Tương ứng với chế độ "chủ nô" là "nô dân", tương ứng với chế độ "vua chủ" (phong kiến) là "thần dân", còn tương ứng với chế độ "dân chủ" là "công dân". Vậy "nô dân", "thần dân" và "công dân" khác nhau như thế nào?
Một công dân đúng nghĩa có sự hiểu biết sâu sắc về con người tự do/ tự trị, về hiện trạng xã hội mình đang sống, cũng như biết rằng xã hội đó nên được quản trị như thế nào thì tốt và cùng tham gia xây dựng bộ máy quản trị đó từ vai trò cá nhân và trong cuộc sống hàng ngày của mình. Trái lại, một nô dân hay thần dân sẽ không để ý, hay thậm chí là không thèm quan tâm đến những vấn đề này. Anh ta xem "xã hội tốt đẹp" là việc của ai đó chứ không liên quan tới mình, và chờ đợi để được người khác dắt đi (mà nhiều khi cũng không rõ mình sẽ được dắt đi đâu). Câu nói cửa miệng của những người này là: "Ôi, nghĩ ngợi mà làm gì, đã có nhà nước lo!".
Trong trường hợp nhà nước cấm cản không cho công dân có được những quyền và nghĩa vụ hiển nhiên (mặc định) thuộc về anh ta, người công dân cũng sẽ "đòi" cho bằng được nó và buộc nhà nước phải bảo vệ những quyền và nghĩa vụ đó của mình, nếu không, họ (công dân) sẽ thay đổi nhà nước hiện tại bằng một nhà nước khác. Còn "thần dân" thường sẽ bằng lòng vô điều kiện với những gì anh ta được ban phát. (Ngay cả khi bị xử chết thì cũng phải dập đầu "đội ơn bệ hạ đã ban cho chết"!).
Với công dân, tự do thường có nghĩa là anh ta được làm những gì mà pháp luật không cấm (tất nhiên pháp luật này không được vi hiến, và Hiến pháp này thực chất là do nhân dân ban hành) và không vi phạm "đạo lý" (chuẩn hành xử) của xã hội hay "đạo thiêng" của tôn giáo mà mình chọn, cũng như không vi phạm "đạo sống" của bản thân. Với một thần dân, anh ta chỉ dám làm những gì mà nhà nước cho phép hay ban phát. Thậm chí anh ta cũng có thể làm những điều trái với đạo sống hay đạo đức của bản thân và vi phạm đạo lý của xã hội để làm vừa lòng nhà nước mà anh ta phục tùng, bởi vì anh ta tin rằng nhà nước hay chế độ là Trời là Phật, là chân lý và công lý.
Một con người tự do và một công dân có trách nhiệm của một xã hội văn minh sẽ sẵn lòng nhận lấy trách nhiệm tự thân của mình mà không cần biết là người khác có yêu cầu hay ghi nhận không, dù điều đó đôi khi có thể sẽ khiến anh ta phải hy sinh xương máu và lợi ích cá nhân của mình. Nếu không có những công dân như vậy, loài người sẽ mãi mãi sống trong những xã hội mông muội. Trong lịch sử của mỗi quốc gia và của cả nhân loại luôn có sự hiện diện của những chân dung như thế.
Những năm 1940, khi chủ nghĩa Apartheid bắt đầu dấy lên tại Nam Phi, chàng thanh niên Nelson Mandela đã chọn con đường đứng về phía những người da đen bị áp bức để bảo vệ quyền lợi cho họ thông qua việc bào chữa miễn phí cho họ cũng như khởi xướng các phong trào đấu tranh. Chính quyền Apartheid đã kết án chung thân đối với Mandela vì tội "lên kế hoạch phá hoại nhà nước". Trong suốt 27 năm ngồi tù, ông đã không ít lần từ chối các điều kiện trả tự do của nhà cầm quyền như một lời tuyên bố trung thành với lý tưởng chiến đấu của mình: "Tôi đã chiến đấu chống lại sự thống trị của người da trắng, và tôi cũng chiến đấu chống lại sự thống trị của người da đen. Tôi yêu mến lý tưởng về một xã hội dân chủ và tự do trong đó mọi người dân sống với nhau hòa thuận và bình đẳng. Đó là lý tưởng mà tôi hy vọng sẽ sống vì nó và đạt được nó. Nhưng nếu cần, tôi cũng sẵn sàng chết vì lý tưởng đó". Sau khi rời khỏi nhà tù, Nelson Mandela vẫn tiếp tục đấu tranh để xóa bỏ những hận thù của quá khứ. Câu nói nổi tiếng của ông về ngày mà ông được trả tự do: Khi bước ra khỏi khung cửa dẫn đến cánh cổng sẽ đưa tôi đến với tự do, tôi biết nếu tôi không để lại sự chua xót và căm thù ở lại phía sau, tôi vẫn còn ở trong ngục tù" đã trở thành tuyên ngôn của tính thần hòa giải dân tộc. Ông đã gạt bỏ những hận thù yêu ghét của cá nhân để chọn lấy con đường tốt nhất cho đất nước mình, và đó là điều khiến ông trở thành một công dân vĩ đại nhất mà đất nước Nam Phi từng có.
Một chân dung khác vĩ đại không kém là mục sư Martin Luther King - người dẫn dắt phong trào đấu tranh chống kỳ thị chủng tộc tại Hoa Kỳ. Khác với Nelson Mandela, Martin Luther King đã phải trả giá cho lý tưởng tranh đấu bằng chính mạng sống của mình (ông bị ám sát vào năm 1968), nhưng có lẽ ông sẽ không bao giờ hối hận vì điều đó. Bởi theo ông: "Cuộc sống của chúng ta bắt đầu chấm dứt vào cái ngày mà chúng ta trở nên câm lặng trước những vấn đề hệ trọng".
Trước khi làm nhà lãnh đạo vĩ đại, Nelson Mandela hay Martin Luther King đều đã "làm dân" một cách hết sức xuất sắc trong bổn phận tự thân của mình. Nhưng không có nghĩa là chỉ có những nhà lãnh đạo vĩ đại mới có thể làm được điều đó mà bất kỳ công dân đúng nghĩa nào cũng có thể làm được như vậy.
Mới đây, cả thế giới phải rúng động với phong trào biểu tình đòi quyền tự chọn lãnh đạo của người dân Hồng Kong với giới học sinh, sinh viên là lực lượng nòng cốt. Thủ lĩnh của phong trào đó là cậu học sinh 17 tuổi Joshua Wong. Ở cái tuổi mà nhiều thanh thiếu niên vẫn còn "ăn chưa no, lo chưa tới", Joshua Wong đã có những phát biểu về trách nhiệm công dân khiến cho nhiều người phải suy nghĩ:
"Bởi vì học sinh cũng là người dân trong xã hội, dù họ chưa đến tuổi trưởng thành, chưa có nghề nghiệp, địa vị xã hội hay chức tước, họ vẫn có vai trò can thiệp vào những chính sách của chính phủ... Người ta thường cho rằng những ai tham gia các phong trào xã hội là vì có ai đó làm gương... Ta không cần phải có ai đó làm gương thì mới tham gia một phong trào xã hội. Ta chỉ cần quan tâm về các vấn đề".
"Tôi không muốn cuộc đấu tranh cho dân chủ phải truyền lại cho thế hệ sau. Đây là trách nhiệm của chính thế hệ chúng tôi".
Vẫn còn đó những tranh cãi xoay quanh việc liệu Joshua Wong có thực sự đã chín chắn với con đường của mình hay đó chỉ là những bốc đồng nhất thời của tuổi trẻ, nhưng có một điều mà chắc chắn không ai có thể phủ nhận được ở cậu thiếu niên 17 tuổi này, đó là tinh thần dám nhận lãnh trách nhiệm tự thân của một công dân. Lời tuyên ngôn đầy mạnh mẽ của cậu "Đây là trách nhiệm của chính thế hệ chúng tôi!" chính là một ví dụ cụ thể và sống động cho tinh thần "Chính bạn phải làm những thay đổi mà bạn mong muốn được nhìn thấy trong thế giới này" mà Mahatma Gandhi từng khởi xướng.