Hiện nay, trên các phương tiện truyền thông đại chúng, đôi lúc ta thấy khái niệm "pháp quyền", rồi "nhà nước pháp quyền" và đôi khi ta lại thấy khái niệm "pháp trị", và thỉnh thoảng lại nghe về "nhân trị" và "đức trị". Vậy những khái niệm này khác nhau thế nào?
"Pháp quyền" là khái niệm xuất phát từ châu Âu, còn “pháp trị" là khái niệm xuất phát từ Anh - Mỹ. Còn ở Trung Hoa cổ đại cũng có khái niệm "pháp trị" (đại diện tiêu biểu là Hàn Phi Tử), nhưng khái niệm "pháp trị" (rule by law) ở đây đưa ra là nhằm đối nghịch với khái niệm "đức trị” (rule by moral) của các nhà tư tưởng trước đó (đại diện tiêu biểu là Khổng Tử). Cụ thể là, theo tư tưởng "pháp trị" của Trung Hoa cổ đại thì "pháp trị" có nghĩa là nhà nước/ hoàng đế sẽ dùng pháp luật để cai trị nhiều hơn là dùng đạo đức để cai trị và coi pháp luật là kỷ cương, và kỷ cương là sức mạnh. Tuy nhiên, trong tư tưởng "pháp trị" của Trung Hoa cổ đại, nhà nước/ hoàng đế vẫn là tối thượng, và pháp luật ở đây thể hiện ý chí của nhà nước/ hoàng đế, là công cụ của nhà nước/ hoàng đế để cai trị dân chúng, chứ không hề thể hiện ý chí của nhân dân, không hề là công cụ của nhân dân để kiểm soát nhà nước. Cũng theo tư tưởng này, trong một quốc gia, nhà nước/ hoàng đế là người đứng trên và đứng ngoài pháp luật, pháp luật thể hiện ý chí của nhà nước/ hoàng đế, còn muôn dân thì đứng dưới và đứng trong pháp luật.
Còn ở Anh - Mỹ, khái niệm "pháp trị" (rule of law) được đưa ra là để làm rõ sự đối nghịch với khái niệm "nhân trị" (rule of person) của chế độ quân chủ. Nghĩa là, "xã hội được cai trị bởi pháp luật", chứ không phải là "xã hội bị cai trị bởi con người". Theo tư tưởng này, quốc gia sẽ lấy pháp luật làm tối thượng, chứ không lấy con người làm tối thượng (dù người đó là hoàng đế hay nhà vua). Và trong tư tưởng này, không có bất kỳ ai được đứng trên và đứng ngoài pháp luật cả (kế cả khi người đó là hoàng đế hay nhà vua).
Như vậy, có thể thấy, khái niệm “pháp tự” của Anh - Mỹ thì khá tương đồng về bản chất với khái niệm “pháp quyền" của châu Âu, nhưng khái niệm "pháp trị'' của Anh - Mỹ thì khác hẳn với khái niệm “pháp trị" của Trung Hoa cổ đại.
Quả thật, những khái niệm này không hề dễ hiểu chút nào, vì chúng vừa ẩn chứa chiều sâu pháp lý, vừa ẩn chứa chiều sâu triết học. Thực ra thì việc mổ xẻ câu từ, ngữ nghĩa sâu xa là công việc của các bậc thức giả và các nhà chuyên môn, còn với đại chúng thì có lẽ chỉ muốn quan tâm cái tinh thần cốt lõi của các khái niệm này là đủ. Tinh thần cốt lõi ấy là:
Trong một quốc gia, điều quan trọng nhất là cần bảo đảm cho được "tinh thần thượng tôn pháp luật"; quyền lực của nhà nước phải được kiểm soát (bằng Hiến pháp do nhân dân phê chuẩn hay phúc quyết một cách thực chất) và không có bất cứ ai, không có bất cứ tổ chức nào, hay nhóm người nào được đứng trên và đứng ngoài pháp luật cả.
Hay nói cách khác là: nhà nước và mọi người dân đều bình đẳng trước hiến pháp và pháp luật.
Khi đã đúng về bản chất, thì việc dùng khái niệm "pháp quyền" hay “pháp trị", "nhà nước pháp quyền" hay nhà nước pháp trị cũng không quan trọng nữa vì đó chỉ là hình thức diễn đạt mà thôi.