành này.

Chủ tịch khen tôi hiểu biết, nói hiện tại tình hình thị trường còn tốt hơn thời đó. Năm nay, riêng giá trị công khai của thị trường đã lên tới một nghìn tỉ, “Miếng bánh đó cứ để các công ty niêm yết tranh cướp, không cần đến một nghìn tỉ ấy, ta vẫn xoay xở tốt.”

“Mã Vân” ngồi bên phụ họa, “Cứ đi theo chủ tịch thì đảm bảo thu nhập bảy con số sẽ nằm trong tầm tay.”

Nhắn nhủ xong, “Mã Vân” gọi một cậu trẻ trẻ vào, sai dẫn chúng tôi tới kí túc xá nhân viên. Nghe giọng đã biết cậu ta là dân ngoại tỉnh. Cậu ta đưa tôi và Chu Dung tới một căn nhà rộng 130m² và bảo, “Các anh nghỉ ngơi đi, bao giờ tan làm mọi người sẽ về đây.”

Tôi và Chu Dung đi lại ngắm nghía phòng ốc, trông thấy toàn khẩu hiệu như “Đánh bay năng lượng tiêu cực, kiên trì với giấc mơ của mình!” “Người không có sự nghiệp chẳng khác nào súc vật!”

Đến tối, mọi người đi làm về, tôi đếm được tám người sống ở kí túc xá, tính cả tôi và Chu Dung là mười. Có ba phòng thì một phòng dành riêng cho hai cô gái, hai phòng còn lại mỗi phòng bốn chàng trai, tôi và Chu Dung chung một giường tầng. Cả tám người đều rất trẻ, lúc ăn tối, họ chủ động gấp thức ăn cho tôi và Chu Dung, ai nấy đều rất chân thành, trừ Chu Dung. Cậu ta gạt thức ăn người ta gấp vào bát mình sang một bên với vẻ chê bai.

Đến giờ đi ngủ, tôi và Chu Dung nói chuyện với hai người giường bên. Chúng tôi hết hồn khi nhận ra họ thực sự nghĩ mình đang làm một việc vĩ đại. Chắc chắn một phần lý do là vì tiền lương. Tôi và Chu Dung gặng hỏi mãi, họ mới nói, “Tháng nào cũng bán được mấy trăm nghìn tệ tiền hàng, lương tháng hơn 20 nghìn tệ là rất bình thường.”

Lý do còn lại, đến hôm sau chúng tôi mới biết trong buổi họp nhóm chào đón và khích lệ nhân viên mới.

Chủ tịch và tổng giám đốc “Mã Vân” thân mật giãi bày với chúng tôi, “Rất nhiều người kêu công ty thực phẩm chức năng là lừa đảo, moi tiền của người già. Tôi không biết người khác thế nào, nhưng mục tiêu của chúng ta là giúp mọi người già trên đời được khỏe mạnh, hạnh phúc. Các cô các cậu hãy coi mình là con trai, con gái ruột của những người già sống một mình! Họ hết thức ăn, chúng ta đi mua. Họ chưa từng ăn đồ con nấu, chúng ta vào bếp. Họ không có người bầu bạn, chúng ta ở bên. Rồi cuối cùng, tại sao họ lại mua sản phẩm của chúng ta? Vì chúng ta làm họ vui vẻ hạnh phúc, nếu họ không mua thì đâm ra buồn khổ vô cùng, bởi vì chúng ta chăm sóc họ chu đáo, họ mà không mua thì sẽ cảm thấy có lỗi tới mức dằn vặt đau khổ!”

Chu Dung huých tôi, thì thầm, “Này, sao em lại thấy nghe cũng có lý nhỉ.”

Ở đây ba ngày, tôi và Chu Dung nhận ra chủ tịch không hề khoác lác khi nói mình chẳng để tâm tới thị trường nghìn tỉ. Công ty này chỉ có mấy chục nhân viên, nhưng doanh thu một tháng có thể lên tới vài triệu hay thậm chí hơn chục triệu tệ. Đáng sợ nhất là theo như lời “Mã Vân”, riêng thành phố Yên đã có khoảng 500 công ty tương tự, chuyên bán thực phẩm chức năng cho người già, còn cả nước phải có tới gần mười nghìn công ty.

Ngày 27 tháng Mười, nhân lúc ra ngoài hút thuốc, Chu Dung hỏi tôi, “Anh Từ, em đã bỏ 50 nghìn tệ tiền túi mua sản phẩm giúp khách hàng, giờ chúng mình có doanh số rồi, còn được ‘Mã Vân’ khen ngợi, vậy moi thông tin được chưa? Chờ thêm mấy ngày nữa chắc em bị tẩy não mất.”

Tôi nói, “Giờ chúng vẫn chưa tin tưởng ta đâu. Ta phải diễn một màn kịch.”

Chu Dung băn khoăn diễn kịch gì. Tôi hỏi cậu ta còn nhớ vụ con trai cụ ông đến làm ầm ĩ trong buổi hội thảo không. Chu Dung gật đầu. Tôi nói, diễn lại đúng cảnh ấy.

Tôi và Chu Dung lên mạng tìm một tay chuyên hành nghề gây rối tại bệnh viện, nhờ gã ngày mai giả làm con cháu của người bị lừa mua cả lố thực phẩm chức năng, tiện thể đưa vài tay đô con theo.

Sáng hôm sau, chúng tôi đang tổ chức hội thảo bán hàng, “Mã Vân” còn đang hăng say giảng giải về dưỡng sinh thì mấy gã đàn ông lực lưỡng xông vào, đòi bồi thường 300 nghìn tệ vì bố mình tiêu hơn trăm nghìn tệ mua thực phẩm chức năng, uống xong còn ngộ độc, đang nằm viện. “Mã Vân” hoảng hốt, các nhân viên khác đều không dám hó hé. Đúng lúc ấy, tôi và Chu Dung lên tiếng mời họ ra ngoài nói chuyện và khuyên giải.

Khi chúng tôi quay lại, “Mã Vân” nhìn cả hai bằng con mắt khác, “Hai cậu khuyên thế nào mà người ta chịu về vậy?”

Tôi đáp, “Tôi hứa nếu bố anh ta tới mua, công ty sẽ kiên quyết không bán.”

“Mã Vân” gật gù tán thưởng.

Buổi chiều hội thảo kết thúc, tôi và Chu Dung trở lại công ty, giấu camera cúc áo trên người, vào văn phòng của “Mã Vân”. Ông ta hỏi tôi có chuyện gì, tôi nói muốn xin thôi việc. Ông ta ngỡ ngàng, “Mấy cậu gặp khó khăn gì sao?”

“Không ạ, chúng tôi sợ gặp rắc rối thôi. Buổi sáng anh chàng kia bảo bố mình bị ngộ độc, lỡ có người uống đồ tôi bán rồi chết thì sao?”

Ông ta cười, “Thuốc bên mình toàn là vitamin, không chữa được bệnh nhưng uống vào cũng chẳng sao. Coi như bổ sung vitamin cho khách hàng ấy mà.”

“Tôi nghe người ta bảo hồi trước ngành này từng xảy ra bê bối, nên thực sự không muốn làm nữa. Kiếm tiền thì thích nhưng phạm pháp thì không được, tôi là con độc đinh trong nhà.”

“Mã Vân” ngẫm nghĩ rồi quyết định nhờ chủ tịch khuyên nhủ chúng tôi. Chủ tịch thiết tha níu kéo, “Tôi bồi dưỡng các cậu để trở thành nhân viên cốt cán, mong các cậu gắn bó với công ty, làm giàu nhờ chính nỗ lực của mình.” Đoạn, ông ta bổ sung, “Nhưng nếu quả thật các cậu muốn nghỉ việc, chúng tôi cũng không ép.”

Tôi nói chúng tôi muốn làm, nhưng nghe phong thanh chuyện ở khu chung cư và vụ danh sách nạn nhân dạo trước nên thú thực là hơi lo sợ.

Chủ tịch gật đầu, “Tôi hiểu, nhưng người trong ngành đều biết bản danh sách ấy chỉ là chiêu trò cạnh tranh bẩn, không hề có thật. Họ bịa đặt để đạp đổ đối thủ đấy. Ngành này như miếng bánh béo bở, công ty này cần nhiều thì các công ty khác mất phần. Tôi biết ai là kẻ thêu dệt tin đồn này!”

Sau đó, ông ta mở danh bạ điện thoại cho tôi xem, “Đây là số của giám đốc công ty Thực phẩm chức năng Lâm Lang. Thông tin liên lạc của ông ta cũng nằm trong danh sách nạn nhân đấy, cậu mà gọi điện thể nào ông ta cũng bảo đã hòa giải rồi, không thể tiết lộ thêm.”

Tôi và Chu Dung nói sẽ suy nghĩ kĩ. Buổi tối, nhân lúc đi dạo dưới sân, chúng tôi nhờ thám tử tư kiểm tra số điện thoại chủ tịch cho chúng tôi xem. Quả thật, chủ số máy là người đại diện theo pháp luật của một công ty thực phẩm chức năng.

Có vẻ danh sách nạn nhân là do công ty Lâm Lang bịa ra để “cạnh tranh”, song chuyện của bạn gái Trương Siêu lại có thật. Chủ tịch rất cáo già, không hề tiết lộ mối liên hệ giữa mình và vụ việc này.

Chu Dung tức giận nói, “Phải làm cho ông ta thừa nhận! Viên uống Tiên Thảo khiến bạn gái Trương Siêu ngộ độc là sản phẩm của ông ta. Nhưng lão già khốn nạn này lại không chịu thừa nhận chuyện liên quan tới mình, còn bảo đây là thông tin nội bộ.”

Tôi gật đầu, “Nhưng ông ta đã đi sai nước cờ khi cho chúng ta xem số điện thoại của giám đốc công ty Lâm Lang.”

Kẻ thù của kẻ thù là bạn. Tôi gọi tới số giám đốc công ty Lâm Lang. Sau khi giới thiệu về bản thân, tôi nói mình muốn đánh sập công ty Tiên Thảo, hỏi ông ta có bằng lòng hợp tác không.

Thiết bị nghe lén thường được giấu trong góc.

Chẳng hỏi han nhiều, ông ta đồng ý ngay, “Được, các cậu cần chúng tôi làm gì?”

Tôi nói ông ta không cần làm gì hết, sáng mai gọi điện cho đối thủ cạnh tranh của mình là được.

Tối đó, tôi và Chu Dung lẻn vào văn phòng chủ tịch, lắp vài chiếc camera siêu nhỏ. Sáng hôm sau, thấy chủ tịch tới công ty, tôi bèn nhắn tin bảo giám đốc của Lâm Lang gọi điện ngay bây giờ. Sau khi nhận điện thoại trong phòng làm việc, chủ tịch vội vã gọi “Mã Vân” vào gặp.

Buổi tối, khi tan ca, tôi và Chu Dung cố tình nán lại sau cùng để lấy camera siêu nhỏ trong văn phòng chủ tịch. Chúng tôi không trở lại kí túc xá nữa mà về thẳng nhà, trích xuất video từ camera sang máy tính và mở ra.

Sau khi nhận được điện thoại, chủ tịch gọi “Mã Vân” vào văn phòng, hỏi ông ta vụ việc ở khu chung cư nhà bạn gái Trương Siêu có sơ hở gì không. “Mã Vân” phủ nhận, “Công ty mình không có đăng kí kinh doanh, số điện thoại thì không chính chủ, toàn bộ nhân viên cũ đã thôi việc, địa điểm làm việc cũng thay đổi rồi mà.”

Xem xong, Chu Dung hỏi tôi có nên giao thẳng video cho cảnh sát không. Tôi thấy không ổn, “Video quay trộm bằng thiết bị đặc biệt là chứng cứ bất hợp pháp, không thể đưa ra làm bằng chứng trước tòa. Giao cho cảnh sát khéo hai ta còn bị phạt ngược ấy chứ.”

Sáng hôm sau, tôi và Chu Dung lại lên công ty. Thấy chúng tôi, “Mã Vân” mừng rơn, “Nghe bảo hai cậu không về kí túc xá, tôi còn tưởng không làm nữa.” Tôi ngó lơ, đi thẳng vào văn phòng chủ tịch, cho ông ta xem video.

Ngày 31 tháng Mười năm 2016, bạn gái Trương Siêu tỉnh lại sau hơn hai tuần hôn mê. Cũng thời điểm đó, họ nhận được khoản tiền hai triệu tệ.

Tôi gọi điện dặn Trương Siêu cứ nhận đi, đây là tiền hòa giải, chúng tôi chỉ giúp được cậu ta tới đó thôi.

Trương Siêu cảm kích lắm, mời tôi và Chu Dung ăn cơm để cảm ơn chúng tôi đã cất công giúp đỡ bạn gái cậu ta. Buổi tối, khi chúng tôi đến quán ăn, Trương Siêu đã chọn món xong xuôi, còn gọi kèm cả tá bia.

Uống được mấy lượt, Chu Dung nhìn đĩa lạc rang đã hết sạch, “Anh thích ăn lạc à?” Trương Siêu bảo “Ừ”.

Tôi bỗng nghĩ tới một điều, bèn hỏi bạn gái cậu ta đã làm những gì hôm xảy ra chuyện. Trương Siêu nhớ lại, “Chẳng có gì đặc biệt. Chúng tôi đi ăn, cô ấy nói mẹ dặn về lấy thuốc bổ rồi đi trước. Đến tối thì bố cô ấy báo tôi cô ấy nhập viện.”

Tôi nhìn Trương Siêu, cuối cùng vẫn quyết định không hỏi hôm đó cậu ta có ăn lạc rồi hôn bạn gái mình không.

Trên đường lái xe về nhà, tôi tiết lộ phỏng đoán của mình cho Chu Dung. Có thể hôm ấy Trương Siêu đã ăn lạc rồi hôn bạn gái. Lạc, thực phẩm gây dị ứng nguy hiểm nhất, suýt nữa đã tước đoạt mạng Sống của bạn gái cậu ta.

“Vậy mình đổ oan cho chủ tịch à?”

“Ông ta mà không lừa bán thực phẩm chức năng cho người ta, kêu đây là phản ứng chữa lành thì chắc chắn người nhà nạn nhân đã gọi cấp cứu để kịp thời điều trị rồi.”

Chu Dung gật đầu, “Vụ án lần này cũng khá vui, vừa đòi được tiền cho người bị hại, vừa uy hiếp chủ tịch về sau không được làm trong ngành thực phẩm chức năng nữa, nạn nhân bị lừa đảo sẽ ít đi.”

“Cậu nghĩ vậy là sai rồi. Không có Tiên Thảo thì còn những công ty thực phẩm chức năng khác, chúng sẽ không bao giờ dừng tay. Thường ngày con cái phải quan tâm tới bố mẹ và đề phòng cẩn thận thì tình trạng này mới chấm dứt.”