Khuôn Mặt Người Khác

Tuy mới có năm ngày trước, anh đã đi xe điện trên con đường này, nhưng sự cảm nhận vẫn tươi mới như đã năm năm trôi qua rồi. Chẳng còn gì lạ. Đối với anh con đường này quen thuộc đến mức có nhắm mắt lại mà đi anh cũng không lạc, nhưng đối với cái mặt nạ thì đó là con đường hoàn toàn mới. Nếu nó có nhớ ra con đường này thì chắc là vì ngay từ trước khi ra đời, nó đã mơ thấy lúc còn trong bào thai.

Đúng, thực vậy... Ngay cả những đám mây giống như những di tích cổ viền bộ râu bạc trắng mà anh nhìn thấy qua cửa sổ toa xe, ngay cả những đám mây ấy cũng có hồi ức... Mặt trong của mặt nạ được rửa bằng nước xô-đa và trên đó phồng lên những nốt rộp nhỏ... Theo bản năng, anh đưa mu bàn tay quệt vầng trán không đổ mồ hôi và lập tức nhìn quanh - có ai nhận thấy sự sơ ý của anh không nhỉ?... Khoảng cách giữa anh và những người khác? Anh có thể dám nhập vào với những người khác mà vẫn giữ khoảnh cách tự nhiên. Đột nhiên anh muốn cười phá lên không gì kìm lại nổi. Sự kích động như lọt vào đất của quân địch nhường chỗ cho sự yên tâm như trở về nhà, sự cắn rứt lương tâm như khi phạm tội nhường chỗ cho niềm vui sướng về cuộc gặp gỡ mới. Anh sẽ làm những gì anh muốn. Như một kẻ loạn dinh dưỡng rốt cuộc đã được phép ăn, theo nhịp lắc lư của toa xe, anh ra sức, như cành liễu trút bỏ những tua cuốn, vươn tới cái trán trắng của em, tới cái vết sẹo màu hồng nhợt vì bị bỏng ở cườm tay, tới những đường gân ở mắt cá chân nom như mặt trong của cái vỏ sò.

Sao, bất ngờ quá phải không? Nếu em nghĩ thế thì cũng đành, chẳng làm thế nào được. Nếu em nói rằng đó là cơn mê sảng của cái mặt nạ say thì anh chẳng có lý gì để bác bỏ. Thực quả trong những ghi chép của anh, lần đầu tiên anh viết về em như thế. Nhưng đây hoàn toàn không phải là anh từ bỏ em khi thời hạn đã hết, như gửi tiền có kỳ hạn. Đúng hơn, anh cho rằng anh không có cái quyền đó. Một bóng ma không có mặt mà thẩm định về thân thể em thì còn vô lý hơn con nhái thẩm định về tiếng chim hót. Anh sẽ gây đau đớn cho bản thân anh, rồi sau đó hẳn là gây đau đớn cho em... Ờ, phải chăng nhờ cái mặt nạ mà lời nguyền rủa đó được trừ bỏ? Đối với anh đấy là câu hỏi còn khó khăn hơn. Nhưng càng về sau vấn đề sẽ càng dai dẳng hơn đòi phải được giải quyết. Anh sẽ chờ, sẽ không muộn đâu.

Làn sóng đầu tiên những người hết giờ làm việc đã bắt đầu tràn ra và xe điện chật lên. Anh hơi xoay người đi và một thiếu phụ mặc chiếc măng-tô màu lá mạ chạm mông vào đùi anh. Anh khẽ xoay đi để cô ta không cảm thấy anh có khẩu súng ngắn, và anh càng áp sát vào cô ta hơn. Thật ra thiếu phụ cũng không hết sức tránh né anh, thế là anh quyết định cứ giữ nguyên vị trí. Mỗi lần toa xe giật, anh và cô ta lại áp sát hơn vào nhau, nhưng bây giờ anh không né ra. Mông thiếu phụ lúc thì cứng hơn, lúc thì mềm hơn, và cô ta cố làm ra vẻ đang thiu thiu ngủ. Trong lúc anh đang vui vẻ giải trí với ý nghĩ sự thể sẽ ra sao nếu anh thúc đầu mũi súng vào mông cô ta thì rốt cuộc xe đến cái ga mà anh cần xuống. Khi ra khỏi toa xe, anh nhìn thiếu phụ: cô ta vờ làm ra vẻ chăm chú xem những tấm biển gần sân ga. Nhìn từ phía sau, bằng vào kiểu tóc thì cô ta có vẻ không trẻ lắm. Không, chuyện vừa xảy ra chẳng có ý nghĩa gì đối với các sự việc xảy ra sau này. Anh muốn kể câu chuyên đó chỉ là vì anh nghĩ: cái chuyện như vậy chắc sẽ không bao giờ xảy ra nếu như anh không mang mặt nạ.

Post-scriplum. Không, phần ghi chép này của anh thiếu thành thực. Vừa thiếu thành thực vừa thiếu ngay thẳng. Phải chăng là vì anh xấu hổ với em? Ngay từ đầu, lẽ ra anh không nên đả động gì tới chuyện ấy thì hơn. Chỉ cần anh nói xa xôi đến hiệu quả của cái mặt nạ là anh đã đỡ phí mười-hai mươi đồng cho sự thú nhận về sự dâm dục như thế này. Vì thế anh nói rằng anh thiếu ngay thẳng. Và bởi lẽ anh đã phần nào đánh lừa em, nên chẳng những anh không thể kể lại những dự định thực của anh, mà tất nhiên còn vấp phải nỗi đau xót là em không hiểu anh.

Từ sự bổ sung đó, có lẽ có thể rút ra kết luận như sau. Nhờ chiếc mặt nạ, anh đã tránh được sự động tình cực độ của kẻ mắc chứng xung động thỏa dục, nhưng anh vẫn hầu như là kẻ mắc chứng đó. Tuy nhiên không phải nhục dục dẫn anh đến với em. Thậm chí anh tin chắc rằng sự hứng dục là kích thích cho sự giải phóng. Vì thế anh phải bằng bất cứ cách nào bắt em yêu cái mặt nạ.

“Đây là việc giáo dục cái mặt nạ, và tốt nhất là bắt nó tự thể nghiệm tất cả” - anh nghĩ khi đi tiểu tiện trong phòng vệ sinh nhà ga. Anh quyết định tránh những phố buôn bán ồn ào và đi trong những ngõ hẻm. Anh không muốn bất ngờ gặp em ở gần cửa hàng cá. Anh vẫn chưa tin là anh có thể chịu đựng nổi sự bất ngờ, ngoài ra anh muốn cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa em và cái mặt nạ diễn ra theo kế hoạch anh đã vạch ra ngay từ đầu. Anh có cảm giác như thể anh lâm vào thế bí. Chẳng có nguyên nhân gì mà hai chân cứ ríu vào nhau và anh suýt vấp ngã ở chỗ bằng phẳng. Há mồm thở như con chó để làm lạnh không khí nóng tích tụ dưới chiếc mặt nạ làm anh rát mặt, anh nhắc đi nhắc lại như đọc lời chú: “Này nhé, ta đến đây lần đầu tiên. Cả những gì ta nhìn thấy cũng như những gì ta nghe thấy đều là mới đối với ta. Cả những ngôi nhà rồi đây sẽ lọt vào mắt ta, cả những người mà có thể ta sẽ gặp đều là mới thấy lần đầu. Nếu có cái gì trùng hợp với những hồi niệm của ta thì đó hoặc là sai lầm, hoặc là sự tình cờ, hoặc là ảo ảnh trong chiêm bao. Cả cái mái cửa nắp bị gãy ấy. Cả cây đèn hiệu của cảnh sát sơn dở dang. Cả cái góc phố ấy, nơi quanh năm có nước bẩn dềnh lên từ cái rãnh tháo nước đầy ứ. Cả những cây du ngất nghểu dọc đường phố. Rồi... Rồi...”.

Rồi như nhổ cát lọt vào miệng, anh cố trục xuất ra khỏi ký ức những màu sắc và hình ảnh, hết cái này đến cái khác, nhưng vẫn cứ còn lại một cái gì mà anh không thể thoát được nó. Cái đó là em. Anh thu hết nghị lực và nói với chiếc mặt nạ: “Mi là kẻ hoàn toàn lạ. Cuộc gặp gỡ ngày mai sẽ là cuộc gặp gỡ ban đầu với nàng, mi chưa bao giờ gặp nàng, chưa từng nghe nói về nàng. Còn những ấn tượng của mi thì mau mau vứt đi đâu thì vứt!” Nhưng quang cảnh xung quanh càng tan ra và bay biến khỏi trí nhớ thì hình ảnh em, và chỉ có nó, càng nổi rõ hơn lên và anh không đủ sức chống lại điều đó.

Cuối cùng, anh và cố nhiên cả cái mặt nạ nữa, đặt hình ảnh em vào trung tâm, như con bướm bị ánh sáng lôi cuốn, bắt đầu lượn vòng quanh không biết chán theo một hình tứ giác không đều, gần như quệt vào nhà ta.

Các bà hàng xóm, tay cầm ví vội vã đi, không mảy may để ý đến anh; còn trẻ em thì mải miết chơi, cố không bỏ lỡ những phút ngắn ngủi còn lại cho đến bữa ăn tối. Nói chung không có gì phải e ngại rằng người ta sẽ nhận ra anh. Khi lần thứ năm hay thứ sáu anh đến gần nhà thì đèn đường đã bật sáng trời bắt đầu tối nhanh. Anh bắt đầu chăm chú quan sát, đi thật chậm để không gây nghi ngờ và nhận ra rằng em có nhà: từ khung cửa sổ không nhìn thấy, ánh sáng dìu dịu hắt ra sân. Ánh sáng ở phòng khách. Chẳng lẽ chỉ có một mình em mà em cũng bày bàn ăn chu tất như thế ư?

Anh bỗng cảm thấy điều gì giống như ghen với cái ánh sáng đó của phòng khách. Không phải với một cái gì cụ thể, như tuồng ở đó có một người khách nào đó và người ấy chiếm chỗ của anh. Dường như anh ghen với chính sự thể là ở đấy có một phòng khách bình thường bất biến, và tối đến thì ở đó có đèn bật lên. Giá như lúc này, trong lúc chờ bữa ăn tối anh được đọc tờ báo buổi chiều dưới ánh sáng đó, thế mà nhờ cái mặt nạ để giấu mặt mình, anh buộc phải lởn vởn dưới cửa sổ. Thật bất công biết bao, khó chịu đựng biết bao. Ánh sáng điềm tĩnh của phòng khách không hề mờ đi vì vắng anh... Chắc là cũng hệt như thế, em...

Cả chiếc mặt nạ mà trước đó anh rất hài lòng về nó, đặt hy vọng lớn lao vào nó thì lúc này anh cảm thấy nó không đáng tin cậy, tái nhợt đi. Cả vở diễn lớn lao mà anh trù tính, trong đó nhờ cái mặt nạ anh phải thực hiện xuất sắc vai của mình dưới bộ dạng một người khác, cả vở diễn đó té ra thực sự chỉ là một vở kịch nhợt nhạt và yếu ớt trước cái sinh hoạt thường ngày khắc nghiệt: tối đến, bật công tắc một cái, thế là ánh sáng tràn ngập phòng khách. Đúng vào lúc mặt nạ gặp nụ cười của em, nó sẽ tan ra ngay như tuyết tan vào mùa xuân.

Để tránh cảm giác thất bại, anh quyết định cho phép chiếc mặt nạ buông thả trí tưởng tượng. Những mơ ước chưa thành hình, cũng như chính cái mặt nạ, mà có lẽ cũng không phải là những mơ ước, chẳng qua chỉ là những ảo tưởng về cái thường nhật đã chui ra khỏi vỏ, - về cái đó thì anh sẽ lờ đi không nói đến. Thế là, sau khi quyết nhắm mắt bỏ qua hết, anh lại bắt đầu làm ra vẻ bận rộn, đi vòng quanh nhà theo một hình tứ giác không đều.

Nhưng trí tưởng tượng phóng túng không khuyến khích chiếc mặt nạ, nó chỉ cho thấy rõ cái vực sâu ngăn cách anh và mặt nạ là không thể vượt qua được và quỷ quyệt biết chừng nào.

Sau khi xổng xích, chiếc mặt nạ trước hết sẽ sỗ sàng đi thẳng đến nhà chúng ta. Anh sẽ đóng vai kẻ môi giới. Cái cửa rào tuột mất một bản lề. Con đường nhỏ trải đá răm có bùn trét đầy giữa các kẽ, vì thế bước chân không gây tiếng động, cửa vào đã tróc sơn, loang lổ từng mảng như vết hắc lào. Cái máng nước đã gần mục nát lăn lóc bên bậc tam cấp... Em cần quái gì phải bận tâm, đấy là nhà người khác kia mà! Sau khi ấn nút chuông và lùi lại một bước để cho hơi thở trở lại đều đặn, anh sẽ lắng nghe xem em đang làm gì. Tiếng bước chân đến gần, đèn bật sáng trên bậc tam cấp, có tiếng em hỏi: “Ai đấy?”.

Không, dù anh có cố gắng kể tỉ mỉ như thế nào về tất cả mọi chuyện thì cũng chẳng có ích gì. Chẳng cần phải làm thế, mà trước hết là không thể làm nổi. Trái lại, phải chăng là kỳ quặc nếu anh cứ cố bằng mọi cách chắp thành một đoạn văn mạch lạc những mẩu mơ tưởng rời rạc giống như những dòng chữ cẩu thả trên tấm bảng đá đen mà ở đó những chữ đã viết đã bị xóa đi và người ta viết lại theo những chữ bị xóa, chẳng rõ viết tự lúc nào và theo trình tự nào - có lẽ đem so sánh những dòng đó với những chữ nguệch ngoạc trong nhà xí công cộng là đúng hơn cả chăng? Anh chỉ muốn chọn hai ba cảnh, giới hạn ở mức độ cần thiết nhất, để em hiểu những ý tưởng ngông cuồng ấy đã giáng cho anh một đòn như thế nào.

Thứ nhất là cái cảnh thảm hại sau khi anh nghe thấy tiếng nói của em giống như tiếng thì thầm. Nhanh như chớp, anh thọc chân vào cái khe của cánh cửa hé mở một cách e dè, giật mạnh cánh cửa và nhanh nhẹn chĩa súng vào mặt em, khuôn mặt sợ hãi như thể đột nhiên em bị sặc gió. Em hãy tưởng tượng xem anh luống cuống như thế nào. Không một chút thiện cảm. Anh vẫn thường bực tức về thái độ thản nhiên của em, đúng thế, nhưng dù sao cũng chẳng cần gì phải xử sự như tên cướp trong một bộ phim. Nếu anh là kẻ quyến rũ thì chẳng nhẽ không nghĩ ra được thủ đoạn gì thích hợp hơn với kẻ mình quyến rũ ư? Xét cho cùng, vì mọi cái đó diễn ra trong trí tưởng tượng của anh, nên có thể dùng bất cứ cách nói dối quen thuộc nào, chẳng hạn anh là bạn học cũ của chồng em và nhớ tình bạn cũ tạt vào thăm - anh nên sự như thế mới phải. Nói chung anh không thể thành kẻ cám dỗ được. Thế anh có phải là kẻ báo thù không nhỉ? Có lẽ trong chiếc mặt nạ của anh ngay từ đầu đã che giấu niềm khao khát trả thù chăng? Thực vậy, anh cảm thấy căm thù, tâm trạng của anh là tâm trạng gây gổ, tất nhiên là có cả ý thức trả thù - tất cả là nhằm chống lại những kẻ muốn tước bỏ của anh cả những quyền công dân cùng với bộ mặt đã mất. Thế nhưng đối với em?... Anh không biết... Anh cho rằng không được đối xử với em như thế, nhưng anh không biết... Sự rồ dại chi phối anh khiến lý trí hoàn toàn tê liệt, làm mất khả năng suy xét.

Đây là sự ghen tuông. Anh đã nhiều lần cảm thấy một cái gì giống như sự ghen tuông do tưởng tượng, nhưng lần này thì khác. Một cơn run nhục cảm mãnh liệt không thể nghĩ ra ngay cho nó một cái tên. Không, có lẽ đúng hơn hết thì nên gọi nó là “nhu động”. Những vành đai gây đau đớn cứ qua những quãng thời gian bằng nhau lại lần lượt chạy từ chân lên đầu. Em sẽ hiểu rõ hơn như thế là thế nào nếu em hình dung ra chuyển động của những hàng chân con rết. Quả thực anh cho rằng ghen là một cảm giác súc vật có thể dễ dàng thúc đẩy người ta tới chỗ thậm chí giết người. Có hai quan điểm đối với sự ghen tuông: coi nó là sản phẩm của văn hóa và coi nó là một bản năng nguyên thủy mà ngay cả dã thú cũng có. Căn cứ vào những gì đã xảy ra với anh lúc đó, anh cho rằng đó là loại ghen thứ hai.

Nhưng xét cho cùng thì cái gì khiến anh ghen đến như vậy chứ? Nguyên nhân dớ dẩn đến nỗi anh thực tình không dám viết về nó. Anh ghen với cái mặt nạ, ghen vì nó sẽ sờ tay vào thân thể em... Vì rằng em sẽ không kiên quyết gạt bàn tay đó đi. Em sẽ không chống cự đến cùng, cho dù có phải liều thân. Đấy là cái khiến anh ghen, và máu rần rật hai bên thái dương, trước mắt hiện lên những vòng tròn bồng bềnh. Kể ra thật là chuyện buồn cười. Bởi vì mọi hành động của em mới chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của anh, chỉ là do chiếc mặt nạ bầy đặt ra - vì vậy chính anh tạo nên nguyên nhân để ghen tuông và chính anh ghen với hậu quả.

Nếu anh ý thức rõ mọi việc như thế, anh phải lập tức chấm dứt những tưởng tượng ngông cuồng hoặc ra lệnh cho cái mặt nạ bắt đầu lại tất cả, nhưng... Chẳng hiểu sao anh không làm như thế. Chẳng những anh không làm mà dường như thèm muốn ghen tuông anh còn xúi giục chiếc mặt nạ. Không, có lẽ đây không phải là muốn ghen, mà vẫn là sự trả thù. Anh sa vào cái vòng lẩn quẩn luôn luôn đổ dầu vào lửa: những dằn vặt ghen tuông buộc anh thôi thúc cái mặt nạ giở trò cưỡng ép, sự cưỡng ép càng thổi bùng lên ngọn lửa ghen tuông. Mà nếu như vậy thì chính cảnh tượng đầu tiên ấy là mong muốn ngấm ngầm của chính anh. Như vậy, rõ ràng có những vấn đề mà anh phải can đảm nhìn thẳng vào nó, không được đổ hết cho cái mặt nạ. Thôi được, sự thể sẽ ra sao nếu như... Giả định đó không lấy gì làm dễ chịu lắm nhưng... Nếu như ngay từ trước khi bị mất bộ mặt... Ngay từ khi anh sống cuộc sống gia đình như mọi người... Chính anh vẫn ngấm ngầm nuôi dưỡng những mầm mống ghen tuông, ghen với em ư? Hoàn toàn có thể như thế, một khám phá đáng buồn. Có điều là anh tỉnh ngộ chậm quá...

Quá chậm. Cái mặt nạ lẽ ra phải là trung gian giữa chúng ta lại là một cái ngữ trơ tráo, cố nhiên, nếu như nó là một kẻ quyến rũ dịu dàng thì cũng sẽ không có gì thay đổi. Trái lại, thậm chí có thể xảy ra sự đau khổ vì cơn ghen ác tính không có lối thoát. Và kết quả là một trong vô số cảnh cưỡng ép rất giống nhau.

Với anh, sự sợ hãi của em trở thành cơn co giật dục tình mà chính anh không ngờ. Không, đủ rồi... Dù đó là vở diễn tạo nên để phản đối cái thông tục thường ngày, nhưng cái đã xảy ra vượt quá phạm vi của cái có thể chấp nhận được. Nếu tất cả những cái đó là mộng mị thì anh muốn nó mang bộ y phục kiều diễm của phúng dụ, còn đây là sự ngông cuồng thiếu sức tưởng tượng, sự ngông cuồng giống như một chuyện bịa. Để rồi, toàn những trò vô vị tầm thường.

Cảnh cuối cùng. Dù nó vô vị đên thế nào đi nữa, anh không có ý định vờ như không có gì xảy ra. Số là cảnh đó chẳng những vô vị tầm thường, mà về tính chất bỉ ổi của nó, có thể đây là cực điểm, đồng thời nó là điểm ngoặt quyết định những hành động sau này của anh. Chĩa khẩu súng vào mặt em, anh bắt đầu bắt em phải thú nhận: “Không có tôi, ở đây cô vẫn thủ dâm phải không? Đừng giấu diếm, không ăn thua gì đâu. Tôi biết cô vẫn làm gì”. Bền bỉ không thể tưởng được, chậm chạp nhưng không để cho tránh né, anh truy ép em. Thật không sức đâu chịu đựng nổi. Đã tới lúc chấm dứt những ý nghĩ mọi rợ, bẩn thỉu ấy. Làm cách gì bắt em phải chịu đền nợ? Cách hay nhất, cách duy nhất - anh tin chắc như vậy - là dứt bỏ mặt nạ đúng vào lúc em há miệng để trả lời.

Nhưng ai phải đền nợ? Cái mặt nạ ư? Anh ư? Hay là em chăng?... Ờ, có lẽ anh chưa suy nghĩ đến nơi đến chốn về chuyện đó. Đương nhiên là chưa suy nghĩ. Nhưng anh muốn kẻ phải đền nợ không phải là người nào trong chúng ta, mà là chính khái niệm mặt nạ đã dồn anh vào tình thế như vậy.

Anh bắt đầu cảm thấy một sự trống rỗng không thể chịu nổi, vì giữa anh và mặt nạ đã tạo nên một vực thẳm như thế. Có lẽ anh đã linh cảm thấy tai họa đang đến chăng? Tuy mặt nạ, như tên nó chỉ rõ, chỉ là bộ mặt giả và không được có ảnh hưởng gì đến cá tính của anh, nhưng chỉ cần nó xuất hiện trước mắt em là nó bay đi xa đến nỗi không thể nào vươn tay với tới nó được, và anh hết sức bối rối, nhìn theo nó bằng cái nhìn bất lực. Thế là bất chấp những kế hoạch của anh sản sinh ra chiếc mặt nạ anh buộc phải thừa nhận thắng lợi của bộ mặt. Muốn cho anh hòa nhập vào một cá tính duy nhất, cần dứt bỏ chiếc mặt nạ, chấm dứt tấn hài kịch của những chiếc mặt nạ.

Tuy nhiên đúng như đáng phải chờ đợi, chiếc mặt nạ cũng không bướng lắm. Khi nó vừa thấy rõ quyết tâm của anh, nó lập tức mỉm cười cay đắng, cụp đuôi lại và ngừng ngay những ý tưởng ngông cuồng của nó. Anh cũng ngừng truy ép nó. Mặc dù anh ra sức khích mình chống lại những ý tưởng ngông cuồng, anh không có ý định chống lại những kế hoạch mai này của anh, như vậy anh với cái mặt nạ là những kẻ đồng mưu phạm tội, có thể nói là cùng một giuộc. Không, gọi anh và nó là những kẻ đồng phạm thì có lẽ không đúng. Không cần tự hạ mình tới mức đó. Dù sao, trong những kế hoạch mai này không có việc giơ súng ra dọa. Động cơ tính dục thì có, dĩ nhiên nhưng nó không có gì chung với sự trơ trẽn nọ. Tỏ ra dâm đãng với một phụ nữ trừu tượng tình cờ gặp trên xe điện thì cũng cho là được đi, nhưng bộc lộ ra như thế với chính vợ mình thì có kẻ nào muốn như vậy không?

Khi lần cuối cùng anh đi ngang qua nhà và qua hàng rào nhìn vào cửa sổ phòng khách thì anh thấy vô số dải băng buông thõng xuống từ trên trần, nom như những sợi tảo biển đẹp. Để đón anh ngày kia đi công tác về, em đã giặt những cuộn băng anh quấn mặt. Giây lát đó, anh có cảm tưởng như tim chọc thẳng cơ hoành và rơi xuống dưới. Anh vẫn yêu em. Có thể anh xử sự không đúng đắn, nhưng anh vẫn yêu em như trước. Điều bi kịch nhất là anh chỉ có thể khẳng định tình yêu của mình bằng cách như thế. Như một đứa trẻ không được cho đi tham quan - nó chỉ còn biết ghen với những địa điểm lịch sử và những di tích cổ.

Post-scriptum viết trên những tờ rời kẹp vào cuốn vở. Có lẽ em sẽ cảm thấy chán ngán, nhưng anh muốn một lần nữa thử xem xét kỹ những ý tưởng ngông cuồng trơ trẽn của cái mặt nạ. Em ạ, khi anh nhìn những sự việc ấy bằng con mắt ngày hôm nay thì anh cảm thấy rằng trong mọi mánh lới xung quanh ý tưởng ngông cuồng có ẩn chứa mọi ý nghĩa nhất định mà anh không nắm bắt được, nói theo ngôn ngữ trinh thám thì đó là chiếc chìa khóa khiến ta có thể chỉ ra kẻ phạm tội, hay dấu hiệu tỏ rằng vụ rắc rối đã giải quyết xong - tất cả là ở đó.

Anh dự định sau này sẽ kể về phần chót đúng như là phần chót. Anh hy vọng chậm nhất là ba ngày nữa, tính từ lúc anh viết những dòng này, anh sẽ cho em xem những ghi chép của anh, và ba ngày mà anh vừa nói chỉ là tính phỏng chừng số ngày cần thiết để hoàn tất một việc khó. Cho nên nếu mục đích của anh chỉ là kể về phần cuối, anh không viết những đoạn bổ sung này, mà chỉ đưa nó vào phần cuối của những ghi chép. Để cho cân đối, con đường như thế là con đường đúng nhất - không thể phản đối cái đó được. Nhưng mục đích của anh hoàn toàn khác. Anh muốn sửa lại đôi chút khái niệm “dục tình” mà anh định dùng nó để giải thích tất cả, thế mà té ra, như người ta thường nói, anh lại phải đeo tảng đá vào chân... hay có lẽ anh muốn sửa đổi chút ít sự khẳng định rằng giữa anh và cái mặt nạ khác nhau rất nhiều. Bởi vì anh đã nhận lỗi thì có lẽ nên cho anh có dịp tự bào chữa, cố nhiên là nếu anh sẽ không xuyên tạc các sự kiện.

Hôm ấy anh đưa cái mặt nạ ra khỏi nhà với tấm lòng thanh thản, như thể đưa đứa con yêu đi dạo chơi. Anh lấy cái vui nhộn của con chó con lần đầu tiên được thả ra khỏi chuồng - anh cảm thấy vui vẻ, yêu đời. Nhưng vì cơn ghen không biết từ đây nảy ra, anh và chiếc mặt nạ lâm vào một tình thế là vì em mà anh và nó đánh giáp lá cà. Cơn ghen đó buộc anh phải nhớ tới tình yêu và lòng chung thủy đối với em. Vì thế những kế hoạch hoãn sang hôm sau đòi phải thực hiện ngay. Thế là dù muốn hay không, anh cũng phải đề nghị với chiếc mặt nạ một cuộc đình chiến tạm thời.

Cố nhiên, ngầm sâu bên trong có cái gì vướng mắc như cái gai. Chuyến xe điện đi vào thành phố vắng tanh, và bất kể anh ngồi vào chỗ nào, kính cửa sổ cũng biến thành những tấm gương đen ngòm soi hình chiếc mặt nạ của anh. Một thằng cha kỳ quặc: để râu, trang phục cầu kỳ, đeo kính đen dù là đã chiều tối... Cuối cùng, anh hạ tối hậu thư cho nó: hoặc nó thực tâm ưng thuận đình chiến, hoặc anh dứt bỏ mặt nạ. Rốt cuộc, cái ngữ đó giấu khẩu súng lục vào túi. Nó quỷ quyệt biết bao! Thậm chí anh có cảm giác rằng cái mặt nạ mỉm cười hiểm độc, nói:

- Đủ rồi, đừng càu nhàu nữa, tôi là cái tai ách không tránh khỏi đối với anh. Nếu anh định từ bỏ tôi thì tốt hơn hết là ngay từ đầu đừng mưu toan gì cả. Còn đã khởi sự thì hãy im lặng. Muốn có được cái gì thì phải sẵn sàng trả giá về cái đó...

Anh hé mở cửa sổ. Luồng không khí ban đêm cứng căng, sắc như lưỡi dao cạo ùa vào. Nó chỉ làm mát gáy và hai lòng bàn tay và tức khắc lặng đi trước “cái tai ách không tránh khỏi”, thậm chí không chạm đến đôi má nóng bừng. Về mặt tâm lý, anh đến khổ vì chiếc mặt nạ không hòa hợp với anh thành một toàn bộ thống nhất, nhưng về mặt sinh lý, anh khó chịu vì tiếp giáp quá sít sao với nó. Trạng thái của anh giống như trạng thái của người cấy răng giả.

Nhưng anh cũng không nhượng bộ, cố tự bào chữa, vì chừng nào thỏa hiệp đình chiến vẫn tàm tạm được duy trì thì anh muốn làm cách nào đạt cho bằng được mục đích chính của mình - khôi phục con đường mòn giữa chúng ta, miễn là anh chịu chấp nhận một số trở ngại (chẳng hạn sự ghen tuông). Nhưng lẽ nào anh có thể nuôi trong lòng cái hứng thú vô sỉ như thế đối với vợ mình? Tỷ lệ nghịch với thái độ của anh đối với chiếc mặt nạ, anh ngày càng trở nên dễ tính hơn đối với em đến độ đáng ngạc nhiên.

Nhưng có phải thế hay không? Kết quả thế nào thì em đã biết, thành thử anh sẽ không lặp lại... vấn đề không chỉ là kết quả... Có những căn cứ nào để đối xử thành kiến như vậy chỉ riêng đối với anh thôi?

Hành vi tính giao có thể coi là thuộc lĩnh vực giới tính của những quan hệ trừu tượng của con người. Nếu chỉ giới hạn ở những quan hệ trừu tượng, quá xa xôi mà ngay cả trí tưởng tượng cũng không bao gồm nổi thì người khác tất không tránh khỏi biến thành một đối nghịch tưởng tượng - một kẻ thù, còn sự đối lập về giới tính trở thành hành vi tính giao. Chẳng hạn, chừng nào còn người phụ nữ trừu tượng thì nhất thiết không thể không có tính dâm của người đàn ông. Tính dâm tuyệt nhiên không phải là kẻ thù của người phụ nữ như người ta thường nghĩ, mà trái lại, người phụ nữ là kẻ thù của tính dâm. Như vậy, có lẽ hợp lý nếu giả định rằng sự tồn tại tính dâm không phải là giới tính bị xuyên tạc, mà trái lại là hình thức điển hình của đời sống tình dục ngày nay.

Dù sao đi nữa, chúng ta đang sống trong một thời đại mà không thể như trước kia vạch ra một ranh giới rạch ròi, ai cũng có thể nhận thấy giữa đồng loại [1] với kẻ thù. Trong xe điện, vô số kẻ thù bâu quanh anh sát gần hơn là những đồng loại. Có những kẻ thù biến thành những lá thư lọt vào nhà, có những kẻ thù - mà không thể nào thoát khỏi chúng - biến thành sóng radiô lọt vào từng tế bào. Trong hoàn cảnh đó, vòng vây của kẻ thù trở thành bình thường - ta quen với nó, và sự tồn tại của đồng loại cũng khó nhận thấy như cái kim trong sa mạc. Chính khi ấy đã nảy ra một ý tuồng cứu nguy: “Ta sẽ làm cho những người xa lạ thành người ở gần ta”, nhưng có thể hình dung nổi là sẽ tìm được một nhà kho khổng lổ chứa đủ một người mà đơn vị để tính số lượng của họ là con số tỉ được không? Có lẽ, để thành đạt trong đời, hợp lý hơn là nên từ bỏ những hoài bão cao cả không vừa sức ta và thực tâm chấp nhận tình trạng tất cả những người xung quanh đều là kẻ thù. Phải chăng như vậy sẽ tạo được miễn dịch đối với sự cô đơn một cách yên ổn hơn và mau chóng hơn?

Chẳng có gì đảm bảo rằng kẻ bị sự cô đơn đầu độc sẽ không háo dâm với người ở gần mình, ít nhất là với vợ. Trường hợp anh không phải là ngoại lệ. Nếu trong hành động của chiếc mặt nạ ta thấy có sự trừu xuất nhất định những quan hệ của con người - có lẽ vì sự trừu xuất đó mà anh ham mê những ý tưởng ngông cuồng - thì anh, vì khao khát tìm lối thoát ra khỏi tình thế đã hình thành, không còn cách nào khác ngoài việc ngậm miệng không nói gì về mình. Đúng, dù anh có kể ra bao nhiêu việc tốt lành anh đã làm đi nữa thì bản thân việc anh nghĩ ra một kế hoạch như thế đã nói lên khá hùng hồn về những ảo tưởng tình dục của anh.

Như vậy, kế hoạch chế tạo mặt nạ là kết quả không phải của một niềm mong muốn đặc biệt của anh, mà là biểu hiện của nhu cầu hết sức bình thường của con người hiện đại được trừu tượng hóa. Thoạt nhìn thì có vẻ như anh thất bại vì chiến lược mặt nạ, nhưng thật ra chẳng có gì giống sự thất bại.

Khoan! Kế hoạch tạo nên mặt nạ chẳng phải là cái gì đặc biệt. Đúng không nào? Ngay chính số phận anh - bị mất bộ mặt, buộc phải cầu đến sự trợ giúp của cái mặt nạ này - chính số phận đó cũng chẳng phải là cái gì phi thường - điều đó, nói cho đúng hơn, là số phận chung của những con người thời nay. Chẳng phải thế sao? Một khám phá nhỏ, cố nhiên. Duyên do gây nên nỗi tuyệt vọng của anh không chỉ là vì không còn mặt nữa, mà phần chính là số phận anh không có gì chung với số phận những người khác. Anh không thể đè nén trong anh tình cảm ghen tuông ngay cả với người bị bệnh ung thư, vì người đó còn được chia sẻ số phận của mình với những người khác. Giá như không phải thế... Miễn là cái hố mà anh sà xuống không phải là cái giếng tình cờ bỏ ngỏ, mà là căn phòng giam nhà tù, mọi người đều biết rất rõ là có loại phòng giam đó! Điều đó cũng không thể đẩy anh vào tình trạng tuyệt vọng. Em phải hiểu anh muốn nói gì. Cảm giác tuyệt vọng cô đơn khi một gã trai bắt đầu vỡ tiếng hay một cô gái bắt đầu thấy tháng cảm thấy chỉ hấp dẫn của sự thủ dâm mà tưởng rằng cái hấp dẫn đó là thứ bệnh lạ thường chỉ riêng họ mắc phải... Hay cảm giác thất vọng bẽ bàng khi một vụ ăn cắp nhỏ nhặt trẻ con (một quả cầu nhỏ của bộ ghép hình, hay một miếng tẩy, hay một mẩu bút chì) - thứ bệnh sởi mà người nào cũng mắc một lần trong đời - bị coi như một tội nhục nhã mà chỉ có mình anh phạm phải... Thật là bất hạnh nếu sự ngu dốt như vậy kéo dài quá một thời kỳ nhất định, khi ấy sẽ xuất hiện những triệu chứng ngộ độc và những người như thế sẽ biến thành những kẻ phạm tội dâm dục thực sự, thành những kẻ ăn cắp bình thường. Và dù họ ra sức tránh cái bẫy đang rình họ, nhận thức hết sức sâu sắc rằng họ đang phạm tội thì cũng sẽ chẳng có kết quả gì. Phương cách có hiệu quả hơn nhiều là thoát ra khỏi trạng thái cô độc bằng cách nhận biết rằng có người nào đó đang phạm một tội: hệt như ta, tức là ta có kẻ đồng phạm.

Có lẽ cái cảm giác thân thiết với những người không quen - gặp người nào cũng muốn ôm hôn - mà anh đã trải qua sau đó, khi đã ra khỏi nhà và uống votka, thứ rượu anh không quen uống, và say (về trường hợp này thì để sau anh sẽ viết, ở đây anh không muốn lặp lại), có lẽ cảm giác đó xuất hiện là vì anh nuôi một hy vọng mỏng manh tìm thấy trong bọn họ một người nào cũng bị mất bộ mặt như anh. Cố nhiên điều đó không có nghĩa là anh cảm thấy thân thiết với đồng loại, - chẳng qua anh chia sẻ với họ cái cảm giác cô độc do những quan hệ trừu tượng làm nảy sinh ra, mà những quan hệ trừu tượng xuất hiện là vì mọi người xung quanh đều là kẻ thù. Bởi thế, anh cũng chẳng nên hy vọng rằng người ta, như những nhân vật trong một cuốn tiểu thuyết nào đó, sẽ vui sướng như những con cún con, nhảy cẫng lên trên tấm chăn đệm màu xám của những dự định tốt lành...

Nhưng đối với anh, điều sau đây là một khám phá khủng khiếp. Những người cùng chung số phận như thế bị giam giữa những bức tường bê-tông như những tù nhân. Đêm đến, vô số tiếng thở dài, tiếng càu nhàu, tiếng nức nở sôi trào lên như những đám mây giông - cả nhà tù tràn đầy những lời nguyền rủa.

- Không phải chỉ mình ta, không phải chỉ mình ta, không phải chỉ mình ta...

Còn ban ngày, may mắn ra thì họ phân phối thời gian giữa việc tập thể dục và trị liệu bằng ngậm tăm, còn nếu có dịp thì lén lút thổ lộ với ai đó về số phận của mình, họ trao đổi những cái nhìn, những điệu bộ, thì thầm với nhau...

- Không phải chỉ mình tôi, không phải chỉ mình tôi, không phải chỉ mình tôi...

Gộp tất cả những tiếng đó lại thì nhà tù thật là đồ sộ. Điều đó hoàn toàn tự nhiên. Những tội người ta kết buộc cho họ là: Tội đã mất bộ mặt, tội để cho con đường mòn liên hệ họ với những người khác bị cắt dứt, tội đã mất khả năng hiểu những đau xót và vui sướng của những người khác, tôi đã bị mất sự sợ hãi và vui sướng vì phát hiện ra cái chưa từng biết ở những người khác, tội đã quên bổn phận sáng tạo vì những người khác, tội đã để mất cái âm nhạc đã cùng nghe với nhau - tất cả những cái đó là những tội biểu lộ rõ quan hệ giữa những người thời nay, vậy là xét toàn bộ, cả thế giới của chúng ta là một nhà tù khổng lồ. Nhưng dù sao, tất cả những cái đó cũng chẳng làm thay đổi chút gì cái địa vị thằng tù của anh. Ngoài ra người ta mất bộ mặt tinh thần của mình, còn anh mất cả bộ mặt bằng da bằng thịt nữa, vì vậy đương nhiên là có sự khác nhau giữa anh và họ về mức độ cô lập trong tù. Thế nhưng anh vẫn không thể dứt bỏ niềm hy vọng. Khác với những kẻ bị chôn sống, trong địa vị của anh có cái gì khiến anh phải hy vọng. Thân phận của kẻ hèn kém - không có mặt nạ thì nó không thể bắt, không thể đọ súng với kẻ thù, không thể thành kẻ phóng đãng, không thể chiêm bao - thân phận ấy không phải chỉ là của riêng anh, mà là số kiếp chung, nó trở thành đề tài của những cuộc đàm thoại giữa chúng ta. Có thể. Có lẽ chính là thế.

Ờ, nhưng em nghĩ thế nào về điều đó? Nếu anh lập luận một cách lô gíc thì em cũng không phải là ngoại lệ và anh cho rằng em đành phải đồng ý với anh. Cố nhiên là em sẽ đồng ý... Không thì em không được quyền hất tay anh khỏi váy em, và dồn anh vào tình trạng con khỉ bị thương, không được quyền lẳng lặng quan sát anh sa vào cái bẫy do chiếc mặt nạ giương ra, không được đẩy anh vào tình trạng thất vọng đến nỗi anh không còn cách nào khác, đành phải viết ra những ghi chép này. Chính em đã chứng minh rằng mặt em thuộc kiểu mặt hài hòa cương nghị, nó chính là cái mặt nạ chứ chẳng phải là cái gì khác. Như vậy, thực chất anh với em là cùng một giuộc. Trách nhiệm không phải chỉ riêng anh gánh chịu. Kết quả là những ghi chép này. Anh không thể ra đi mà không nhắc nhở đến bản thân mình. Chắc em sẽ đồng ý với điều đó.

Cho nên anh van em, đừng chế nhạo những ghi chép của anh. Viết không đơn giản là đặt một chuỗi con chữ thay cho các sự kiện, viết là quyết định làm một cuộc du hành liều lĩnh. Anh không đi qua vẫn những chỗ nhất định như một người đưa thư. Có cả sự nguy hiểm, cả những khám phá, cả sự thỏa mãn. Có lần anh cảm thấy sống dù chỉ để mà viết cũng là đáng sống và thậm chí anh nghĩ rằng anh mong muốn cứ viết hoài như thế này mãi mãi. Nhưng anh đã có thể kịp thời ngăn mình lại. Hình như anh đã tránh được tình thế kỳ cục của con quái vật gớm ghiếc tặng quà cô gái mà nó không thể nào với tới được. Ba ngày dự định kéo thành bốn, rồi thành năm - anh chẳng làm gì để tranh thủ thời gian. Nếu em đọc hết những ghi chép nay thì hẳn là việc khôi phục con đường mòn sẽ trở thành công việc chung của chúng ta. Em cho rằng anh nói tất cả những điều đó để tự khích lệ mình chứ gì? Không, anh không thích làm kẻ quá lạc quan và anh không phải là kẻ tự tin đến ngu xuẩn. Anh hiểu rằng chúng ta là những người bạn làm tổn thương lẫn nhau, vì thế anh hy vọng có sự thông cảm lẫn nhau, đặc biệt anh chờ xem em có ủng hộ anh không? Thôi được, ta hãy tắt đèn đi không chút chần chừ. Đèn tắt thì hội hóa trang chấm dứt. Trong bóng tối, không còn mặt, cũng không còn mặt nạ, anh muốn chúng ta một lần nữa làm cho nhau thỏa mãn ra trò. Anh muốn tin vào điệu nhạc mới từ trong bóng tối này đến với anh.

Sau khi xuống xe điện, anh nhào ngay vào quán bia. Hiếm khi anh cảm thấy biết ơn như thế đối với bề mặt cốc bia mờ hơi nước. Có lẽ vì cái mặt nạ làm cho da mặt không thở được, cổ họng khô rát. Anh nốc một hơi nửa lít bia, như cái bơm hút.

Chất rượu mà đã lâu anh không dùng ngấm nhanh hơn bình thường.

Mặt nạ cố nhiên không đổi màu. Thế nhưng những con đỉa ngọ ngoạy, chúng bắt đầu ngứa ngáy. Chẳng để ý đến cái đó, anh liên tiếp uống cốc thứ hai, cốc thứ ba, cơn ngứa bắt đầu dịu hẳn. Hứng chí, anh làm thêm chai votka.

Khi ấy sự cáu kỉnh mà anh cảm thấy trước đó đột nhiên biến mất, thay thế cho nó là thói huênh hoang gây gổ thông thường. Cái mặt nạ hình như cũng bắt đầu say.

Mặt, mặt, mặt, mặt... Anh lau cặp mắt ướt lệ, như không phải ướt vì mồ hôi, và qua khói thuốc lá cùng tiếng ồn ào, anh bắt đầu ngông nghênh, hằn học nhìn vô số khuôn mặt đầy chật trong phòng. Sao, mi muốn nói gì ư? Nói đi!... Sẽ không nói ư? Chẳng có gì để nói. Chỉ riêng một việc mi nói năng nhảm nhí, dùng vôtka để nuốt cho trôi những lời tầm bậy đó đủ chứng tỏ mi cần chiếc mặt nạ lắm lắm... Trong khi chửi rủa các cấp trên, huênh hoang về việc một người quen của người quen, của một người quen của mi có vai vế như thế nào, mi đã bốc đồng hết sức để cố trở thành người khác, cố che giấu bộ mặt thực của mình. Dù sao cững là một cách say vụng về... Bộ mặt thật không bao giờ có thể uống như chiếc mặt nạ uống... Khi người ta nói bộ mặt thật uống say thì có nghĩa là nó đã trở thành bộ mặt thật say rượu... Dù nó có uống say đến gần chết giấc thì nó sẽ chỉ rất giống mặt nạ, chứ không bao giờ có thể biến thành mặt nạ... Nếu anh muốn xóa bỏ tên, công tác, gia đình, thậm chí cả quốc tịch của mình, chỉ cần một liều thuốc độc mạnh là xong... Với cái mặt nạ thì mọi việc đều khác... Cách say của nó là thiên tài... Không dùng lấy một giọt rượu, nó có thể trở nên hoàn toàn không giống bất cứ người nào... Lúc này anh là như thế đấy! Anh ư? Không, đấy là cái mặt nạ... Quên thỏa hiệp đình chiến vừa ký cái mặt nạ lại vẫn cả gan làm những trò có ma quỷ biết là cái gì... Nhưng chính anh uống dường như cũng không kém gì cái mặt nạ, vì thế anh chẳng muốn mắng nó chút nào. Trong trạng thái như vậy, liệu anh có thể chịu trách nhiệm về kế hoạch ngày mai được không?... Tiếng nói hỏi về việc đó chẳng có gì là nài nỉ, cho nên anh không đếm xỉa đến đòi hỏi từ lâu của chiếc mặt nạ đòi dành cho nó quyền tự trị.

Chiếc mặt nạ ngày càng dầy thêm lên. Cuối cùng nó biến thành một pháo đài vây hãm anh bằng bê-tông, và bọc trong bộ phận bê-tông ấy, anh ra đường phố ban đêm, cảm thấy mình là người đi săn trang bị nặng nề. Qua các lỗ cửa sổ các phố nom như chỗ trú của những con mèo hoang quái gở. Chúng đi lang thang, tụ thành từng đàn, ngờ vực đánh hơi, thử tìm những cái đuôi, tai, cẳng chân của mình bị rơi ra. Anh nấp sau chiếc mặt nạ không có tên, không có địa vị xã hội, không có tuổi, và anh kiêu hãnh, vì thắng lợi, trông cậy vào sự an toàn mà anh tự đảm nhiệm cho mình. Nếu như tự do của chúng là tự do của kính mờ thì tự do của anh là tự do của kính tuyệt đối trong suốt. Một ham muốn tức thời rộn lên: háo hức muốn lập tức sử dụng cái tự do đó. Đúng, có lẽ mục đích của cuộc đời là tiêu dùng tự do. Con người thường hành động như thể mục đích cuộc đời là tích cóp tự do, nhưng phải chăng đó là một ảo tưởng nảy sinh từ tình trạng thiếu tự do kinh điển? Chính vì người ta đặt cho mình mục đích như thế, họ bắt đầu luận về sự diệt vong của vũ trụ, và một trong hai điều: hoặc biến thành kẻ ky cóp, hoặc trở thành kẻ cuồng tín tôn giáo... Điều đó đúng, ngay cả kế hoạch ngày mai tự nó cũng không thể là mục đích. Bằng cách quyến rũ em, anh muốn, mở rộng phạm vi hoạt động của giấy căn cước của anh, vì vậy kế hoạch cần được xem như một thứ phương tiện. Dù sao, điều quan trọng là cái mà anh định làm lúc này. Lúc này cần sử dụng không tiếc rẻ mọi khả năng của chiếc mặt nạ.

Post-scriptum. Tất cả những cái đó cố nhiên là lối ngụy biện sặc mùi rượu. Anh vừa mới bộc bạch với em tình yêu của anh, và trong lúc những lời đó còn âm vang, anh không được gán ép cho em những lý lẽ láo xược bào chữa một cách trơ tráo cho mối liên hệ bí mật giữa chúng ta. Anh không được gán ép nó cho chính anh. Vì anh không được làm như thế, nên anh chuẩn bị lời vĩnh biệt chiếc mặt nạ. Nhưng có điều này làm anh hơi lo ngại: anh không thể từ bỏ ý nghĩ rằng ngay cả khi không say, anh vẫn vận dụng những lý lẽ như vậy vì cho rằng những lý lẽ đó là hoàn toàn tự nhiên...

“Mục đích không phải là kết quả của sự nghiên cứu, quá trình nghiên cứu - đấy mới là mục đích”. Đúng, đấy là những lời mà bất cứ nhà nghiên cứu nào cũng sẽ nói, như một điều đương nhiên. Thoạt nhìn thì tưởng như những lời đó không dính líu gì với điều mà anh khẳng định, nhưng nghĩ kỹ thì thấy chúng nói vẫn về điều ấy. Quá trình nghiên cứu, xét cho cùng, chẳng qua là sự tiêu dùng tự do về mặt vật chất. Đổi lại với điều đó, kết quả nghiên cứu hiển thị trong những giá trị, góp phần tích lũy tự do. Những lời đó rõ ràng ngụ ý răn ngừa khuynh hướng lẫn lộn mục đích và phương tiện gán cho kết quả ý nghĩa quá lớn. Anh cho rằng đó là lôgic tỉnh táo nhất trần đời, nhưng nếu đối chiếu mọi việc thì hệ thống lập luận của anh sẽ hệt như lối ngụy biện của cái mặt nạ say? Nhiều điều không làm anh vừa lòng. Có lẽ vì khao khát từ bỏ cái mặt nạ, thực ra anh lại giữ nó để phòng sẵn chăng? Hay có lẽ tự do giống như một thứ thuốc mạnh: dùng liều nhỏ thì có tác dựng chữa bệnh, tăng liều lên thì có tác dụng xấu. Anh muốn hỏi ý kiến em. Nếu như dù thế nào chăng nữa anh vẫn cứ phải tuân theo yêu cầu của cái mặt nạ thì luận thuyết của anh cho rằng mặt nạ là cái nhà tù, điều mà anh đã viết một cách hết sức chật vật và mất nhiều thời gian, mà nói gì đến luận thuyết, tất cả những ghi chép của anh đều là sản phẩm của những quan niệm sai lầm. Thậm chí anh không hề nghĩ tới chuyện em sẽ đồng ý với những lời biện thuyết của anh cốt để bào chữa cho mối liên hệ giấu diếm giữa chúng ta.

Vậy thì nên làm thế nào với cái tự do quá đáng ấy?...

Nếu có người nào bình tĩnh quan sát hành vi tham lam của anh thì hẳn là người đó sẽ phải nhăn mặt. Nhưng cám ơn trời, chiếc mặt nạ không phải là người nào cả, nên dù nghĩ về nó thế nào thì nghĩ, nó chẳng hề cảm thấy đau đớn. Thuận tiện biết bao cái cảm giác giải phóng ấy mà ta chẳng cần lấy làm hổ thẹn về nó, chẳng cần biện bạch về nó. Sự giải thoát khỏi lương tâm dìm anh chìm lút đầu vào cái âm nhạc sủi bọt.

Ghi chú ngoài lề. Đúng, cần viết riêng về việc anh cảm thụ thứ nhạc đó như thế nào. Biển quảng cáo bằng đèn nê-ông, trang trí đèn, ánh đèn trên bầu trời đêm, những cặp chân phụ nữ đi bít-tất dài, - khi thì to lên, khi thì nhỏ đi - khu vườn bỏ hoang, xác con mèo trong hố rác, những mẩu thuốc lá bị giẫm bẩn và nhiều thứ nữa. Không thể kể ra hết được - mỗi cái đó biến thành một nốt nhạc nhất định, vang lên, tạo nên điệu nhạc. Chỉ riêng nhạc điệu đó đã khiến anh muốn tin rằng thực tế có cái thời gian mà anh khoái trá cảm thấy trước...

Post-scriptum. Đoạn “Ghi chú ngoài lề” này dĩ nhiên đi trước Post-scriptum ở trên về thời gian và hiển nhiên là được viết liền sau đoạn văn chính. Bây giờ anh khó nhớ lại điệu nhạc đó nổi lên ở đâu. Nhưng cũng không có được sự vững tin cho phép gạch đoạn ghi chép này đi, vì thế anh quyết định vẫn để.

Tuy chứng cứ ngoại phạm của mặt nạ hoàn toàn đầy đủ, còn tự do mà nó hứa hẹn là bất tận, nhưng bằng lòng với cái tự do chỉ cần để thỏa mãn những ham muốn của mình, như một kẻ không có lấy một đồng xu mà bỗng nhiên được một đồng tiền mà không biết dùng tiền ấy làm gì - đây chẳng phải là điều đáng ghê tởm sao? Mới vừa rồi em đã thấy có điều đó. Sự say rượu mạnh thêm bởi cảm giác say tự do, khắp cơ thể anh nổi lên những cục u ham muốn, anh trở nên giống như cái cây già đầy bướu cục. Rốt cuộc cái tự do đã nằm trong tay anh mà anh đã phải trả giá bằng tuổi tác, bằng địa vị và công việc, nếu đem so sánh với tự do trước kia của anh thì có thể nói là cũng như thịt tươi ứa máu so với từ “thịt” khô khan. Chỉ nhìn và im lặng - cái đó sẽ chẳng đem lại gì cho anh. Cái mặt nạ của anh không vừa lòng - nó mở toang đường đi ra như cái mõm há hoác của con quỷ biển và bắt đầu hau háu rình mồi. Nhưng tiếc thay, anh không biết nên dùng tự do để chộp con mồi gì. Có lẽ anh đã được tập rèn quá lâu và cuối cùng đã quen tiết kiệm tự do. Những mong muốn của anh nhỏ nhặt thôi, nhưng dù sao cơ thể cùng đầy những ham muốn như những mụn mưng mủ, còn anh thì thật là tức cười, phải dùng những phép tính lôgic tính toán những ham muốn của mình.

Anh không thể khoe là mình có những ham muốn nào đặc biệt phi thường. Dù sao chứng cớ ngoại phạm đã được đảm bảo và anh bất cần là những ham muốn đó vô liêm sỉ và sâu xa đến thế nào. Đúng hơn là thế này: vì anh đã được nếm mùi tự do thoát khỏi bộ mặt thật, vậy thì thậm chí rất nên hành động bất chấp lương tri, vì phạm pháp luật. Thế là, giúp súc cho anh, như theo đơn đặt, - có thể khẩu súng hơi là nhân tố kích thích - đã xuất hiện những hành động mà chỉ bọn cướp mới dùng đến: đe dọa, tống tiền, cướp lột. Cố nhiên, nếu như anh có thể thực hiện thành công những việc đó thì đối với anh đấy sẽ là thắng lợi lớn. Nếu như bản chất thực của những hành động đó sẽ bị phơi trần, thì tính kỳ quặc của sự kết hợp những cái đó chắc chắn sẽ là một tin báo chí giật gân nhất hạng. Với người nào thực sự muốn thử cái xem, anh không có ý định dùng sức mạnh ngăn cản. Anh cho rằng sẽ là điều có ích nếu giải thích cho những người không có mặt nạ, hay nói cho đúng hơn, những người mang mặt nạ giả hiểu rõ thực chất của những quan hệ trừu tượng của con người dù sao đi nữa, anh muốn ít ra cũng trả thù về những con đỉa của mình.

Anh chẳng thiết gì lên mặt đạo đức giả, nhưng chẳng hiểu sao anh không ưa gì những thói xấu loại đó. Nguyên nhân hết sức đơn giản. Thứ nhất, anh không thấy đặc biệt cần thiết phải biến thành cái mặt nạ - bộ mặt quấn băng hoàn toàn vừa ý anh. Lý do thứ hai: sự tống tiền như thế, sự đe dọa như thế là mục đích thì ít, mà là phương tiện kiếm tiền để bù phí tổn về tự do thì nhiều hơn. Thêm nữa, tám mươi ngàn yên còn lại sau chuyến đi công cán làm ấm túi một cách dễ chịu. Đủ cho tối nay và ngày mai. Không lấy gì làm nhiều, nhưng xoay tiền bằng cách này thì anh sẽ nghĩ sau, khi nào cần đến.

Nhưng xét cho cùng thì mục đích dưới dạng thuần túy, không pha trộn phương tiện là như thế nào? Đáng chú ý là hầu hết những hành động bất hợp pháp mà anh có thể nhớ được đều liên quan tới việc chuyển giao quyền sở hữu, tức là liên quan tới tiền. Anh sẽ nêu một dẫn chứng: những trò đỏ đen ràng buộc người ta bởi sự cô đặc tinh thuần của đam mê... Hỏi nhà tâm lý học thì ông ta sẽ gọi đó là sự khao khát giải thoát, khao khát thay thế sự căng thẳng kinh điển bằng sự giải tỏa giây lát... Nếu quả thật như vậy thì chẳng cần gì phải bận tâm về việc cái đó gọi là sự tiêu dùng tự do hay là sự giải thoát... Nhưng nếu lấy sự căng thẳng giây lát đó và loại trừ khỏi đó cơn triều lên và triều xuống của tiền thì liệu nó có trở nên nhạt nhẽo không nhỉ? Bản thân việc cuộc đỏ đen này tạo nên tiền đề cho cuộc đỏ đen khác và chuỗi những cuộc đỏ đen nếu có thể được, sẽ kéo dài bất tận, và cuối cùng trò đỏ đen biến thành thói quen, bản thân sự việc đó chứng tỏ biên độ giữa mục đích và phương tiện thực ra như thế nào. Những tội phạm điển hình như tống tiền, ăn cắp, cướp bóc, giả mạo không thể có được nếu như trong đó không có phương tiện. Ngay cả những người thoạt nhìn tưởng như không đếm xỉa gì đến pháp luật và hành động chỉ theo ý riêng thật ra vẫn sống trong một thế giới không tự do mà những khuyết điểm vẫn thẩm lậu vào. Phải chăng mục đích dưới dạng thuần túy là điều hão huyền.

Anh còn có những ham muốn do những khát vọng khác chi phối. Chẳng hạn, dọa đội bảo vệ viện, rồi cuổm đi trong két những tài liệu mà anh quan tâm, hay phá khóa cửa phòng hành chính, lấy cắp các biểu đồ những thí nghiệm đã tiến hành và những giấy tờ thanh tra tài chính, đấy là những ước muốn thực tế rất đặc trưng đối với anh. Cố nhiên đấy là những ý tưởng ngông cuồng tức cười, thích hợp cho bộ phim nhiều tập chiếu trên màn truyền hình dành cho trẻ em thì đúng hơn và tuyệt đối vô ích nếu tưởng tượng đến cái nguồn kích thích là sự bất bình của cái công ty chỉ dành cho viện nghiên cứu quyền độc lập danh nghĩa. Nhưng dù sao những ý tưởng đó cũng là phương tiện, thêm nữa chưa chắc chúng đã có thể thực thi cái vai trò mà mặt nạ cần phải có đối với anh. Còn nếu như anh sẽ làm tất cả để cái mặt nạ có được tới mức hoàn hảo cái mà chỉ nó mới có thể có và anh sẽ thích nghi với cuộc sống ấy...

Ghi chú ngoài lề. Cố nhiên, rõ ràng là nếu không nảy sinh những trở ngại đặc biệt thì anh sẽ phải suốt đời sống cuộc sống nước đôi với cái mặt nạ và mặt thật của mình. Khi ấy có lẽ nên ngẫm nghĩ lại lần nữa...

Trong vô số những tội phạm chỉ có một dẫn chứng cho phép phát hiện ra những khả năng phi thường. Đây là sự phóng hỏa. Trong hành động phóng hỏa, đương nhiên cũng có những yếu tố nó là phương tiện tích lũy tự do: được bồi thường bảo hiểm, xóa các chứng cứ sau vụ ăn cắp, những ý đồ háo danh của người lính chữa cháy. Chẳng phải hầu hết các vụ phóng hỏa khác phát sinh không phải do ác ý có tính toán như vậy, xét cho cùng đều có nguyên nhân là niềm khát khao lấy lại cái tự do bị kìm hãm hay bị tước đoạt mất hay sao? Nhưng có những vụ phóng hỏa dưới dạng thuần túy, chúng không phải là một giá trị nào cả, mà chỉ để thỏa mãn thói ngông trực tiếp... Ngọn lửa bùng bùng liếm các bức tường, quấn xung quanh các cây cột, chọc thủng trần nhà và đột nhiên vút lên cao, vươn tới các đám mây, và khinh miệt nhìn bầy người đang cuống quýt, biến thành tro bụi một mẩu lịch sử mà mới vừa rồi hiển nhiên là vẫn tồn tại. Những vụ phóng hỏa không pha trộn gì hết, khi mà những hủy hoại đó là món ăn thỏa mãn cái đói tinh thần... Chắc là những trường hợp như vậy cũng có thể có. Cố nhiên anh không cho ràng đó là mong muốn bình thường. Trong dân gian những kẻ như thế được gọi là những kẻ châm mồi lửa - những con quỷ hỏa hoạn - như vậy người ta hiểu rằng hành đông của những kẻ đó vượt ra ngoài khuôn khổ cái được mọi người chấp nhận. Nhưng mặt nạ là mặt nạ, không liên quan gì với cái được mọi ngươi chấp nhận, cho nên nếu việc sử dụng tự do được đảm bảo thì vấn đề bình thường hay bất bình thường không đặt ra.

... Tuy nhiên, bản thân anh không hề có nhu cầu gây hỏa hoạn, vậy thì anh cần gì tất cả những cái đó? Khi anh đi vơ vẩn trong các ngõ hẻo lánh, gần như chạm vai vào những tấm biển khêu gợi thì anh thử tưởng tượng như tuồng từ dưới tấm mái che này hay từ cái khe kia trong tường bỗng phụt ra ngọn lửa, nhưng điều đó tuyệt nhiên không làm anh xúc động. Anh cho rằng anh không hoảng sợ gì cho lắm. Em cứ thử mang mặt nạ ít ra lấy một lần thì sẽ hiểu hết ngay. Khuynh hướng kìm nén những hành động không xứng đáng ở con người, kỳ lạ thay, rất là nhỏ mọn, không thể trông cậy vào nó. Cái đó giống như một đứa trẻ nhát gan dùng hai tay che mặt và nhìn qua các kẽ ngón tay, bình tĩnh xem bộ phim có những con quái vật. Người phụ nữ càng son phấn lòe loẹt thì càng dễ bị quyến rũ. Đây không chỉ là nói về sự cám dỗ tình dục, con số thống kê hoàn toàn xác nhận điều đó cả đối với những tên ăn cắp chuyên nghiệp. Ôi, trật tự, ôi tập tục, ôi luật pháp! - ồn ào xiết bao xung quanh những cái đó, nhưng rút cục đấy chỉ là cái pháo đài bằng cát có thể tan ra bất cứ lúc nào, nó chỉ được duy trì bởi một lớp da mỏng - tức là bộ mặt thực.

... Quả có như thế - anh không sợ. Giờ đây chẳng cần gì phải từ bỏ thói vô liêm sỉ - ai cần cái đó. Thì bản thân mặt nạ là kết quả của thói vô liêm sỉ của anh kia mà. Chẳng cái gì có thể không thèm đếm xỉa đến sự thỏa thuận, giữa mọi người bằng cái mặt nạ đã được đào lên, nó không bị bắt buộc phải có ý thức rằng nó là mặt nạ, tuy luật kể ra cũng không cấm điều đó. Anh có thể hình dung được tâm lý của kẻ gây hỏa hoạn, tuy bản thân anh không phải là kẻ gây hỏa hoạn. Tuy nhiên, anh có hơi lo ngại về nỗi cái mục đích duy nhất dưới dạng thuần túy mà phải khó khăn như thế mới phát hiện được, tiếc thay lại không phải là cái mà anh đặt trước. Làm thế nào được - anh chẳng có kế hoạch thích hợp nào khác, đúng vậy đấy. Dù sao thà là một kế hoạch như thế còn hơn chẳng có kế hoạch nào. Thế nhưng anh vẫn không cho rằng tất cả những mong muốn ấy - chứng phù khắp người anh như những nhọt mưng mủ - có thể xếp vào loại phương tiện. Dù anh có nhắc đi nhắc lại bao nhiêu lần đi nữa rằng anh đã được tập rèn tới mức quá quen với việc tiết kiệm tự do và nguyên nhân là ở đấy, thì mọi chuyện vẫn cứ rất đáng buồn. Bằng cách nào chăng nữa, anh sẽ gác việc gây hỏa hoạn lại, sau này sẽ hay...

Hãy khoan, anh đã viết điều đó và lưu ý rằng anh đã bỏ lỡ một thời cơ rất quan trọng, anh không biết là do cố ý hay tình cờ. Nếu anh nói về những hành động bất hợp pháp thì dĩ nhiên ngay từ đầu anh phải nhắc đến một con quỷ nữa - đây chính là tên cướp, con quỷ của đường cái lớn. Nếu kẻ phóng hỏa được phép nhập vào số những người có mục đích dưới dạng thuần túy thì anh nghĩ rằng sẽ không có gì là dở nếu đưa vào nhóm đó cả tên cướp nữa. Nhất định không có gì là dở. Vì cái việc mà nó làm, tuy không gây ấn tượng bề ngoài như hành động của kẻ phóng hỏa, nhưng chỉ cần nhìn sâu hơn thì thấy rõ không thể có hành động phá hoại nào khủng khiếp hơn sự giết người. Dù sao đi nữa, liệu anh có thể quên một dẫn chứng nổi bật như thế không? Thế nhưng, có lẽ chính vì nó quá nổi bật mà anh đã quên phứt đi. Phải chăng vì anh không có thiên hướng đốt phá và ngay từ đầu đã chùng lại vứt bỏ khỏi đầu óc những hành động đòi hỏi động cơ phá hoại mạnh hơn, - đối với anh thậm chí không tồn tại vấn đề như thế.

Kiểu hướng ngoại hay gây gổ... cái mặt nạ của anh vẫn tự coi mình là kẻ đi săn, nghe nói đến “những động cơ phá hoại” nó liền sấn tới. Anh ghê tởm phải kể lại điều đó, nhưng sự thể chính như vậy đấy, biết làm sao được. Có lẽ là anh lặp lại điều đã nói rồi, song hoàn toàn không phải do hèn nhát. Anh phủ nhận sự hèn nhát, tất nhiên không phải vì cho rằng nhất thiết phải chối cãi điều đó. Thành thực mà nói, anh khó chịu ngay cả về việc dùng những tiếng “con quỷ gây hỏa hoạn”, “con quỷ của đường cái lớn”, duyên do vì cái tiếng “con quỷ”. Dòng diện một ngàn vôn lúc ấy đang kích thích cái mặt nạ không có gì chung với bản năng phá hoại... Nhắc đến một cái gì nhầy nhụa, dính nhớp mà anh không thể nào chọn được cách diễn tả thích hợp nhưng nói chung là trực tiếp đối lập với sự phá hoại.

Có lẽ sẽ là nói quá nếu khẳng định rằng trong anh hoàn toàn không có những bản năng phá hoại. Anh muốn lột da mặt em để em cảm thấy những đau khổ hệt như anh đã trải qua, anh mơ ước gieo rắc trong không trung một chất khí độc làm tê liệt thần kinh thị giác, để làm cho cả thiên hạ đều mù - chính những động cơ như thế đã tác động đến anh không phải chỉ một đôi lần. Thực thế, trong những ghi chép này, anh nhớ là anh đã nhiều lần tỏ ra hằn học như thế. Một điều càng bất ngờ hơn, nếu nghĩ cho kỹ, là ý muốn trút giận lên đầu một người nào đó, ý nghĩ đó xuất hiện ở anh ngay từ trước khi mặt nạ xuất hiện, còn khi nó đã xong xuôi thì anh đột nhiên cảm thấy trong anh xảy ra những thay đổi gì đó, tuy sự chống đối vẫn như trước. Có lẽ quả thật đã xảy ra những thay đổi gì đó. Và chính vì thế mặt nạ muốn dùng tự do của nó vào việc khác hẳn. Không phải vào một việc gì thụ động - phá hoại và chờ sự trừng phạt. Khoan, rốt cuộc thì anh muốn nói gì nhỉ?... Phải chăng anh muốn sự hài hòa cổ điển như tình yêu, như tình bạn, như sự hiểu biết lẫn nhau? Hay có lẽ anh muốn ăn kẹo bông ngon ngọt, dính dính và âm ấm dễ chịu mà người ta vẫn bán trên các đường phố vào những ngày hội?...

Tức tối như đứa trẻ không có được cái nó muốn, anh tạt vào tiệm cà phê đầu tiên thoạt gặp và bắt đầu dùng nước lạnh xen lẫn với kem tưới vào cái cục ham muốn rắn đanh như nắm đấm từ dưới đáy sâu của họng dâng lên. Anh muốn làm một việc gì, nhưng không biết là việc gì. Nếu cứ tiếp tục như thế này thì hoặc là anh sẽ vứt bỏ hết, hoặc là anh sẽ gắng gượng làm cái việc mà anh không muốn. Khi ta không làm gì cả thì sự ân hận lẻn đến. Một cảm giác gớm ghét như phải đi bít tất ướt... Khuôn mặt dưới mặt nạ hùng hục như trong nhà tắm hơi, hình như mũi chảy máu. Cần trù tính một việc gì... Anh hiểu rất rõ toàn bộ tính khôi hài của tình thế mà anh đã lâm vào: chính mình biến thành kẻ phân tích trạng thái tâm lý của mình và phải phân loại những mong muốn của mình, sàng lọc, xác định thực chất của những mong muốn ấy và đặt cho nó một cái tên.

Nếu cần, anh bất chấp hết - anh có thể bắt đầu từ cái kết luận mà anh đã đi tới. Đấy là sự ham mê tình dục. Em cười, hẳn là thế chứ gì? Kết luận, cho dù có kèm theo những lời rào đón hay đẹp như thế nào đi nữa, cũng là khá tầm thường. Nhưng anh đã hiểu nhiều điều, vì thế anh không thấy nó bất ngờ lắm đâu. Có điều sự tầm thường ở mức nhập môn đại số học và được thừa nhận không chứng minh thì đó là điều anh không thể chịu nổi. Thật hết sức kỳ lạ, lòng tự trọng có thể sống yên ổn bên cạnh sự vô sỉ.

Thế là quyển vở thứ ba đã sắp hết. Chẳng làm thế nào được, đành phải hạn chế ở tiến trình thực nghiệm do cái mặt nạ trù tính vậy thôi. Tuy như vậy thì sẽ đáng chán, nhưng anh cho rằng tốt hơn cả là chỉ kể về những lý do khiến cho việc dùng tự do dưới dạng thuần túy thực tế là sự ham mê tình dục. Việc sử dụng tự do, dù có tính chất thuần túy như thế nào, tự nó không tạo nên những giá trị. (Nếu nói về các giá trị thì nói cho đúng hơn là chúng do sự tự do sinh ra) Anh không có ý khẳng định rằng cấu trúc lôgic của anh hoàn hảo, nhưng sang ngày hôm sau, mọi hành động của anh đều đi theo sự dẫn dắt của niềm ham mê tình dục đó, và bởi vì anh hy vọng ở sự nhận xét công bằng của em, nên anh cho rằng cần ngay thẳng với chính mình.

Miễn là đừng có tính tàn ác thì không khó gì lắm mà không hiểu được tại sao cái mặt nạ khước từ việc phóng hỏa và giết người, không khó gì là không hiểu được tâm trạng của nó. Trước hết, bản thân cái mặt nạ là hành động phá hoại những tục lệ hiện có trên thế giới. Lương tri thông thường không thể giúp trả lời câu hỏi: phóng hỏa hay giết người có phải là sự phá hoại lớn hay không? Muốn cho sáng tỏ, tốt hơn hết là hãy tưởng tượng tình trạng dư luận xã hội sẽ ra sao nếu bắt đầu có sự sản xuất hàng loạt những chiếc mặt nạ chế tạo cũng khéo léo như chiếc mặt nạ anh đang đeo, và chúng được phổ cập rộng rãi. Những mặt nạ hiển nhiên sẽ được ưa chuộng một cách kinh dị, nhà máy của anh sẽ không sao đuổi kịp nhu cầu, dù có hoạt động suốt ngày đêm, ngày càng mở rộng thêm đi nữa. Một số người đột nhiên biến mất. Một số khác phân đôi phân ba. Chứng minh thư trở nên vô dụng, ảnh nhận dạng chụp thu ngắn mất mọi ý nghĩa, ảnh mà chồng sắp cưới và vợ sắp cưới trao cho nhau có thể đem xé bỏ. Người quen và người không quen lẫn lộn với nhau, bản thân và ý niệm ngoại phạm sẽ bị loại bỏ. Sẽ không thể tin những người khác, mà cũng không có căn cứ để không tin những người khác, sẽ phải sống trong tình trạng không có trọng lượng, trong chiều đo mới của những quan hệ giữa người với người, như thể nhìn vào chiếc gương chẳng có ảnh gì cả.

Không, hắn là phải chuẩn bị đối phó với tình trạng tệ hại hơn. Vì sợ ngươi ta không nhìn thấy mình, mỗi người đều sẽ đổi mặt nạ, mà duyên do không hẳn là vì mình đã biến thành một con người khác vô hình, mà cái chính là mình đã trở nên trong suốt. Khi thói quen liên tục chạy theo những mặt nạ luôn luôn mới đã trở nên phổ biến, cái từ “cá nhân cá thể” sẽ trở nên bất nhã đến nỗi chỉ có thể nhìn thấy nó trên các bức tường nhà xí công cộng, còn những bình đựng và bao bì gói bọc cá nhân - “gia đình”, “dân tộc”, “quyền”, “nghĩa vụ” - sẽ biến thành những từ chết không thể nào hiểu nổi nếu không có chú giải tỉ mỉ.

Cuối cùng, nhân loại liệu có thể chịu đựng nổi không sự thay đổi đột ngột các chuẩn đó, liệu có thể ở trong trạng thái không trọng lượng mà vẫn tìm ra những quan hệ mới có thể chấp nhận được, tạo lập những tục lệ mới hay không? Cố nhiên anh không có ý khẳng định là không thể được. Khả năng thích ứng phi thường của con người, khả năng hóa thân vô cùng lớn lao của người ta đã được chứng minh bởi lịch sử đầy rẫy những cuộc chiến tranh và cách mạng. Nhưng trước khi đó... Trước khi mặt nạ được phép truyền hơi thả cửa như thế... Liệu người ta có đủ lượng khoan dung để không cầu viện đến bản năng tự vệ - thành lập những đội đấu tranh chống bệnh dịch - hay không, anh cho rằng vấn đề là ở đó. Dù mặt nạ hấp dẫn đến đâu đi nữa với tư cách là nhu cầu của cá nhân, những tục lệ hiện có trong xã hội sẽ dựng lên trên đường đi của nó những chiến lũy kiên cố và biểu thị quyết tâm chống lại. Chẳng hạn, trong các cơ quan, các công ty, trong lực lượng cảnh sát, trong các viện nghiên cứu khoa học, khi đảm nhiệm các chức trách, việc dùng mặt nạ sẽ bị cấm chỉ. Cũng có thể phỏng đoán rằng các diễn viên nổi tiếng sẽ càng tích cực hơn, nhất quyết đòi giữ gìn quyền tác giả đối với khuôn mặt, họ sẽ dấy lên phong trào chống việc tự do chế tạo mặt nạ. Ta hãy lấy một ví dụ thông thường hơn: chồng và vợ, khi nguyện yêu nhau suốt đời, sẽ phải hứa với nhau là không có những mặt nạ bí mật. Khi giao dịch buôn bán, thậm chí có thể nảy sinh một thể thức mới; trước khi bắt đầu điều đình, phải sờ mặt nhau. Trong các cuộc đàm thoại khi nhận vào làm việc, sẽ có thể thấy một tục lệ kỳ lạ như thế này: cắm cái kim vào mặt cho thấy có máu chảy ra. Rồi sau đó hoàn toàn có thể là ở tòa, người ta sẽ xét vấn đề cảnh sát hành động có đúng luật không hay vượt quyền khi trong lúc điều tra đã sờ vào mặt người bị hỏi cung, còn nhà bác học sẽ viết một bài sâu rộng về việc này.

Thế rồi trong một tờ báo, ở mục “Bàn về số phận của bạn” ngày này sang ngày khác người ta sẽ đăng những bức thư thảm thiết của những cô gái lấy chồng mà bị đánh lừa bởi cái mặt nạ. (Về những mặt nạ của chính họ thì họ lờ đi). Nhưng những câu giải đáp thì nhất loạt như nhau, kém rành rẽ và chẳng ràng buộc trách nhiệm gì hết: “Thật đáng chê trách hết sức cái lối thiếu thành thật thể hiện ở chỗ suốt trong thời kỳ đính hôn, anh chàng không lần nào cho thấy bộ mặt thật của mình. Nhưng qua lời của bạn thì thấy rằng bạn vẫn chưa hoàn toòn thoát khỏi quan điểm nhìn cuộc sống theo lập trường của bộ mặt thật. Mặt nạ không thể đánh lừa và cũng không thể bị lừa. Thế nếu như bây giờ bạn sẽ đeo mặt nạ mới, biến thành một người khác và bắt đầu sống một cuộc đời mới thì sao nào? Đừng bám vào ngày hôm qua, đừng đắn đo về tương lai, chỉ có như vậy bạn mới đạt được thành công trong đời ở thế kỷ mặt nạ của chúng ta...” Cuối cùng, dù có bao nhiêu vụ lừa dối kiểu đó đi nữa, dù có bàn luận về chúng thế nào đi nữa, dù chúng có biến thành vấn đề gì đi nữa thì tất cả những cái đó cũng không thể nặng cân hơn cái khoái trá đánh lừa người. Ở giai đoạn này, mặc dù đấy cũng sẽ là một giai đoạn đầy rẫy mâu thuẫn, mặt nạ sẽ vẫn không mất sức hấp dẫn của mình.

Nhưng cố nhiên cũng sẽ xuất hiện một số mặt tiêu cực nào đó. Sự ham chuộng truyện trinh thám sẽ dần dần tàn lụi, tiểu thuyết gia đình với những tính cách hai mặt, ba mặt sẽ đổi khác, rồi khi số mặt nạ khác nhau mua trữ sẵn dùng cho một người đã tới trên năm cái thì sự rắc rối của tình tiết sẽ vượt quá sức kiên nhẫn của độc giả: không loại trừ khả năng tiểu thuyết nói chung mất quyền tồn tại, có lẽ nó sẽ chỉ còn thỏa mãn nhu cầu của những người thích tiểu thuyết lịch sử. Sự thể không chỉ khoanh ở tiểu thuyết phim và kịch, theo chủ định vốn là cuộc trưng bày các mặt nạ, do mất khả năng tạo nên hình tượng xác định của nhân vật chính, sẽ biến thành một bộ mã trừu tượng nào đó và sẽ không thể gây hứng thú cho công chúng. Phần lớn các chủ xưởng mỹ dung phẩm sẽ phá sản, các phòng mỹ dung sẽ lần lượt đóng cửa, thu nhận của các hãng quảng cáo tất nhiên sẽ giảm tiền hai mươi phần trăm. Tất cả các hội văn bút sẽ la lên về việc cá tính bị hủy diệt bởi cái mặt nạ; các nhà mỹ dung học và một số chuyên viên khoa da sẽ chứng minh hết sức bền bỉ rằng mặt nạ làm hại da.

Cố nhiên rất khó tin rằng những thứ như thế có thể có hiệu quả lớn hơn những tập tiểu luận của hội những người không uống rượu. Bởi vì công ty cổ phần sản xuất mặt nạ lúc ấy đã trở thành một cônxoocxiom độc quyền có mạng lưới bao trùm khắp nước với những cơ sơ nhận đặt hàng, và đối với nó, việc bịt miệng một nhúm người bất bình còn dễ hơn là quấn tã cho hài nhi.

Những vấn để sẽ xuất hiện sau này. Mặt nạ sẽ tràn lan tới mức thừa ứ, thời kỳ nó là cái gì kỳ lạ, phi thường sẽ chấm dứt - mặt nạ trở thành một hiện tượng thường ngày - và hương thơm tinh vi của tội lỗi và thói xấu nó tuồng như một thứ gia vị mạnh khiến ta cùng cảm thấy nhạy bén hơn mùi vị của sự giải thoát khỏi những quan hệ phiền toái của con người sẽ biến thành cái mùi gây choáng váng của đậu nành để quá chua, sẽ bắt đầu thời kỳ cả xã hội đều lo lắng... Khi ấy sẽ thấy rõ cái trò hóa trang tinh nghịch ấy mà người ta đua theo vui vẻ đến thế hoàn toàn không phải là trò vui tính nghịch, mà là một cái gì giống như phạm tội đối với bản thân mình... Chẳng hạn, sẽ xuất hiện những nhà chế tạo mặt nạ không có môn bài, chuyên làm giả mặt người khác, và sẽ xảy ra những vụ khá kỳ cục: một nghị sĩ giở trò lừa đảo về các văn tự nợ, một họa sĩ nổi tiếng bị kết tội là tên áp-phe đại bịp trong các việc hôn nhân, thị trưởng thành phố bị bắt giam vì tình nghi đánh cắp ô-tô, lãnh tụ đảng xã hội đọc bài diễn văn sặc mùi phát-xít, giám đốc nhà băng bị truy tố về tội cướp nhà băng. Và người ta trước đó vẫn cười cợt nhìn tất cả những chuyện đó như xem trò xiếc vui, nay chợt tỉnh ngộ và khiếp sợ thấy rằng trước mắt họ là những kẻ khác chẳng có gì khác biệt với họ đang đi móc túi thiên hạ, ăn cắp ở các cửa hàng. Sẽ vấp phải tất cả những cái đó. Khi ấy hoàn toàn có thể là chứng có ngoại phạm mà phải khó khăn lắm mới có được, đáng lẽ là cái chống lại bằng chứng có tội thì chẳng những sẽ không được coi là bằng chứng về sự vô tội, mà trái lại, người ta sẽ bắt đầu cảm thấy nó là cái gây phiền toái. Sự khoái trá lừa được người sẽ mờ đi trước nỗi sợ bị lừa. Khi các thầy giáo thấy việc học hành mất mọi ý nghĩa - điều đó là tự nhiên thôi, vì đã mất ý niệm về cá tính cần phải đào luyện, - số học sinh đến trường giảm hẳn đi, sẽ nảy sinh tình trạng bỏ đi lêu lổng hàng loạt, và đến đây mới vỡ lẽ ra rằng đa số những kẻ lêu lổng lại là bố mẹ trẻ em, thế là sẽ nảy ra ý muốn dùng nước bọt làm giảm bớt nỗi cay đắng của sự ân hận, sẽ bùng lên sự rối loạn và hoang mang, và mọi người sẽ bắt đầu nguyền rủa mặt nạ. Lập tức, các ông viết xã luận dễ xoay chiều như chong chóng chắc sẽ đề nghị thiết lập một hệ thống đăng ký mặt nạ, nhưng tiếc thay, mặt nạ và hệ thống đăng ký không thể dung hợp lẫn nhau, cũng như nhà tù mà không có khóa thì thật là vô nghĩa lý. Mặt nạ đã đăng ký thì không còn là mặt nạ nữa. Dư luận xã hội sẽ thay đổi căn bản, người ta sẽ vứt bỏ mặt nạ và đòi Chính phủ hủy diệt chúng. Phong trào đó sẽ có hình thức một sự liên minh hiếm có trong lịch sử giữa nhân dân và cảnh sát, và trong nháy mắt sẽ xuất hiện những đạo luật cấm mặt nạ.

Những chính phủ xưa nay vốn sợ những cực đoan. Thoạt tiên chính phủ ít ra cũng sẽ tuyên bố kiểm soát mặt nạ, việc mang mặt nạ cùng lắm cũng chỉ bị coi như một tội vặt vãnh. Sự trù trừ như vậy sẽ thôi thúc trí tò mò của một số người và sẽ dẫn tới sự gia tăng ào ạt các xưởng chế tạo bí mật và thị trường chợ đen - sẽ bắt đầu một thời kỳ hỗn loạn giống như thời kỳ ban bố đạo luật khô ở Mỹ. Khi ấy, mặc dù đã quá muộn, sẽ không tránh khỏi phải xét lại đạo luật. Việc dùng mặt nạ sẽ bị quy định gắt gao như: đối với các chất ma túy: nhà cầm quyền sẽ chỉ cấp giấy phép trong trường hợp xác định được là có những chấn thương mặt biểu hiện rõ ràng hay khi được các bác sĩ cho đơn dùng mặt nạ để chữa những rối loạn thần kinh nghiêm trọng. Nhưng ngay cả khi đó, việc giả mạo giấy tờ và mua chuộc những người sản xuất mặt nạ sẽ vẫn tiếp diễn và chẳng bao lâu, những điều ngoại lệ trên trong đạo luật sẽ bị bãi bỏ, thậm chí người ta sẽ bổ nhiệm những viên thanh tra đặc biệt về mặt nạ và mặt nạ sẽ trở thành vật bị kiểm soát triệt để. Mặc dù vậy, số tội phạm có dùng mặt nạ vẫn không hề giảm, chẳng những các tội loại đó vẫn là những tin giật gân tô điểm cho các cột báo về các vấn đề xã hội, mà thậm chí đến mức còn xuất hiện những tổ chức cánh hữu mà hội viên đều đeo những mặt nạ y hệt như nhau, như thể mặc đồng phục và họ gây nên những vụ lôi thôi, tấn công các thành viên của chính phủ. Các tòa án sẽ đành phải thừa nhận rằng việc dùng mặt nạ, thậm chí cả việc cất giữ mặt nạ cũng bị coi ngang như tội cố ý giết người, và dư luận xã hội sẽ ủng hộ họ không chút do dự.

Post scriptum. Sự tưởng tượng ngông cuồng, dù là do say rượu, cũng rất là lý thú. Hãy giả sử cái tổ chức như vậy có một trăm hội viên. Như vậy mỗi người trong bọn họ sẽ có một phần trăm bị tình nghi và chín mươi chín phần trăm chứng cứ ngoại phạm, kết quả là nhất thiết phải trắng án: hành động đã diễn ra, nhưng không có ai là người thực hiện hành động đó. Tại sao cái việc phạm tội mà thoạt nhìn mang tính trí thức như thế lại có vẻ là một việc tàn bạo mang tính thú vật? Anh cho rằng đó là do sự vô danh tuyệt đối của nó. Sự vô danh tuyệt đối có nghĩa là hy sinh tên mình cho tập đoàn tuyệt đối. Phải chăng đó là một mưu mô cực kỳ trí tuệ nhằm tự bảo vệ - là khuynh hướng bản năng của một cá thể bỗng giáp mặt với cái chết? Cũng hệt như khi các tập đoàn khác nhau - các dân tộc, quốc gia, nghiệp đoàn, giai cấp, chủng tộc, tôn giáo - phải tấn công kẻ thù, trước hết họ mưu toan dựng lên cái bàn thờ được mệnh danh là lòng trung thành. Cá thể bao giờ cũng là nạn nhân trong trận đấu sống mái tay đôi với cái chết, còn đối với tập đoàn tuyệt đối, cái chết chỉ là thuộc tính. Tập đoàn tuyệt đối tự bản thân nó có tính xâm kích. Điều đó dễ hiểu, nếu để dẫn chứng về tổ chức tuyệt đối, ta nêu ra quân đội, còn để dẫn chứng về sự vô danh tuyệt đối, ta nêu ra người lính. Nhưng nếu vậy thì trong những tưởng tượng ngông cuồng của anh có một mâu thuẫn nào đó. Tòa án không thể nào coi quân phục trong hình thức hiện nay của nó tương đương với sự cố ý giết người, vậy thì tại sao người ta lại muốn tòa giữ lập trường nghiêm khắc như thế đối với các tập đoàn phái hữu mà thành viên của họ mang những mặt nạ hệt như nhau? Chẳng lẽ Nhà nước coi mặt nạ là một tệ lậu làm rối trật tự chăng? Hoàn toàn không phải, mặc dù nói ra nghe thật ngược đời, bản thân Nhà nước là cái mặt nạ khổng lồ và nó chống lại việc bên trong nó có vô số mặt nạ riêng biệt. Vì vậy kẻ vô hại nhất đời là kẻ vô chính phủ.

Những thèm muốn ích kỷ kiểu trẻ con của chiếc mặt nạ mà tuổi đời chưa được hai mươi tư tiếng đồng hồ... Những thèm muốn của kẻ vượt ngục vừa trốn ra khỏi nhà tù qua cái búi đỉa... Cái họng không biết no chán ấy với những vệt xích tay còn mới nguyên có thể có thứ tự do gì?...

Không, thành thực mà nói, không thể khẳng định là hoàn toàn không có câu trả lời. Ham muốn, đây không phải là cái người ta hiểu được nhờ lý lẽ, cần cảm nhận chúng. Anh sẽ thử giải thích xem. Muốn trở thành nạn nhân của thành kiến chủng tộc đấy, cũng là một thứ kích thích gây co giật như vậy. Anh nhận rõ điều đó vào lúc anh ra đường phố, vì lý do cần thiết gì mà cho đến giờ anh cứ quanh co như tự bào chữa vậy? Có lẽ anh nói quanh co để khỏi xấu hổ chăng? Không, có lẽ quả thật anh đã chồng chất hết sự biện bạch này lên sự biện bạch khác, nhưng không phải vì cảm thấy xấu hổ, có thể nói chắc như vậy. Anh cảm thấy một ham muốn duy nhất, riêng của anh mà muốn hay không, anh cũng phải xây dựng quan hệ giữa chúng ta trên cơ sở đó.

Anh thấy mối quan hệ với em đúng như anh hình dung ra trong những tưởng tượng ngông cuồng trơ trẽn nhất của cái mặt nạ. Dù anh có muốn cảm giác, mong ước, trải nghiệm gì đi nữa thì thảy đều gắn bó với những mơ ước ấy, và chất độc của sự ghen tuông vừa mới thôi đầu độc anh chưa được bao lâu lại tăng thêm sức mạnh, chảy ngược luồng máu trong huyết quản anh. Chẳng lấy gì làm lạ rằng điều đó dẫn tới những liên tưởng của anh với kế hoạch ngày mai. Ngay cả cái mặt nạ cũng không thể không cảm thấy lúng túng khó xử. Dù thế nào đi nữa, tự do của mặt nạ tuy chủ yếu là ở những quan hệ trừu tượng với những người khác, nhưng chẳng qua cũng tương tự như con chim bị vặt cả hai cánh mà thôi. Cái mặt nạ mà suýt nữa đã bị vứt bỏ và đang ở trong tình trạng đình chiến, chỉ có khả năng lầm bầm không ra tiếng thôi.

Nó bắt đầu dỗ dành anh - nếu anh cứ nổi nóng mãi không thôi thì chẳng riêng gì mặt nạ, mà chính anh cũng sẽ biến thành phương tiện. Ừ thì mặt anh là cái mặt nạ, nhưng thân thể anh vẫn như trước là của riêng anh. Có thể nhắm mắt lại và tưởng tượng ánh sáng biến mất trên khắp thế gian. Tức khắc mặt nạ và anh thành một khối toàn bộ thống nhất và chẳng còn ghen với ai được nữa. Nếu bản thân anh đụng chạm vào em thì người được em đụng chạm tới cũng là chính anh: vứt quách mọi do dự đi...

Ghi chú ngoài lề. Cứ nghĩ cho kỹ thì sẽ thấy các lý lẽ có vẻ tùy tiện. Vì anh đồng nhất với chính bản thân anh, còn đối với người khác - anh hoàn toàn là người lạ, vì vậy anh là người lạ một nửa phần. Phải không nào? Chúng ta là chủng tộc da vàng, nhưng không phải do ta bẩm sinh là chủng tộc da vàng. Lần đầu tiên chúng ta biến thành chủng tộc da vàng là do một chủng tộc có da màu khác gọi chúng ta như thế. Không biết đến tính ước lệ của bộ mặt và lấy nửa dưới cơ thể làm cái chính trong việc xác định cá nhân thì cũng tương đương với sự lừa dối. Nếu anh định khăng khăng bảo vệ sự đồng nhất hóa căn cứ vào nửa dưới của thân thể thì anh sẽ phải gánh lấy trách nhiệm không một chút khoan hồng về những hành động hứng tình của cái mặt nạ. Dù chỉ trong ý nghĩ, nhưng dù sao anh cũng đã trắng trợn trách em bội tình, và chất độc ghen tuông sủi réo trong anh, thế mà hễ nói động đến anh là anh nhởn nhơ bàn rộng tán dài về việc dùng tự do dưới dạng thuần túy, chẳng hề nghĩ rằng điều đó có thể làm em đau lòng. Suy cho cùng, phải chăng thói ghen tuông giống như con mèo cái được nuông chiều lợi dụng những quyền của mình mà không thừa nhận bổn phận?...

Như vậy, chiếc mặt nạ vừa mắng anh vừa làm bộ ngớ ngẩn, như tuồng không cảm thấy một tình cảm nào, lọc qua những cái rây khác nhau mọi ước muốn của anh, cố bằng cách đó thuyết phục anh rằng chẳng nên thèm muốn cái còn lại. Thực ra, các loại ham muốn, theo nghĩa đầy đủ của từ đó, ít ỏi một cách kỳ lạ, và chúng đơn giản không thể tưởng được, nếu gạt ra ngoài sự khao khắt phá hoại thì số lượng những thèm muốn có thể đếm trên đầu ngón tay. Anh sẽ kể ra những cái chợt nhớ tới. Trước hết là ba sự thèm muốn chính: đói, tình dục, ngủ. Rồi đến những thèm muốn phổ biến: phóng thải tự nhiên, khát, giải thoát, kiếm lời, tiêu khiển. Tiếp đó đến những ham muốn đặc biệt: muốn tự sát, nhu cầu đầu độc rượu, thuốc lá, ma túy. Cuối cùng, nếu hiểu ham muốn theo nghĩa rộng, có lẽ nên kể đến sự thèm khát vinh quang, nhu cầu lao động.

Nhưng phần lớn những ham muốn đó lọt qua cái rây thứ nhất mang tên là “sự sử dụng tự do”. Thực vậy, dù buồn ngủ đến đâu, ngủ tự nó không phải là mục đích. Ngủ chỉ là phương tiện để thức tỉnh. Nói chung, giấc ngủ, dù nhìn nhận nó như thế nào đi nữa, cũng nên coi nó là sự tích lũy tự do. Cũng vì duyên do ấy, tốt hơn hết là ở đây không xét đến sự phóng thải tự nhiên, khát, kiếm lời, giải thoát, quang vinh, lao động.

... Miễn là đừng tránh né những đòn đả kích về việc ham muốn cuối cùng trong những ham muốn mà anh nêu lên - lao động - bị nhìn nhận một cách nông nổi là phương tiện ngang hàng với sự phóng thải tự nhiên. Ta hãy tưởng tượng xem cái gì sinh ra do kết quả của lao động, quả thực nên coi nó là cái có địa vị thống trị trong những ham muốn. Nếu không tạo ra đồ vật thì hiển nhiên là sẽ không có cả lịch sử, không có cả thế giới, và chắc chắn là sẽ không xuất hiện cả khái niệm con người. Ngoài ra, nếu coi lao động là sự tự phủ định, tức là nếu lao động là để khắc phục lao động, thì chỉ riêng điều đó đã cho phép coi nó là mục đích. Và ngay cả trong trường hợp lao động trở thành một mục đích tự thân, nó cũng không gây ấn tượng khó chịu, đáng ghét như sự thèm khát kiếm lời hay thèm khát vinh quang. Trái lại, trong trường hợp đó, người ta gật gù đồng tình, nói: “Hắn làm việc giỏi đấy!”. Có thể không e ngại rằng nó sẽ bị xỉ vả, chê trách. Nói gì thì nói, chính người ta đã nghĩ ra những từ ngữ như “việc tiền nong”, “công việc có lợi”, “công việc được đánh giá cao”...

Chỉ tiếc rằng tình cảnh thuận lợi lại là điều mà mặt nạ không thể chịu đụng nổi. Nếu những điều cấm không bị vi phạm dưới bất cứ hình thức nào thì việc dùng mặt nạ mất mọi ý nghĩa. “Tự do chỉ riêng của mặt nạ mà thôi”, đấy trước hết phải là những hành động bất hợp pháp. (Thực vậy, anh hài lòng về công việc ở viện tới sáu mươi phần trăm... Nếu như anh bị mất công việc đó thì anh nghĩ rằng có lẽ anh sẽ buồn nhớ nó đến chín mươi phần trăm... Nhưng tuy thế anh vẫn có thể không cần đến mặt nạ mà cứ tốt như thường). Như vậy, tuy lao động vì lao động đã hoàn toàn lọt qua các mắt của cái rây thứ nhất, nó cũng không mắc lại được ở cái rây thứ hai. Xin nói trước, anh không định đề cập tới vấn đề giá trị. Anh chỉ nói về niềm mong muốn lúc này của một kẻ trốn tù mà chứng cứ ngoại phạm của nó đã được đảm bảo.

Trong số những thèm muốn còn lại, có lẽ cái đói cũng rơi xuống cái rây thứ hai. Bởi vì ăn không phải trả tiền là mục đích thì ít, mà là phương tiện thì nhiều hơn, nên ngay từ đầu ta sẽ không đề cập đến nó, nhưng hình như ở đâu không rõ, anh có nghe nói về một đạo luật cấm ăn no. Không được phép ăn đến đã cơn đói mà lại không phải trong hoàn cảnh mặt trận hay trong nhà tù, đó là hiện tượng khá hiếm. Nhưng nếu vẫn cứ thử tìm cho ra hiện tượng đó thì phải chăng sẽ thấy nó bộc lộ ra trong tục ăn thịt người? Thực ra, trong trường hợp này, vấn đề không phải chỉ là chuyện làm cho đã đói, ở đây yếu tố giết người chiếm vị trí quan trọng. Mà sự giết người thì ta đã quyết định là sẽ không đề cập đến.

Tự sát cũng ở trong số những hành động bị cấm, nhưng việc đó chỉ có thể thực hiện được khi có bộ mặt thực. Thế nhưng, nhờ mặt nạ, rốt cuộc anh đã tránh được cái số phận “bị chôn sống”. Cho nên, nếu anh định tự sát thì tốt hơn hết là ngay từ đầu đừng giở trò gì ra hết. Sự thèm tiêu khiển cũng không nên xét một cách cô lập, đôi khi đó là một loại giải thoát, trong các trường hợp khác thì đấy là một loại lao động không có đối tượng, nói chung anh muốn coi nó như một cấu tạo phức tạp gồm một số những thành phần đã nhắc đến ở trên. Ham đầu độc cũng như thèm rượu chẳng qua là sự bắt chước cái mặt nạ một cách tồi tệ, bởi thế... Anh thực sự ở trong trạng thái say tuyệt diệu. Vì thế anh cũng không nên đề cập tới cái đó.

Vậy là các thứ ham muốn lần lượt lọt qua tất cả các cái rây, cuối cùng còn lại chính những kích động co giật ấy của sự hy sinh.

A, mà em nghĩ gì về những điều biện luận của anh? Đúng, chính là về những điều biện luận. Rốt cuộc thì từ đó suy ra rằng đêm hôm ấy, nếu anh muốn dùng tự do dưới dạng thuần túy thì sẽ chỉ có cách là phạm tội về tình dục, thế mà thực ra anh chẳng làm điều gì dù chỉ là na ná như phạm tội. Mà không phải là anh tuyệt không có xu hướng đó, cũng không phải là không có dịp, nhưng nói chung là anh đã không làm điều ấy. Đó là lý do tại sao anh chỉ hỏi em có một điều - về những lời biện luận của anh.

Anh không hy vọng được em tán thành. Có lẽ, thậm chí chắc hẳn em sẽ nhận thấy những thiếu sót ngớ ngẩn trong những biện luận của anh. Anh đã trải qua sự phá sản của tất cả những biện luận ấy, nên không thể không thừa nhận rằng chúng có khuyết điểm. Nhưng trước đây anh không nhìn thấy chúng và hiện giờ cũng không phát hiện ra chúng. Mà có lẽ... Có lẽ chúng biến hình thành sự tuân theo những lời xúi bẩy dai dẳng của chiếc mặt nạ, còn anh tự lừa dối mình bằng cách coi chúng là kết quả của những ham muốn của chính mình. Vì sự việc liên can đến tính dục, nên có cái gì ngăn cản anh giật lấy tấm bảng “cấm vào” mà vứt quách đi, đồng thời ngay từ đầu anh đã bị một sức lôi cuốn không sao cưỡng lại nổi thôi thúc anh làm việc đó. Kể ra thì chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Anh cố không đề cập đến chuyện đó chừng nào có thể được, nhưng khốn nổi, anh mà gạt bỏ những tội về tính dục thì sẽ không thực hiện được kế hoạch của mình và không ép được cái mặt nạ phải quyến rũ em. Nếu chỉ là quyến rũ em một lần thì không thành vấn đề. Nhưng nếu anh muốn làm cho quan hệ giữa em và chiếc mặt nạ trở thành lâu dài, và như vậy là tạo nên một thế giới mới thì dù thế nào anh cũng phải vi phạm những luật lệ liên quan đến tính dục. Nếu không thì chưa chắc anh đã chịu đựng nổi cuộc sống hai mặt mà không bị nỗi ghen đục khoét đến tận não tủy. Và những lời xúi bẩy dai dẳng, lâu dài ấy của cái mặt nạ là kết quả của sự khiêu khích cố ý của anh.

Kể cũng ngộ nghĩnh thật, anh vừa tàm tạm đặt được nền móng cho sự biện luận của mình thì lập tức anh đã thấm thía thông cảm với những ham muốn của cái mặt nạ. Mà hoàn toàn không phải vì anh đói tình dục như đói ăn hay khát uống. Vi phạm những điều cấm về tính dục, - đó là việc mà cái mặt nạ ra sức thôi thúc anh làm. Nếu anh không biết rõ những điều cấm thì việc phạm cấm chưa chắc đã tràn đầy sức cám dỗ rạo rực như thế đối với anh. Khi anh nhìn vào mắt sự cám dỗ đó thì chất độc ghen thuông vẫn dày vò anh hơn hết thảy dường như bỗng mất độc tính của nó, và anh, như ngậm viên thuốc chống độc, cố làm cho mình nổi cơn hứng tình lên.

Bằng đôi mắt đầy thèm muốn, anh bắt đầu nhìn mọi vật xung quanh và anh mường tượng thấy đường phố từ đầu này đến đầu kia là một tòa lâu đài thần kỳ, gồm toàn, những điều cấm: “Tình dục. Cấm vào”. Chẳng thà những hàng rào cấm đó vững chắc thì còn được, đàng này lại đầy rẫy những chỗ mọt đục, những lỗ long đanh, tuồng như sắp đổ sụp đến nơi. Những hàng rào, những hàng rào có bộ dạng như thể sẵn sàng chào đón sự xâm nhập, chúng khêu gợi tò mò của những người qua lại trên, đường, nhưng chỉ cần đến gần và nhìn kỹ hơn là thấy những lỗ mọt đục và những vết long đanh - tất cả đều là vỏ ngụy trang và ta chẳng còn thiết đến gần hơn nữa dù chỉ là một bước. Thế thì rốt cuộc tình dục, điều ngăn cấm về tình dục là cái gì? Bất cứ ai suy nghĩ về sự ngụy trang, suy nghĩ về nguồn gốc của hàng rào đều không tránh khỏi lập tức biến thành kẻ mắc chứng xung động thỏa dục. Dĩ nhiên, kẻ đó chẳng qua cũng chỉ là một trong những hàng rào nọ. Chính vì thế, kẻ xung động thỏa đục phải tưới những giọt nước mắt đau đớn và ân hận vào những thèm muốn của mình. Khi hắn phá điều cấm về tình dục thì đồng thời hắn phá cả hàng rào của chính hắn. Nhưng nếu suy nghĩ về sự tồn tại của hàng rào thì chưa định rõ được một cách đích xác nguồn gốc của chúng, ta sẽ chưa yên tâm. Kẻ xung động thỏa dục cũng vẫn là nhà nghiên cứu ngay thẳng sâu sắc ấy - biết rõ là có những câu đố bí hiểm, hắn không thể không giải những bí ẩn ấy, dù có phải chịu hy sinh thế nào đi nữa.

Và đây, anh, một mảnh của nhà nghiên cứu, anh đã tạt vào quán rượu đầu tiên thoạt gặp. Anh chẳng nuôi một hy vọng đặc biệt nào. Nó thu hút sự chú ý của anh chỉ vì khắp cả tấm biển hàng của nó đầy những lỗ mọt đục và vết long đanh. Ở đấy người ta bán mặt nạ giả của chất cồn. Chỗ ấy chính là thích hợp với anh.

Đúng như anh dự doán, ở đấy thật thuận tiện. Bóng tối giả chặn đường ánh sáng giả... Cây cỏ giả che đậy bằng nụ cười giả... Trạng thái chập chờn như trong mơ, không thể làm điều ác, cũng không thể làm điều thiện. Thiện giả và Ác giả trộn lẫn theo tỷ lệ cần thiết... Anh ngồi xuống, các lỗ chân lông trên toàn thân đều mở ra, anh gọi uytki pha loãng bằng nước, và lập tức bắt đầu vuốt ve ngón tay cô gái mặc áo dài xanh thẫm ngồi cạnh anh. Không, đấy không phải là anh, đấy là cái mặt nạ. Tuy ngón tay cô gái có mồ hôi mà lại như vẫn khô, như thể rắc bột. Dĩ nhiên cô ta cho anh nô nghịch với cô ta. Nhưng bảo rằng cô ta không giận cũng là giả dối. Anh có làm gì thì cũng như chẳng làm gì cả. Anh không làm gì thì cũng là anh đã làm tất cả.

Nếu anh đã nói dối thì cả cô gái cũng nói dối. Chỉ một lúc sau, anh cảm thấy cô ta bắt đầu nghĩ chuyện gì khác, nhưng dĩ nhiên anh làm ra vẻ không nhận thấy gì. Để trả thù về những con đỉa, trả thù cho em, cho bộ mặt thật, có lẽ nên chiếm hữu cô gái một đêm chăng? Không, đừng lo, ở đây mọi chuyện đều có thể xảy ra, nhưng đã chẳng xảy ra chuyện gì cả. Anh nói dối, cô gái nói dối, rồi sau anh chẳng biết vì sao, cô gái bỗng làm anh bối rối khi cô ta bảo rằng chắc anh là họa sĩ.

- Tại sao? Tôi có cái gì giống họa sĩ?

- Chẳng phải các họa sĩ thích làm ra vẻ họ chẳng có gì giống họa sĩ ư?

- Đúng thế... Nhưng còn son phấn trên mặt dùng để làm gì nhỉ? Để phô bay hay trái lại để che giấu một cái gì?

- Cả cái này và cái kia... - Cô gái dùng các đầu móng tay gại trên mình con búp bê trần truồng mà cô cầm trong tay - Nhưng trong cả hai cái đó đều không có sự thành thực, phải không?

- Thành thực ư?... - Bên trong anh có cái gì đứt rời ra, như thể bí mật của trò ảo thuật bỗng bị lộ. - Á - à, cái cục cứt ấy!

- Tởm. Rõ cả rồi, nhưng sao lại thô bỉ đến thế...

Đúng! Ở đây bất cứ vật thực nào cũng là một vật giả tuyệt vời, bất cứ vật giả nào cũng có giá trị như một vật thực. Đây dường như một chỗ hẹn nhau đến để giải trí bằng cách vẽ những lỗ thủng lên các hàng rào cấm và cảm thấy sự thèm muốn sẵn sàng lôi cuốn mình... Nếu anh say thêm tí chút nữa thôi thì chỉ riêng ý thức rằng mình mang mặt nạ cũng sẽ trở thành điều nguy hiểm. Đùi cô gái ở dưới tay anh, nó đã thỏa thuê, dường như đã bắt đầu ngáp - đúng là lúc cần len lén chuồn khỏi đây. Rốt cuộc đã không xảy ra chuyện gì, nhưng đằng nào cũng thế thôi. Anh đã sờ tay vào dãy rào cấm và biết rõ độ vững của nó - đó cũng là thu hoạch. Muốn hay không thì ngày mai anh cũng phải thực hiện cuộc tấn công táo tợn vào dãy rào của em...

Tất cả những gì xảy ra sau đó không đem lại triển vọng gì cho anh, như thể anh nhìn mọi việc qua kính viễn vọng. Nhưng anh còn nhớ, anh đã không ngu dại đến mức do say mà lột bỏ mặt nạ, anh nói với người lái tắc xi không phải là địa chỉ thật, mà là nơi ẩn náu. Dù mặt anh tiếp giáp với mặt nạ khít khao đến đâu đi nữa, dù anh dùng chất dính chắc đến đâu đi nữa thì xóa bỏ cái khoảng cách sâu xa giữa chúng rõ ràng cũng không phải là đơn giản. Suốt đêm, giữa những lức tỉnh giấc ngắn ngủi, anh chiêm bao. Trong những giấc chiêm bao ấy, hình như em van nài anh điều gì. Hình như em ngăn ngừa sự gần gụi về thân xác, mà cũng có thể đấy là điều sau nay anh tưởng tượng ra. Một lần anh mơ thấy nhà tù.

Sáng hôm sau, trong người nôn nao khó chịu khủng khiếp, mà đúng là phải như thế thôi. Khắp cả mặt sưng lên và đau không thể chịu nổi. Chắc là sau khi về nhà, anh đã không làm mọi việc chăm sóc cần thiết đối với bộ mặt và sự kích thích của chất đính khiến cho khắp mặt nổi mẩn. Sau khi anh đã rửa ráy, rồi tháo khoán dạ dày thì có dễ chịu hơn một chút. Nhưng vẫn chưa đến mười giờ. Tốt hơn hết là sau ba giờ hãy ra khỏi nhà, và anh quyết định đi nằm một lát.

Thật khó chịu đựng biết bao những giờ chờ đợi cuối cùng trước phút thầm kín ấy, anh dám nói đấy là khoảnh khắc mà vì nó những cố gắng của cả một năm được đem ra đặt cửa. Không chút thương tiếc ném tấm thân mình lên giường để tìm một chỗ mát mẻ, anh không sao chợp mắt được. Tự dưng lại đi nốc rượu vô độ như một thằng ngốc mạt hạng. Thực ra anh tìm thấy cái thú gì, cớ gì bỗng nhiên lại rửng mỡ lên?... Anh có cảm giác rằng anh cần phải nhớ lại một điều gì... Sau khi đeo mặt nạ và trở nên trong suốt, anh đi lang thang qua các phố... Hàng rào... Điều cấm... Tuồng như anh đã bắt đầu trở thành kẻ trác táng... Mà đấy chính là một người mà ngoài việc quản lý một phòng thí nghiệm của viện nghiên cứu hóa học cao phân tử thì là kẻ tuyệt đối vô bản sắc, nhạt nhẽo hết sức vô hại... Phải, để vượt rào, anh không còn cách nào khác ngoài việc biến thành kẻ trác táng...

Cố làm sống lại trong trí nhớ những ấn tượng của đêm hôm trước, anh gắng hết sức tự giải thoát mình khỏi cái say còn rơi rớt lại ẩn sâu ở một chỗ nào trong sọ. Nhưng cảm giác hứng dục hết sức rõ rệt đêm qua vẫn không trở lại. Có lẽ vì anh không mang mặt nạ chăng? Cố nhiền là vì thế. Hễ đeo mặt nạ là kẻ vi phạm pháp luật sống lại trong anh. Trong bất cứ người nào, dù là người hiền lành nhất, chắc hẳn bao giờ cũng ẩn náu một kẻ phạm tội có khả năng phản ứng lại cái mặt nạ.

Anh không muốn cực đoan tới mức khẳng định rằng tất cả các diễn viên đều có khuynh hướng phạm tội. Thực ra, anh biết rằng một người đứng đầu một sở quan trọng mà lại hết sức hứng thú với những cuộc diễu hành hóa trang trong các chuyến đi tham quan do công ty tổ chức và tỏ ra có tài năng lỗi lạc trong những chuyện đi đó thì quả thực ông ta là người lạc quan hiếm có và hoàn toàn thỏa mãn về địa vị của mình... Thế nhưng nếu họ biết rằng cái sinh hoạt thường ngày đứng đắn ấy tuyệt không an toàn gì hơn thế giới tội lỗi kia thì họ có cam lòng đứng ngoài vòng phạm tội không?... Anh hồ nghi điều ấy... Hàng ngày để đồng hồ báo thức vào một giờ nhất định, làm con dấu cho mình, đặt làm danh thiếp, để dành tiền, lấy cỡ cổ áo, sưu tầm thủ bút, bảo hiểm tính mạng, đăng ký bất động sản, viết thiếp mừng, dán ảnh vào chứng minh thư... Khó mà tin được rằng trong cái thế giới mà ta có nguy cơ bị chìm khuất nếu ta quên làm một cái gì trong những cái đó, người ta vẫn cứ sống và không có lần nào mong muốn, thậm chí không hề nảy ra ý định trở nên trong suốt...

Ấy thế mà hình như anh vẫn chợp đi giây lát. Chắc trời nổi gió, tiếng cánh cửa sổ cọt kẹt làm anh thức giấc. Cơn nhức đầu và buồn nôn hình như có bớt đi, nhưng anh vẫn khó chịu trong người.

Anh muốn tắm, nhưng cứ như cố tình trêu ngươi, nước không chảy. Chắc vì sức đẩy yếu, nước không lên được dù chỉ là gác hai. Anh phẩy tay và quyết định đến nhà tắm. Sau một lúc lâu phân vân giữa mặt nạ và băng, anh quyết định dùng mặt nạ. Cứ nhớ tới việc lớp băng gây ấn tượng như thế nào cho mọi người xung quanh là anh ngượng chín người đi được, với lại anh muốn thử cái mặt nạ trong những hoàn cảnh khác nhau. (Khi anh đeo mặt nạ, sức lực và sự vững tâm lập tức trở lại với anh). Khi lục các túi áo vét tông tìm cái ví, anh đụng phải vật gì cứng. Đấy chính là khẩu súng lục hơi và con iô-iô óng ánh vàng. Để phòng xa ngộ nhỡ gặp con gái viên quản lý, anh bọc con iô-iô vào tấm khăn cùng với bánh xà phòng và ra khỏi nhà.

Tiếc rằng anh không gặp con bé. Không phải do một linh cảm đặc biệt nào, nhưng anh không muốn đến nhà tắm gần nhất, và anh đến phố bên, đến đó chỉ có một chặng ô-tô buýt. Nhà tắm mới mở cách đây không lâu, khách ít, nước trong bể sạch sẽ. Anh ngâm mình trong nước, và để làm rã hết men say còn rơi rớt lại, anh quyết kiên nhẫn chịu nóng bức và liền đó anh nhận thấy ở góc đối diện có một người ngồi trong nước mà không cởi bỏ chiếc sơ-mi đen. Không, té ra đấy không phải là áo sơ-mi, mà là hình xăm mình. Có lẽ đấy là do góc chiếu ánh sáng, anh chẳng rõ nữa, nhưng anh có cảm giác như anh ta mang trên người bộ da cá.

Thoạt đầu anh cố không nhìn, nhưng anh ta mỗi lúc một lôi cuốn sự chú ý của anh và lát sau anh đã không thể rời mắt khỏi anh ta. Cái lôi cuốn anh không phải là hình xăm, anh sửng sốt chính vì hành động xăm da mà anh không thể nào tìm được cách giải thích - lời giải thích cứ quanh quẩn ở đầu lưỡi như cái tên một người nào đã bị quên mất.

Có lẽ vì anh cảm thấy mối liên hệ ruột thịt của nó với mặt nạ chăng? Thật vậy mặt nạ và sự xăm da có cái chung kỳ lạ: cả hai đều là loại da giả. Cái chung đối với chúng là khuynh hướng hủy bỏ da thực và thay thế nó bằng một cái gì khác. Nhưng cố nhiên cũng có sự khác nhau. Mặt nạ, như có thể thấy căn cứ vào chữ tượng hình, chỉ là cái mặt tạm thời, còn vết xăm da được đồng hóa hoàn toàn, trở thành một thành phần của da. Ngoài ra mặt nạ là chứng cứ ngoại phạm, còn vết xăm da, trái lại, gây ấn tượng nổi bật, phô bày lồ lộ. Theo ý nghĩa đó, có lẽ nó gần với lớp băng hơn là gần mặt nạ. Không, nếu nói về việc lôi cuốn sự chú ý thì nó không thua gì những con đỉa của anh.

Anh không hiểu nổi tại sao người ta lại có thể làm cái điều phi lý đến như thế: thu hút sự chú ý của người khác đối với mình. Bản thân người đó vị tất đã trả lời được. Chính vì không trả lời được nên việc thu hút sự chú ý mới có ý nghĩa đối với người đó. Những kẻ quái đản thường thích câu đố và thường lấy việc giải những câu đố vô nghĩa làm nghề nghiệp và moi tiền của những người không thể đoán được những điều bí ẩn đó. Trong sự xăm da quả thật có ẩn chứa một câu hỏi.

Đây có thể là một bằng chứng: chính bản thân anh cũng ra sức đi tìm câu trả lời đấy thôi. Anh thử từ bên trong ngó trộm xem trạng thái của mình ra sao nếu trên mình anh có hình xăm. Điều trước tiên anh cảm thấy là những cặp mắt người khác cắm vào anh như những cái gai. Anh có thể hình dung rõ điều đó vì anh đã nghiệm biết thế nào là búi đỉa. Rồi bầu trời sẽ bắt đầu dần dần lùi ra xa. Xung quanh ánh sáng buổi trưa chói lọi, chỉ riêng chỗ anh đứng là bóng tối tuyệt đối bao trùm... ờ phải, hình xăm da là cái dấu đóng trên mình tên tù khổ sai mà... Cái dấu ghi tội lỗi, vì thế ngay cả tia sáng cũng không chạm đến anh nữa... Nhưng không hiểu sao anh hoàn toàn không cảm thấy mình bị dồn đến cùng đường, không cảm thấy lương tâm cắn rứt... Và đấy là điều hoàn toàn tự nhiên... Thì chính anh đã đóng cái dấu nung tội hình lên thân thể mình và tự ý chôn vùi mình trước mắt xã hội kia mà... Bây giờ sẽ không còn ai thương tiếc anh nữa...

Khi người đàn ông ra khỏi nước, hình đức Phật phủ đầy hoa anh đào bắt đầu uốn éo, tiết ra mồ hôi nâu và anh cảm thấy mình là một kẻ tòng phạm, có cảm giác rằng cái tư thế thoát tục của Ngài khiến anh tỉnh hẳn người. Đúng, mối liên hệ ruột thịt giữa mặt nạ và hình xăm đã biểu lộ không phải ở sự giống nhau bề ngoài giữa chúng, - cái chính là bản thân con người sống ở đâu, ở phía nào của đường ranh giới dọc theo khuôn mặt thực. Bởi vì có những người mang hình xăm trên mình mà vẫn sống được thì cũng có thể mang mặt nạ được chứ sao.

Nhưng ở lối ra khỏi nhà tắm, người đàn ông xăm mình bỗng gây sự với anh một cách hết sức dớ dẩn. Khi chiếc sơ-mi có ống tay áo dài đã che lấp cái hình xăm, anh ta nom trẻ hơn, tầm vóc nhỏ hơn và bớt oai vệ hơn, nhưng dù sao anh ta vẫn mang trên thân thể mình một lời cảnh cáo và anh ta là tay cao thủ về môn hù dọa.

Bằng giọng khàn khàn, người đàn ông buộc tội anh đã nhìn anh ta một cách bất lịch sự và đòi anh xin lỗi. Cứ theo lời anh ta thì anh ta rất bực về chuyện đó. Lẽ ra anh cứ nên xin lỗi như anh ta đòi hỏi là hơn cả, nhưng quả là họa vô đơn chí - vì anh đã ngâm mình lâu trong nước nóng, bên dưới cái mặt nạ của anh cứ sôi sùng sục lên như xúp đang nấu, chỉ chút xíu nữa thôi là sẽ xây xẩm mặt mày lại cho mà xem.

Chẳng cân nhắc gì kỹ về ý nghĩa lời lẽ của mình, anh hỏi:

- Nhưng chẳng phải xăm mình là cốt để phô bầy nó ra hay sao?

Anh chưa kịp nói hết câu thì tay người đàn ông đã vung lên. Nhưng bản năng bảo vệ mặt nạ của anh mau lẹ không thua gì anh ta. Đợt tấn công đầu tiên không đi đến đâu làm cho gã kia càng nổi nóng hơn. Bất ngờ gã vồ lấy anh và bắt đầu lắc một cách thô bạo, lừa dịp để đánh vào mặt anh. Cuối cùng gã ép chặt anh vào bức tường ván, và không rõ là tay gã hay tay anh (anh không biết đích xác, tay gã và tay anh đan vào nhau), đại khái là tay ai không rõ trượt trên cằm anh từ dưới lên trên và tức khắc cái mặt nạ bị lột ra.

Anh kinh hoảng như thể bị lột quần trước mắt mọi người. Sự kinh hoàng của đối phương cũng không kém. Bằng một giọng ồ ồ, rụt rè, không ăn nhập chút nào với vẻ ngoài của gã, gã lí nhí cái gì không rõ và vẻ phẫn nộ như thể gã là kẻ bị hại, gã nhanh chóng bỏ đi. Đờ đẫn như mất hồn, anh lau mồ hôi và lại đeo mặt nạ vào. Chắc là những kẻ vô công rồi nghề đã xúm lại, nhưng anh không đủ dũng cảm nhìn ra xung quanh. Nếu việc này xảy ra trên sân khấu, hẳn người ta sẽ cười bằng thích. Bây giờ, khi ra ngoài, anh sẽ không đời nào để khẩu súng lục hơi ở nhà.

Post scriptum. Không biết tấn bi hài kịch của anh có tác động như thế nào đối với người xăm mình và những kẻ vô công rồi nghề chứng kiến cảnh tượng đó. Dù họ có cười thế nào đi nửa thì cũng không phải chỉ có một trận cười là xong. Việc xảy ra hẳn sẽ lưu lại suốt đời trong ký ức họ. Đúng, nhưng dưới hình thức nào? Nó sẽ mắc trong tim như mảnh đạn pháo chăng? Hay nó sẽ xuyên vào mắt và làm méo mó hình dạng mọi cái xung quanh?... Dù sao, có thể nói chắc rằng từ nay họ không còn có thể giương mắt trân trân nhìn mặt người khác nữa. Đối với họ những người khác sẽ trở nên trong suốt như bóng ma, còn cả thế giới sẽ đầy những khoảng trống như bức tranh vẽ bằng son nhợt màu trên tấm kính. Bản thân thế giới sẽ là cái gì khó tưởng tượng nổi, chẳng khác gì cái mặt nạ, người ta sẽ cảm thấy cô đơn khôn xiết. Nhưng anh không chịu trách nhiệm với những người ấy. Cái mà họ thấy đúng là sự thật. Cái nhìn thấy được chỉ là mặt nạ, còn sự thật thì không thấy được. Vậy mà họ đã có thể nhìn thấy cái sự thật ấy, một sự thật sâu sắc hơn. Dù sự thật có thảm hại đến thế nào đi nữa đối với con mắt người ngoài, bao giờ nó cũng mang trong nó sự ân thưởng.

Không, những lời biện bạch ấy không phải chỉ để cho những người hoàn toàn lạ. Bây giờ mọi lo lắng của anh đều sẽ liên quan đến cả em nữa. Anh muốn em tin lời anh, cho dù em sẽ cho rằng chúng để lạ¡ những vết thương quá sâu. Vả lại đấy cũng chẳng phải là vết thương, mà là những hồi ức có nhấn mạnh hơn anh muốn về cái ấn tượng gây nên khi em nhìn vào dưới cái nặt nạ của anh. Anh tin chắc rằng rồi sẽ có lúc em cũng nhớ tới điều đó một cách trìu mến như anh nhớ đến cái xác.

Anh hơi lần chần, cần phải xử lý các vết xước và thay chất dính. Thực ra, anh đã đi đường vòng cốt để mua riêng cho cái mặt nạ mọi thứ cần thiết, bật lửa, sổ ghi, ví tiền. Rồi anh đến chỗ đã định: đúng bốn giờ anh có mặt ở bến ô-tô buýt. Anh định chờ em ở đây khi em trở về sau buổi giảng bài về nghệ thuật thực dụng mà thứ năm nào em cũng đến nghe, sắp đến cái giờ chen chúc vào buổi chiều, tiếng ồn ào của khu vực náo nhiệt này chẳng khác gì ở bên trong cái thùng đựng thức ăn muối, nó nuốt chửng cả không gian bằng tỷ trọng quá bão hòa của mình, và không hiểu sao anh cảm thấy yên tâm kỳ lạ, như thể anh đi trong khu rừng bắt đầu rụng lá hẳn là nỗi kinh hoàng trước đây vẫn còn và nó từ bên trong đè nén cả năm giác quan của anh. Hễ cứ nhắm mắt lại là tất cả hoa lên quay cuồng như một bầy muỗi, như có hằng ha sa số những ngôi sao phát ra ánh sáng chói lọi.

Anh quyết định chờ trên những bậc thềm nhô ra phía trước cửa nhà băng. Từ trên cao nhìn thấy rõ hơn, thêm nữa bên cạnh anh có nhiều người khác cũng đang chờ, thành thử anh không phải là một đối tượng nổi bật lên. Không e ngại gì rằng em sẽ nhận thấy anh trước khi anh nhận thấy em. Buổi giảng bài kết thúc lúc bốn giờ, cho dù em bỏ qua một chuyến ô-tô buýt thì cũng chỉ mười phút sau là em tới nơi.

Chưa bao giờ anh nghĩ rằng những buổi đi nghe giảng bài của em lại có ích cho anh như thế. Nếu người ta hỏi anh, anh sẽ nói rằng bản thân sự việc nhiều năm không ngừng đến nghe những buổi giảng bài hoàn toàn vô bổ như thế là một bằng chứng hết sức sáng tỏ về sự bấp bênh của đời người phụ nữ. Điều rất có ý nghĩa tượng trưng là em chọn việc làm cúc áo và say mê công việc đó. Em đã gọt, cắt, nhuộm màu, đánh bóng cơ man nào là cúc áo! Em làm những chiếc cúc không phải để dùng vào việc cài một cái gì - em liên miên làm những vật dụng thực tế nhằm những mục đích hoàn toàn không thực tế. Không, anh không muốn buộc tội em. Quả thật là chưa lần nào anh chống lại việc đó. Nếu em thực sự say mê, anh hết lòng tán thành cái việc vô hại đó...

... Nhưng trong những việc xảy ra về sau, em là một trong những nhân vật chính, vì thế anh sẽ không trình bày những sự việc đó qua từng giờ từng giờ. Có chăng là cần lộn trái tim anh ra và phơi ra ánh sáng bộ mặt trơ trẽn của tên ăn bám ẩn núp ở đó. Em đi chuyến ô-tô buýt thứ ba và đi qua trước mặt anh. Anh đi theo sau. Từ phía lưng, nom em uyển chuyển lạ lùng, duyên dáng lạ lùng và anh đâm ra rụt rè.

Anh đuổi kịp em ở cạnh cây đèn hiệu chỗ qua đường đối diện với nhà ga. Trong mấy phút để đi đến ga, anh phải bằng mọi cách lôi cuốn sự chú ý của em. Không nên sấn thẳng tới, nhưng đi đường vòng cũng không ổn. Tay chìa ra cái cúc bằng da em làm mà anh đã giấu sẵn, nhưng làm như tình cờ lượm được, anh nói với em những lời đã chuẩn bị trước:

- Chị đánh rơi cái này phải không?

Không giấu vẻ ngạc nhiên, em cố tìm cho ra nhẽ tại sao lại có chuyện như vậy, em giơ cái xắc lên, xem xét dưới đáy túi, kiểm tra lại khóa kéo và khi toàn bộ vẻ ngoài của em cho thấy em không thể tìm ra cách giải thích sự việc, em ném lên anh một cái nhìn nhanh đầy tin cậy. Một khi anh đã lên tiếng thì không thể bỏ lỡ cơ hội mà anh tin tưởng, và anh xông lên phía trước.

- Có lẽ là ở mũ chăng?

- Ở mũ ư?

- Sự khéo tay làm cho cả ở mũ cũng có thể hiện ra một con thỏ.

Nhưng em thậm chí không mỉm cười. Thêm nữa, bằng cái nhìn như cái kẹp giải phẫu, em khép chặt miệng anh lại. Đây là cái nhìn chăm chú như thể em mê man, em nhìn mà có lẽ không hiểu gì cả. Nếu em cứ nhìn như thế vai giây nữa thì em sẽ nhìn thấu ruột gan anh, anh hiểu ngay điều đó và lùi lại. Nhưng điều đó không thể xảy ra được. Thành công của chiếc mặt nạ đã được xác nhận trong những tình thế hết sức khác nhau. Chẳng cần gì phải e sợ rằng em sẽ sinh nghi - em không thể dùng sức lột cái mặt nạ ra như gã xăm mình nọ, không chạm môi vào nó (sự khác nhau về nhiệt độ thì không thể che giấu được). Thêm nữa anh cố ý nói bằng giọng thấp hơn bình thường, nhưng cho dù anh không làm như thế đi nữa thì bởi vì trùm lên môi anh còn có môi giả, nên âm thanh phát ra bằng môi đổi khác hẳn.

Có lẽ anh quá xúc động: lập tức cái nhìn của em lảng đi, và vẻ lơ đãng thường có trở lại trên gương mặt em. Nhưng cơn hứng dục của anh, gặp phải cái nhìn của em, đã cụp đuôi lại, và nếu em cứ thế bỏ đi thì có lẽ anh sẽ đủ nghị lực từ bỏ kế hoạch đã định vì hiểu rằng như vậy là hay hơn cả cho hai ta. Hôm ấy là một ngày sáng sủa, có nắng, và đứng trước em, những khả năng của chiếc mặt nạ, sức mạnh thần kỳ của nó tàn lụi. Nhưng em ngần ngừ trong giây lát. Và dòng người trên đường phố uốn lượn quanh chúng ta như con quái vật háu ăn thời nguyên thủy hút lấy những ý nghĩ rò rĩ ra ngay khi những ý nghĩ đó vừa xuất hiện. Không còn thời gian để tìm hiểu cho rõ tại sao sự lưỡng lự giây lát của em lại làm cho từ trường xuất hiện giữa chúng ta bị nhiễu, anh lợi dung sự bối rối đó và điều động binh đoàn thứ hai những lời đã sắp sẵn.

Ghi chú ngoài lề. Câu “từ trường bị nhiễu” là cách diễn đạt rất trúng. Nói chung anh đã linh cảm thấy tầm quan trọng của phút ấy. Nếu chỉ là linh cảm thì chẳng có gì đáng tự hào, chẳng có gì phải giải thích. Nhưng dù không có linh cảm thì nếu như anh bỏ đi những dòng này - chỉ nghĩ tới điều ấy là anh đã run lên - anh sẽ bị kết án làm cái bia cho sự giễu cợt, mọi hành động của anh sẽ thành trò cười và những ghi chép này trong những ghi chép của mặt nạ sẽ biến thành những ghi chép bình thường của tên hề. Hề cũng không phải là dở đâu, nhưng chẳng qua anh không muốn trở thành thằng hề không ý thức được hắn là thằng hề.

Hẳn là em vẫn nhớ chứ? Thản nhiên như không, bằng một giọng như thể đã chán không thiết làm rõ điều ấy nữa, anh hỏi em bến cuối cùng của chiếc ô-tô buýt nọ ở đâu. Anh không biết em có để ý không, nhưng anh chọn bến ấy không phải do ý nghĩ vớ vẩn muốn giết thời giờ, không, đấy là cái bẫy đặt khéo léo.

Trước hết, đấy là nói về cái bến duy nhất trên tuyến đường của chiếc ô-tô buýt đó, nó ở ngay ga và ở một chỗ vắng vẻ bất tiện, ít người biết. Ngoài ra đấy là ở phía đối diện với ga, nếu không biết là có lối ngầm qua đường thì sẽ phải đi đường vòng qua cầu cạn. Thêm nữa, cái lối qua đường ấy rắc rối không thể tưởng được và không thể giải thích vắn tắt vài lời về việc những lối ra lối vào của nó liên quan với địa điểm nào. Cuối cùng, nếu dùng lối qua đường đó thì khoảng cách đến sân ga nơi em phải lên tàu tuyệt không dài hơn là đi qua ga. Cố nhiên em biết cái bến đó.

Toàn thân anh căng thẳng chờ câu trả lời. Cơ thể anh như hóa đá vì sợ em đoán ra những ý định bí mật của anh, và nếu anh không mang mặt nạ, thậm chí nếu em ngỏ ý muốn anh đưa em đi thì anh không chắc rằng liệu anh có thể đi bên cạnh em được không? Thậm chí anh còn nghi ngờ không biết anh có che giấu kỹ lưỡng được hơi thở đứt quãng của anh không. Anh chờ đợi với tâm trạng như thể anh bị nhốt trong cái bình thủy tinh dễ vỡ (bình thủy tinh mỏng hơn giấy, hắt hơi một cái là vỡ tan tành). Không thể phủ nhận rằng anh cảm thấy nôn nóng, nhưng cũng đúng là em không vội trả lời. Cái gì khiến em ngần ngừ? Anh bám lấy cái ngần ngừ của em. Tình thế đòi hỏi em phải quyết định ngay - ưng thuận hoặc từ chối. Và em càng lưỡng lự thì sự thiếu tự nhiên càng rõ rệt hơn, sự thể càng đáng ngờ hơn. Nếu em không muốn chỉ cần một câu “tôi không biết” là đủ, nhưng em vẫn lưỡng lự, như vậy là em đã ưng thuận một nửa. Mà khi đã thuận, dù chỉ là một nửa, thì không còn có cớ để từ chối. Để em dễ quyết hơn, có lẽ anh nên nói thêm điều gì. Lúc ấy, một gã trẻ tuổi chen đẩy sỗ sàng, vội vã len qua giữa chúng ta. Chỉ khi ấy chúng ta mới nhận ra rằng chúng ta cản trở mọi người và xung quanh chúng ta đã tạo nên một vũng xoáy. Phải khó khăn mới trụ lại được trong dòng người cuồn cuộn ấy, em đưa mắt nhìn anh dò hỏi - em lướt mắt trên người anh, như hờ hững giở cuốn lịch. Anh không thích cái nhìn của em, anh nghĩ như vậy, và anh vừa định mở miệng ra để thúc giục đôi chút cho em thêm quyết tâm thì rốt cuộc em đã trả lời.

Khi anh nghe thấy câu trả lời đó, tuy mọi việc đều xuôi thuận và chúng ta hầu như đã ngầm thỏa thuận với nhau, không hiểu sao anh cảm thấy buồn như thể anh bị phản bội... Nếu đấy là anh thì ổn cả, nhưng nếu đó là một người hoàn toàn lạ thì sao? Sau một lúc phân vân, em đã ưng thuận. Và em tạo cho thái độ đó một ý nghĩa như thể không phân vân thì không thể ưng thuận được. Đại khái là em ngầm ám chỉ là có cái hàng rào cấm. Em hoàn toàn có ý thức bằng lòng cùng đi với anh bảy tám phút trên quãng đường mấy trăm mét, anh không thể không đánh giá điều đó là một cái gì nhiều hơn là một nhã ý mà thôi. Dù sao, món quà đáp lại quý giá hơn nhiều so với chiếc cúc áo mà anh đã nhặt hộ em. Nói thực, em cố ý gọi hứng tình trong anh. Vì em cố ý khêu gợi thì bản thân em...

Không, mọi chuyện đều tốt cả. Vả lại, anh có thể nói gì được khi toàn bộ kế hoạch của anh chính là dự tính cho sự diễn biến như thế của các biến chuyển. Nếu như đoán được mưu đồ của anh, em từ chối thì bao nhiêu công sức của anh đi đời hết. Cố nhiên anh có thể thử làm lại, vào một hôm khác, nhưng nếu như lần đầu có thể làm như mọi việc đều là tình cờ thì lần thứ hai không thể tránh khỏi gây nên ấn tượng là có chủ ý và chỉ càng làm em cảnh giác hơn. Đúng, mọi việc đều tốt cả. Đêm trước, anh đã nhận thức thấu đáo được rằng muốn nhờ chiếc mặt nạ mà giành lại em, và nhờ em mà giành lại được những người khác thì đấy không phải là việc vớ vẩn, không phải là những lời tào lao, ý muốn đó phá hủy dãy rào cấm về tình dục, khiến anh thấm nhiễm thói trơ tráo. Vì anh khao khát vượt qua rào cấm, còn em dường như đã ưng thuận, nên bây giờ chẳng can gì phải tất tả cho lắm. Cái cách em bào chữa rằng quả thực em chẳng coi cái đó vào đâu sẽ không thuyết phục nổi ai. Nếu muốn phá rào mà không bắt đối tượng của mình phải phá thì không còn cách nào khác ngoài việc cưỡng bức. Nhưng hẳn là anh sẽ ngạc nhiên nếu nghe nói rằng có thể bằng sự dâm đãng một chiều mà khôi phục được con đường mòn. Một hành động như thế, dù là cá biệt đi nữa, tất không tránh khỏi làm cho mặt nạ buộc phải bán xới khỏi thế giới này. Ngoài ra, nếu anh định thỏa dục bằng cách cưỡng ép thì bộ mặt thật đầy đỉa bám cũng đủ rồi, chẳng việc gì phải nhờ đến cái mặt nạ.

Về lý thuyết, lập luận của anh cố nhiên là đúng. Nhưng ở bên em, bên tấm thân tràn trề sức sống của em, lúc đi trên cái cầu thang chật lèn người lạ để xuống lối đi ngầm, anh buồn phiền trước cái thực tế kinh dị của sự hiện hữu của em, và sự bối rối, nỗi đau khổ khôn xiết khiến tâm trí anh chìm ngập trong những ý nghĩ nặng nề. Anh sẽ chẳng biết trả lời thế nào nếu em trách anh nghèo trí tưởng tượng, nhưng chẳng lẽ trí tưởng tượng dựa trên sự sờ mó hiếm gặp đến thế ư? Anh không nghĩ về em như về một con búp bê bằng thủy tinh hay một ước hiệu bằng lời, nhưng lần đầu tiên anh cảm thấy cái thực tại sờ mó thấy của sự hiện hữu của em khi ở gần em tới mức có thể chạm tay vào em. Nửa gần em nhất của thân anh trở nên nhạy cảm như sau khi bị bỏng nắng, mỗi lỗ chân lông như con chó mệt lử vì nóng nực, thè lè lưỡi thở hồng hộc. Chỉ cần tưởng tượng rằng em, một con người thực, sờ được mó thấy như thế, em sẵn lòng tiếp nhận một kẻ hoàn toàn lạ, là anh cảm thấy buồn không thể chịu nổi vì anh ở vào địa vị anh chồng bị lừa dối, hơn nữa anh là thứ đồ vô dụng, bị vứt bỏ. Phải rồi, hôm qua những ý tưởng ngông cuồng trơ trẽn của anh (mà trong đó anh không đếm xỉa gì đến em) còn chừng mực hơn nhiều. Có lẽ ngay cả cưỡng ép cũng còn tốt hơn nhiều. Với tư cách là một bộ mặt hoàn toàn lạ, anh lại bắt đầu nhớ lại những đường nét của tấm mặt nạ và bắt đầu cảm thấy căm thù sôi sục, ghê tởm kiểu mặt người đi săn ấy với bộ râu, đôi kính đen và bộ y phục kiểu cách. Đồng thời anh cảm thấy rằng em không kiên quyết cự tuyệt bộ mặt ấy thì em là một người hoàn toàn khác và anh càng buồn hơn, như nhìn thấy trên viên ngọc có thuốc độc.

Mặt nạ hành động khác. Anh cho rằng nó có khả năng hấp thụ những đau khổ của anh và dùng làm món ăn. Như thứ cây của đầm lầy, những ham muốn của nó trổ cành đâm lá ngày càng xum xuê hơn. Chỉ riêng việc em không cự tuyệt anh cũng tương đương như những lời “em là của anh”, và anh cắm những cái nanh của trí tưởng tượng vào gáy em, cái gáy nhô ra từ tấm áo cánh nữ không cổ màu nâu sáng nom như lọ nước quả. Anh chẳng có gì phải bào chữa: đối với anh, em là em, còn đối với cái mặt nạ, em chỉ là một trong những người đàn bà nom ngon mắt. Đúng thế, anh với tấm mặt nạ rất xa nhau, giữa anh với nó có một vực sâu không đáy. Anh với nó có sự khác biệt, nhưng đấy chỉ là lớp trên cùng dầy mấy mi-li-mét của mặt, mọi cái còn lại đều là chung, vì thế có thể em sẽ cho rằng nói về cái vực thẳm chỉ là nói cho đẹp lời, nhưng anh muốn em nhớ lại cái đĩa hát có cấu tạo như thế nào. Hết sức đơn giản, vậy mà nó có thể ghi và phát lại mấy chục giọng. Vì vậy chẳng có gì lạ khi trái tim con người đập đồng thời theo hai giọng đối lập nhau.

Dĩ nhiên chẳng có gì là lạ. Thì chính em cũng phân thân. Anh sống cuộc sống hai mặt, và em cũng bắt đầu sống cuộc sống hai mặt. Anh mang tấm mặt nạ người khác và biến thành người khác, em cũng trở thành người khác mà lại mang cái mặt nạ của chính mình. Người khác mang cái mặt nạ của chính mình... Một cụm từ không lấy gì làm dễ chịu cho lắm. Anh dự tính ta sẽ gặp nhau lần thứ hai, thế mà kết quả dường như phải chia tay nhau lần thứ hai. Chắc là anh đã tính sai điều gì đó, sai không thể tha thứ được.

Nếu anh phỏng đoán được là sự tình sẽ đến nước ấy thì quay trở lại ngay có lẽ là hay hơn cả... Không tốt hơn nữa là không quay trở lại mà chỉ hỏi em về cái bến ô-tô, và lẳng lặng vĩnh biệt những kế hoạch còn lại, nhưng... Vậy thì tại sao anh lại ngoan ngoãn để cho cái mặt nạ dắt mũi?... Anh không chắc lời giải thích của anh có giá trị gì không: mối tình bị lừa dối của anh là tình yêu chung thủy và đã biến thành căm hờn, ý muốn khôi phục con đường mòn không được hưởng ứng và biến thành mưu đồ trả thù, và bởi vì anh đã đến nông nỗi ấy, nên kết quả là tuy động cơ trái ngược nhau, trong hành động của mình anh đã đi nhịp bước với cái mặt nạ, do muốn biết chắc mười mươi sự thiếu chung thủy của em... Nhưng hãy khoan chút đã, anh có cảm giác rằng ngay cả ở phần đầu những ghi chép này, anh cũng hay dùng từ “trả thù”, nhưng mà... Đúng, anh đã dùng... Khi ấy cái cớ chính để tạo ra mặt nạ là sự khao khát dùng nó đánh lừa em, nhằm trả thù thói kiêu ngạo của bộ mặt thật. Rồi anh bắt đầu ngả theo hướng phục quyền cho những người khác, ý nghĩ quyến rũ em cũng có tính lý trí, chiêm nghiệm, rồi lại có thêm một cái gì đó mang tính xác thịt, lòng dục bùng lên mang hình thức ghen tuông, ghen vấp phải bức rào cấm gợi nên cơn rạo rực tình dục giống như cơn khát, anh đâm ra háo dâm và cuối cùng lại trở thành tù binh của sự trả thù.

Trong đợt triều cuối cùng của ham muốn trả thù, có cái gì không làm anh thỏa mãn, khiến anh lo lắng. Chọn cách trả thù như thế nào khi đã làm rõ được sự không chung thủy của em? Liệu anh có nên nêu bằng chứng ra với em, nghe lời khai của em và buộc em ly hôn chăng? Không khi nào - anh mà làm một việc gì đại loại như vậy thì anh sẽ mất em. Nếu quan hệ giữa chúng ta sẽ chỉ cho phép anh lén theo dõi sự bội tình của em qua cái lỗ hổng trong dãy rào cấm mà em và cái mặt nạ đã phá đổ thì được lắm, anh sẽ lén theo dõi như thế suốt đời. Nhưng sự trả thù bằng cái trò đồi bại như vậy liệu có thực hiện được không chứ? Rồi để thích ứng với sự phân đôi của anh, em sẽ phải tự phân đôi cũng như thế không biết đến bao giờ. Không ra tình yêu, không ra căm thù... Không hẳn là mặt nạ, không hẳn là mặt thật... Có lẽ trong làn sương mù màu xám dày dặc ấy, anh sẽ đạt được sự cân bằng tạm thời.

Nhưng khác với anh khi đã quyết định từ bỏ ý đồ của mình, cái mặt nạ lẽ ra phải xử sự một cách kiêu hãnh và độc lập thì nó lại bắt đầu mất tự chủ. Những lời em vô tình buột ra mười phút sau đó khi em ngồi trong tiệm ăn ở cuối đường ngầm và dùng thìa khuấy cà phê đã làm cho cái mặt nạ mất tự tin, dường như nó bị đồn vào giữa hai tấm gương và bị bắt buộc phải nói chuyện với chính nó.

- Vừa đúng lúc chồng tôi đi công cán, thành thử...

“Thành thử” làm sao? Em không nói thêm gì nữa, mà cái mặt nạ cũng không muốn hỏi. Lương tri mách bảo rằng lời nói của em có thể hiểu như sau: thành thử khi về nhà, tôi sẽ không phải làm bữa ăn và sẽ không xảy ra chuyện gì nếu tôi ăn ở thành phố, - nghĩa là dường như em thanh minh về việc em chấp thuận lời mời của anh, - cũng có thể hiểu như thế. Nhưng sắc thái lạnh lùng rầu rĩ trong giọng em biểu thị quyết tâm thì đúng hơn, như thể em tự khẳng định mình trong con mắt của chính mình, và hiệu quả chẳng khác nào như em búng vào mũi cái mặt nạ hợm hĩnh... Chúng ta đã nói những gì nhỉ?... À đúng rồi, cái mặt nạ dùng những lời đã đọc được ở đâu đó khen ngợi hình dáng những ngón tay em, rồi nó hỏi về cái vết thương nhỏ trên ngón cái bàn tay phải, - em bị thương ở tay trong lúc làm những chiếc cúc, - và khi đã thấy rõ rằng tay em không tránh những cái nhìn của nó, nó chọn đề tài nói chuyện là mối quan hệ giữa người ta với nhau xem như một phương trình đại số không chứa những điều kiện như tên, nghề nghiệp, nơi ở, và liền đó, anh nhớ là nó bắt đầu thăm dò tâm trạng em. Cái mặt nạ vốn đã biết chắc vai chính trong mưu toan quyến rũ em thuộc về ai và sẵn sàng xử sự với em một cách tùy tiện, vậy mà nó sửng sốt đến ngây ra, như đứa trẻ đột nhiên bị kẻ ganh đua với nó vượt qua, gạt sang một bên.

Ghi chú ngoài lề. Anh nhớ lại, lúc ấy anh lo ghê lắm chỉ sợ em sẽ phát hiện ra anh ẩn núp sau cái mặt nạ.

Nghĩ cho kỹ thì thực ra chẳng có bằng cứ nào là chiếc mặt nạ đã quyến rũ, còn người bị quyến rũ là em. Mọi việc đều được thực hiện rất tinh vi; phải chăng em tự ý để cho mình bị quyến rũ, chẳng cần đến những mánh lới của cái mặt nạ? Dù thế nào đi nữa làm lại tất cả từ đầu là không thể được, và chiếc mặt nạ, để tự cổ vũ mình, không còn cách nào khác ngoài cách biến thành kẻ tán tỉnh càng kiên gan hơn.

Nhưng dù nó có cố găng đến thế nào đi nữa để xử sự cho ra dáng kẻ quyến rũ thì cũng bằng thừa: em đã là người đàn bà bị quyến rũ rồi kia mà. Nếu chiếm đoạt, bằng một tay thì tay kia tuồng như bị lừa dối; còn nếu chiếm đoạt bằng hai tay thì cả hai tay đều sẽ là trung thành - người ta bảo thế. Đây là lý do vì sao trong thời gian chúng ta ở tiệm ăn, cái mặt nạ vẫn cứ cố làm sao không trở lại câu chuyện về “chồng” em. Với những con đỉa thì cũng hệt như thế: dù có thật lòng tin rằng có thể đề cập đến đề tài ấy một cách bình tĩnh, dù có chúng minh một cách hết sức lôgic rằng điều đó liên can đến người khác thì cũng vẫn ghê sợ. Thế mà khi em không hề tỏ ra muốn trở lại đề tài ấy, anh giận lắm - nói chung là một tình thế đáng bực. Thật vậy, hiển nhiên là em không đếm xỉa gì đến “anh ta”, tức là không đếm xỉa gì đến anh. Khinh nhau quá lắm. Nhưng mặt khác, không thể nói là anh muốn em đụng đến đề tài ấy, nói chung anh ở trong một tình thế khá khó khăn. Nếu em lại nói đến “anh ta” thì có thể sử dụng điều đó để kiềm chế cái mặt nạ. Anh với tư cách kẻ quyến rũ, chỉ còn hy vọng em sẽ vẫn là kẻ tòng phạm với anh như trước. Anh bực dọc về cái lối cười chỉ bằng môi dưới của em. Và càng lo ngại hơn về việc em nhìn xuyên qua anh về nơi xa xăm nào không rõ. Anh cảm thấy có lỗi về việc em từ chối cốc bia anh mời. Nhưng anh cũng không muốn em uống quá nhiều. Tóm lại, anh cảm thấy mình như người bị nhận xuống cái bồn tắm có nước giá băng, rồi lập tức bị giội nước sôi. Mắt trái như thể ngắm nghía chiến lợi phẩm, trìu mến nhìn những ngón tay em đang bẻ vụn bánh mì, - những ngón tay mịn màng, mềm mại như da thỏ ngâm nước nếu không để ý đến cái vết thương nhỏ do sơ ý trong lúc làm những chiếc cúc; mắt phải, như ông chồng bị lừa dối chứng kiến sự ngoại tình của vợ mình, co thắt lại vì đau đớn. Cái tam giác tình yêu trong đó một người đóng hai vai. Cái tam giác phi ơclit mà trên bản vẽ nom như đường thẳng: “anh”, “mặt nạ - cái ‘tôi’ thứ hai của anh ‘và’ em”.

Chúng ta vừa bắt đầu ăn thì thời gian lập tức bắt đầu đông đặc lại như chất keo xung quanh chúng ta. Có lẽ là do sức nặng của trần nhà chăng? Cái cột bê-tông nặng nề quá đồ sộ ở giữa gian nhà gợi nên ý nghĩ về sức nặng quá đáng mà nó phải chống đỡ. Thêm nữa, cái tiệm ăn ở dưới mặt đất này không có cửa sổ. Chẳng có gì xác nhận sự tồn tại của đơn vị hai mươi tư giờ của thời gian mặt trời. Chỉ có ánh sáng nhân tạo không có tính tuần hoàn. Liền ngay sau những bức tường của tiệm ăn, theo những vỉa thẳng đứng chạy sâu xuống, thời gian tính bằng những chục năm chảy theo những dòng sông ngầm. Và “chồng” em, cái người phải hối thúc thời gian của chúng ta trong lúc chúng ta chờ đợi anh ta như thế này, sẽ không bao giờ trở lại nữa. Ôi thời gian, hãy đông đặc lại, hãy biến thành cái bình chỉ chứa chấp hai chúng ta mà thôi! Khi ấy chúng ta sẽ vẫn cứ ở trong cái bình mà vượt ngang qua phố, và nơi chúng ta đến sẽ trở thành cái giường mới của chúng ta.

Nhưng thực tế thì cả anh lẫn cái mặt nạ đều không biết những ý định thật của em. Không khước từ, cũng chẳng chống cự, đến nỗi thậm chí có thể có cảm giác như thể em chờ đợi điều đó, - em chấp nhận cái mánh lới đơn sơ của anh: thoạt đầu mời em uống cà phê, rồi đi ăn, nhưng... có một lúc cái mặt mạ đã lạc quan cho rằng mọi việc đều đúng như kế hoạch đã vạch ra.

Nhưng... lập trường kiên quyết của em, cứ như thể tất cả các viên gạch ý thức của em đã được em dùng vữa gắn chặt lại với nhau, lại một lần nữa làm cho cái mặt nạ hoảng sợ và thất vọng, cố nhiên, em không phải chỉ là thiếu niềm nở mà thôi. Bởi vì em đã thuận để cho mình bị quyến rũ, sự thiếu niềm nở của em có lẽ chứng tỏ rằng em nghĩ quá nhiều đến cái rào cấm, hoặc trái lại, em chừng như đã trở nên dễ gần hơn, nhưng em khá mềm mỏng, không quên sự ân cần tế nhị. Em không rụt rè, em xử sự mạnh dạn, tự nhiên, thoải mái. Nói chung, em tuyệt không khác gì em mọi khi.

Em không thay đổi gì, chính điều đó làm cho cái mặt nạ lúng túng. Rốt cuộc thì em giấu vào đâu cái hơi thở dính như kẹo kéo của kẻ đang chờ đợi sự cám dỗ, ánh mắt long lanh rực lên ngọn lửa bên trong, sự kích động do chờ đợi? Bám riết lấy mép cái bàn ăn hình tròn, chúng ta giống như những bông hoa bồ công anh bẹp gí kẹp giữa những trang của thời gian mặt trời. Thèm thuồng nuốt nước miếng, bấu vào cái rào cấm cản, anh chờ đợi khoảnh khắc anh có thể cùng em phá tấm rào ấy - chẳng lẽ đây chỉ là trí tưởng tượng tự mãn của cái mặt nạ thôi ư? Đó là lý do vì sao sự kết thúc bữa ăn chiều đồng thời là cái kết thúc kỳ cục của cuộc gặp gỡ kỳ cục...

Người phục vụ bàn ăn, lặng lẽ như không có mặt, đúng như quy tắc đòi hỏi, dọn dẹp bàn. Mặt nước trong cốc gợn lên, - chắc là xe điện ngầm chạy qua. Cái mặt nạ tỏ ra sốt ruột, tiếp tục ba hoa vô nghĩa, giữa chừng nó cố kiếm cách chen thêm những lời khêu gọi tình dục, nhưng em không hề tỏ thái độ - không hưởng ứng, không duỗi ra. Liếc mắt quan sát sự bối rối của cái mặt nạ, anh hoan hô một cách thâm độc, đồng thời tiếc rằng anh không thể nào vạch tội thiếu chung thủy của em được.

Tuy nhiên, tình trạng đó kéo dài chừng hai mươi phút, rồi sau đó - hẳn em nhớ chứ? - cái mặt nạ thoát khỏi trạng thái sững sờ, nó duỗi chân ra và đầu mũi giầy chạm vào mắt cá chân em. Trên mặt em thoáng hiện vẻ xao xuyến khó nhận thấy. Luồng mắt ngưng lại ở nơi nào trong không gian. Giữa đôi lông mày hằn lên một nếp nhíu, môi run run. Nhưng em tỏ ra độ lượng, với thái độ bình tĩnh như ánh sáng ban mai dần dần choán lấy bầu trời đêm, em tiếp nhận những nỗ lực vô bổ đó của cái mặt nạ. Tiếng cười làm cho cái mặt nạ phồng lên. Vì không có lối thoát ra, tiếng cười dường như tích điện và làm cho mặt nạ bị tê liệt! Lần này cái mặt nạ tuồng như đã rình bắn được con mồi. Nói chung có thể khỏi cần lo ngại. Tập trung vào những cảm giác của em được truyền qua mũi giầy, cái mặt nạ cũng im thít và tận hưởng cái khoái trá của cuộc chuyện trò thầm lặng.

Quả thực là cứ ba hoa thoải mái thì cũng nguy hiểm. Chẳng hạn, nhất trí một cách kỳ lạ, chúng ta cùng bắt đầu nói về cây vườn: ở cả hai đột nhiên cùng nảy sinh đề tài người phụ nữ không có con: trong những câu bóng gió, những câu nói hình ảnh vô tình anh đã dùng những thuật ngữ hóa học - nếu anh cứ sơ suất như thế thì sẽ xuất hiện hàng núi tang chứng tố giác cái mặt nạ. Có lẽ con người làm nhơ bẩn cuộc sống bằng phân của chính mình còn thường xuyên hơn con chó dừng lại bên những chiếc cột.

Nhưng anh bị giáng một đòn ác liệt. Thái độ thản nhiên mà em để cho mình bị quyến rũ là điều anh không quan niệm nổi, nhưng anh hình dung rất rõ điều đó có sức lôi cuốn như thế nào đối với cái mặt nạ, - đây chính là một đòn khủng khiếp giáng vào anh. Thì cái chân anh chạm vào mắt cá em đích thực là chân anh, và anh ý thức rành rọt điều đó, nhưng nếu gắng hết sức để đừng chú tâm vào đó thì anh sẽ chỉ có được những ấn tượng gián tiếp, tản mạn như thể những biến cố xa xăm do trí tưởng tượng sản sinh ra: nếu như mặt đã tách riêng ra, thì cả cơ thể cũng đã tách riêng ra. Anh linh cảm thấy điều đó, nhưng hễ đụng chạm với sự việc đó là anh đau đớn đến rối loạn cả tâm tư. Nếu vì cái mắt cá chân thôi mà anh còn xáo động như thế, vậy thì anh có thể tự chủ được không khi anh hiểu rằng có thể đụng chạm đến toàn bộ thân thể em? Khi ấy liệu anh có thể chống cưỡng lại không sự thôi thúc xui anh dứt bỏ mặt nạ? Do áp lực ngày càng tăng, liệu anh có giữ nổi hình dạng cái tam giác siêu thực của chúng ta vốn cũng đã tăng tột độ hay không?

Chật vật biết bao nhiêu, anh đã nghiến răng chịu đựng sự tra tấn đó trong căn phòng khách sạn rẻ tiền. Không lột bỏ mặt nạ, không bóp chết em, anh tự trói mình bằng sợi thừng thô bện bằng rơm, đẩy mình vào cái bao tải, chỉ để lại hai cái lỗ nhìn và buộc phải nhìn xem em hiến thân. Tiếng gào vì bất lực tắc nghẹn trong họng anh. Quá đơn giản! Đơn giản quá thể! Kể từ lúc gặp nhau chưa đầy năm tiếng - mọi việc mới đơn giản làm sao! Giá như em chống cự lấy lệ... Ờ, thế sau bao nhiêu giờ thì anh hài lòng. Sáu giờ ư? Bảy giờ ư? Tám giờ ư?... Dớ dẩn chưa, thứ lý sự nực cười... Sự phóng đãng của em sẽ vẫn cứ là sự phóng đãng, dù là sau năm, hay năm mươi hay năm trăm giờ.

Thế thì tại sao khi ấy anh không kết liễu cái tam giác xấu xa ấy đi? Để trả thù chăng? Có thể. Cái đó thì có, anh cho là như vậy, mà cũng có cả những lý do khác. Nếu chỉ để trả thù thì có lẽ tốt hơn hết là lột phăng ngay mặt nạ ra. Nhưng anh nhát gan. Điều anh sợ hơn hết cố nhiên là những hành vi tàn bạo của cái mặt nạ, nó đã tàn nhẫn đảo lộn, phá tan toàn bộ cuộc sống yên tĩnh của anh, vả lại sẽ càng ghê rợn hơn nữa nếu quay trở lại những ngày ở ẩn khi anh không có mặt. Cái sợ nuôi dưỡng cái sợ, và anh như con chim không có chân, không có khả năng đáp xuống đất, buộc phải cứ bay miết, bay miết. Nhưng chưa hết... Nêu quả thực anh không đủ sức chịu dựng tình cảnh như thế thì có một lối thoát khác: cái mặt nạ vẫn còn sống và sẽ giết em... Sự không chung thủy của em là điều không chối cãi được, nhưng may thay, nhờ mặt nạ anh có chứng cứ ngoại phạm... Không chung tình là tội lỗi nghiêm trọng... Cái mặt nạ sẽ có thể hoàn toàn thỏa mãn...

Nhưng anh đã không làm ngay cả điều đó. Tại sao? Có thể vì anh không muốn mất em chăng? Không, chính vì không muốn mất em, anh có đủ lý do để giết em. Đi tìm cái hợp lý trong sự ghen tuông thì thật là vô nghĩa. Thì đấy, hãy xem: lúc ấy em khăng khăng cự tuyệt anh, không nhìn về phía anh, còn bây giờ em nằm chềnh ềnh dưới cái mặt nạ! Tiếc rằng đã tắt đèn và anh không thể tận mắt nhìn thấy hết, nhưng... Cái cằm em mà ở đó sự trưởng thành và non nớt chung sống bên nhau một cách kỳ lạ... Cái nốt ruồi thẫm màu dưới nách... Cái vết mổ ruột thừa... lọn tóc xoăn... Tất cả những cái đó đã bị lăng nhục, tất cả đã bị chiếm hữu. Giá như có thể được, anh muốn xem cả toàn thân em dưới ánh sáng ban ngày tỏ tường. Em đã nhìn thấy và cự tuyệt cái tổ đỉa, em đã nhìn thấy và chấp nhận cái mặt nạ, cho nên em sẽ không có quyền phẫn nộ về việc anh nhìn thấy em. Nhưng ánh sáng cũng chẳng có lợi cho anh. Thứ nhất, anh không thể bỏ kính. Và cái chính là trên thân thể anh cũng có những dấu tích khác nhau: cái sẹo trên đùi sau lần chúng ta cùng đi trượt tuyết (lần ấy đã lâu lắm rồi), và nhiều dấu vết khác mà anh không biết, nhưng em thì hẳn là em biết.

Thay cho mắt, anh động viên tất cả những gì có thể cảm giác được, - đầu gối, tay, lòng bàn tay, ngón tay, lưỡi, mũi, tai, - anh tung chúng vào cuộc tấn công để chiếm hữu em. Không bỏ qua một cái gì là tín hiệu phát ra từ thân thể em, - hơi thở, tiếng thở dài, cử động của các khớp, sự co rút của các cơ, chất bài tiết của da, cơn co rút của dây thanh đới...

Tuy thế anh vẫn không muốn chỉ thành tên đao phủ mà thôi. Anh đã bị hút kiệt tinh lực, đã trở nên khô héo, đồng thời anh phải chịu đựng sự vô đạo đức ấy, chịu đựng cuộc đấu tranh ấy. Trong cơn hấp hối như thế, ngay cả cái chết cũng mất tính chất dữ dội và giết người có vẻ chỉ là một sự dã man nhỏ. Vậy thì theo em, cái gì đã bắt anh phải chịu dựng? Có thể em sẽ lấy làm lạ; cái đó là phẩm giá mà em vẫn giữ được mặc dù em bị làm nhục. Không, tiếng “phẩm giá” nghe hơi kỳ. Không, đấy hoàn toàn không phải là cưỡng dâm, không phải là hành động phạm pháp của cái mặt nạ - không một lần nào có chút gì tỏ ra rằng em cự tuyệt nó, như vậy thì đúng hơn phải coi em là tòng phạm. Mà khi kẻ tòng phạm tỏ ra đường hoàng với kẻ cùng hội thì xem ra có vẻ tức cười. Có lẽ đứng đắn hơn là nên nói rằng em có cái vẻ của kẻ tòng phạm tự tin ở mình. Vì thế, dù cái mặt nạ ra sức đấu tranh một cách tuyệt vọng, nó vẫn không thể biến thành kẻ trác táng, chứ chưa nói gì đến kẻ cưỡng dâm. Em vẫn đích thị là không thể ai với tới được. Nhưng sự kiện vẫn là sự kiện - em vô đạo đức và không chung thủy. Và sự kiện vẫn là sự kiện - ghen tuông cuộn réo trong anh, như dầu chung trong nồi nấu, như khói phụt ra khỏi ống khói sau cơn mưa, như nguồn nước nóng sục sôi cùng với bùn. Nhưng thật không thể nào ngờ được: đứng vào một tư thế khó mà với tới được, rốt cuộc em không phục tùng cái mặt nạ, điều đó làm anh sửng sốt, bàng hoàng.

Không thể nói rằng anh đã hoàn toàn hiểu được điều gì đã khiến em vững tâm như thế đi đến ngoại tình. Có lẽ dù sao cũng không phải là nhục dục. Nếu là nhục dục thì lúc ấy hẳn là em phải õng ẹo một cách lộ liễu hơn. Nhưng, như thực hiện một nghi thức, từ đầu chí cuối em một mực giữ thái độ thản nhiên. Anh thực sự không hiểu. Ở em đã xảy ra điều gì? Anh không nắm bắt được dù chỉ một sự ám chỉ. Lại còn một cái tệ nữa là cho đến phút chót - dù sao cũng là cho đến lúc viết những dòng này, - cảm giác thất bại thâm căn cố đế đã gia tăng thêm, vẫn cứ còn đấy, như một dấu vết không sao gột sạch. Sự tự giày vò mình đến tan lòng nát ruột ấy còn khủng khiếp hơn những cơn ghen. Tuy anh mang mặt nạ chỉ cốt để khôi phục con đường mòn và lôi cuốn em lên con đường đó, em đã đi qua bên anh và khuất dạng ở đằng xa. Và lại vẫn như trước, khi anh chưa có mặt nạ, anh còn trơ lại một mình.

Đến giờ anh vẫn không hiểu em. Chưa chắc đã phải em nhận lời mời chỉ vì nó là sự việc tiếp theo sau và em bất cần người mời là ai, chưa chắc đã là em đóng vai gái làm tiền ngoài đường phố, nhưng... Nhưng cũng không có bằng cứ gì là không phải như vậy. Hay có lẽ em là đĩ bẩm sinh, mà anh quả thật là không ngờ tới điều đó? Không, con đĩ không thể đóng giả làm người phụ nữ với vẻ trang trọng đến thế. Nếu như em là gái làm tiền thì khi thỏa mãn nhục dục của kẻ khác, em không giội sự khinh bỉ lên người ta, không làm cho người ta phải tự giày vò mình. Vậy thì em là ai? Tuy cái mặt nạ gắng hết sức phá tan trở ngại, em không đụng chạm đến vật chướng ngại, lọt qua nó. Như làn gió, như bóng ma...

Anh không hiểu em. Tiếp tục những công việc thực nghiệm đối với em sẽ chỉ dẫn tới một điều - tới cái chết của chính anh.

Sáng ra - mà đâu phải buổi sáng, đã gần trưa rồi - cho đến lúc ra tới cửa khách sạn, chúng ta hầu như không chuyện trò gì. Trong lúc ngủ anh cứ luôn luôn thức giấc vì sợ mặt nạ tuột ra mất, thêm nữa anh chiêm bao thấy mình có nhiệm vụ đi đến một nơi nào đó mà dọc đường lại đánh mất vé, và sự mệt mỏi làm sống mũi tê đại, như có ai đóng một cái cọc vào đó. Nhờ có mặt nạ, anh có thể, cũng như em, không để cho sự mệt mỏi và hổ thẹn hiện lên mặt. Nhưng cũng vì mang mặt nạ, anh không thể rửa mặt, không thể cạo râu. Cái mặt nạ vẫn không thay đổi, bó căng lấy khuôn mặt đã tấy lên qua một đêm: râu mọc dài vấp phải vật cản là cái mặt nạ quăn lại và bắt đầu cắm sâu vào da - tình cảnh thực khủng khiếp. Nói chung mặt nạ cũng là một vật đáng thương. Anh muốn mau mau từ biệt em và trở về nơi ẩn náu.

Khi bộ mặt thật của anh châm điếu thuốc lá, - suốt thời gian đó, nó đã buộc phải đóng một vai trò nhạt nhẽo - và bắt đầu nói về cái việc có thể khiến cho lương tâm em bị giày vò thì em bỗng lưỡng lự chìa cho anh chiếc cúc màu lá mạ xen lẫn màu xanh lơ, và anh bất giác giật mình. Đấy không phải là cái cúc anh nhặt lên, mà là chiếc cúc khác, chiếc cúc mà em đã bận bịu với nó từ nửa tháng trước. Hồi ấy, sự say mê của em làm anh bực tức, nhưng bây giờ lại nhìn thấy cái cúc ấy, hình như anh đã hiểu em. Những sợi chỉ bạc mỏng manh như được ấn vào bằng kim đan kết vào nhau trong một sự hỗn độn thần kỳ. Dường như trong đó ngưng đọng lại một tiếng kêu thét thầm lặng của em. Anh có cảm giác cái cúc ấy là con mèo lạc loài được một người phụ nữ già cô độc nuôi nâng với tấm lòng thương yêu vô hạn. Ngây thơ ư? Có thể. Nhưng chỉ cần anh nghĩ rằng đấy là sự phản đối hăng say đối với “anh ta”, cái người thậm chí không lần nào nhớ đến những chiếc cúc của em, là lập tức anh cảm thấy hành động của em đã có suy tính kỹ... Anh định kết tội em, nhưng kẻ bị kết tội hóa ra lại chính là anh - nói chung, anh đã học được nghệ thuật chịu đựng thất bại. Chẳng rõ ai đã nói một điều ngu xuẩn là có thể chiếm hữu người phụ nữ nhỉ?...

Cả đường phố ngời ngợi ánh sáng, như được mạ crồm. Chỉ có mùi mồ hôi em còn lưu lại trong mũi mới là cái có thực. Sau khi sửa sang qua loa lại bộ mặt, anh đổ vật xuống giường và mãi đến rạng sáng mới thức giấc. Té ra anh đã ngủ ngót mười bảy tiếng. Mặt anh nóng rát như vừa bị chà xát bằng cái giũa. Mở cửa sổ và nhìn bầu trời chầm chậm sáng lên một màu xanh, anh bắt đầu áp cái khăn ướt vào mặt. Dần dần bầu trời bắt đầu có màu của chiếc cúc mà em đưa cho anh, rồi màu của nước biển sủi bọt do bánh chân vịt và chạy về phía đuôi tàu. Lòng anh tràn ngập nỗi buồn, hai tay bấu vào ngực đến đau buốt, bất giác anh rống lên... Cái thuần khiết vô bổ biết bao! Trong cái màu xanh ấy không thể có sự sống. Hay biết bao nếu bóp chết được ngày hôm qua và hôm kia, sao cho chúng biến mất hẳn. Nếu phân tích kế hoạch của anh chỉ theo quan điểm hình thức thì không thể nói nó không đem lại kết quả gì, nhưng ai thu lợi từ kết quả đó và cái lợi như thế nào? Nếu có người thu lợi thì người đó chỉ là em, em đã không ngần ngại đóng vai đĩ điếm và lọt qua cái mặt nạ như một bóng đen khổng lồ được mó thấy. Nhưng giờ đây chỉ còn màu xanh của bầu trời và cái đau của bộ mặt... Cái mặt nạ lý ra phải là kẻ chiến thắng thì lúc này ở trên bàn nó nom như một cảnh tượng thô bỉ sau khi thỏa mãn thèm muốn. Có lẽ dùng nó làm bia tập bắn súng hơi chăng?... Rồi sau đó xé vụn nó ra, như chưa hề có chuyện gì chăng?...

Nhưng lúc đó màu xanh bợt đi, đường phố bắt đầu có bộ mặt ban ngày, và sự than vãn đớn hèn của anh bong ra như cái vảy kết lâu ngày, và anh bị lôi trở về với hiện thực một cách tàn nhẫn: về với cái tổ đỉa. Thì cứ cho là cái mặt nạ không còn có thể đem lại cho anh những giấc mộng như pháo bông ngày hội đi nữa, nhưng từ bỏ mặt nạ và chôn sống mình trong cái bao tải bằng đá không có lấy một ô cửa sổ thì còn tệ hại hơn. Sau sự việc ngày hôm qua, anh vẫn còn do dự, nhưng nếu anh tìm đích xác được trọng tâm trong cái tam giác của chúng ta thì bằng cách khéo léo giữ cân bằng, không phải là không thể sử dụng mặt nạ. Cho dù những cảm xúc nhất thời của anh mãnh liệt đến thế nào đi nữa, bất cứ kế hoạch nào cũng đòi hỏi phải tu chỉnh thêm - đúng là như vậy.

Anh ăn mau lẹ và nhảy bổ ra khỏi nhà. Vì anh lại phải thủ vai “chính bản thân mình” trở về sau chuyến công cán một tuần, hôm nay sau một thời gian dài gián đoạn, mặt lại quấn băng. Lúc đi ra, anh nhìn mặt mình in hình trong kính cửa sổ và sững sờ. Khiếp quá! Anh nhận thức một cách hoàn toàn mới cái cảm giác giải phóng mà mặt nạ đem lại. Nếu như bây giờ về nhà luôn thì sao nhỉ?... Ý nghĩ ấy thôi thúc chính bản thân anh... Điều đó sẽ gây ấn tượng đối với em - cảm giác đêm qua chắc chắn vẫn còn sống trong thân thể em. Nên thử cái xem. Liệu anh có chịu đựng nổi không? - đấy là vấn đề. Đáng tiếc là anh không tin chắc, cảm giác đêm qua cũng vẫn còn cả trong anh nữa. Hẳn là anh giày vò em trong cơn tức giận điên cuồng vì mọi cái đã lộ rõ hết. Nhưng dù anh hết sức đau khổ, anh vẫn muốn giữ cái tam giác một thời gian nào đó. Còn cuộc gặp gỡ giữa chúng ta khi anh sẽ trở thành “chính mình” thì ta hãy hoãn lại đến khi nào anh gặp được cái thế giới bên ngoài đã tỉnh táo lại và anh yên tâm.

Nhưng có thực nó đã trở nên tỉnh táo không, cái thế giới bên ngoài ấy?

Cổng viện nghiên cứu vẫn còn đóng. Khi anh đi vào cửa bên, người gác cơ quan, miệng ngậm cái bàn chải đánh răng, hai tay xoay xoay cái chậu trồng hoa, sợ hãi đến nỗi mất tiếng nói trong giây lát. Ông ta vội vã đâm bổ về phía tiền sảnh, nhưng anh ngăn ông ta lại và bảo đưa chìa khóa. Mùi hóa chất quen thuộc đối với anh chẳng khác nào đôi giầy đi đã thuần. Nhưng tòa nhà vắng ngắt của viện giống như nơi cư ngụ của các hồn ma, sống ở đó chỉ có hồn của gỗ - các thứ mùi, tiếng bước chân. Để khôi phục quan hệ với hiện thực, anh lật tấm biển nhỏ mang tên anh cho quay mặt lên phía trên và nhanh nhẹn mặc tấm áo choàng trắng. Trên tấm bảng đen có ghi tiến trình thực nghiệm do S., trợ lý của nhóm nghiên cứu tiến hành. Kết quả xuất sắc. Đấy là tất cả những gì chợt đến trong óc anh, và anh không trở lại với những ý nghĩ ấy nữa. Cái người trước kia đã ở đây, đã gây nên sự ganh đua ghen tị, đã bị ám ảnh bởi sự thèm khát quang vinh, cố tìm mọi cách để nhận được sách báo nước ngoài trước những người khác, nát óc về vấn đề cán bộ, gây nên những cơn loạn thần kinh về việc tài trợ cho các công trình thực nghiệm, đồng thời chuyên cần làm việc, tìm thấy đó là ý nghĩa cuộc đời, cái người ấy không phải là anh, mà là một người nào khác giống anh. Anh hình dung cái “Tôi” trước kia và cái “Tôi” hiện tại của anh có quan hệ thân thuộc với nhau chỉ ở mức độ như mùi, tiếng bước chân có quan hệ thân thuộc với hồn của gỗ. Điều đó khiến anh bối rối. Kỹ thuật có những quy luật riêng của kỹ thuật, và dù bộ mặt như thế nào cũng không thể có ảnh hưởng đến những quy luật đó. Chẳng hạn, liệu có thể khẳng định được không rằng hóa học và vật lý mất ý nghĩa nếu không thâu lượm được trong bản thân nó những quan hệ của người ở tất cả các cấp độ: chẳng hạn như: quan hệ của những con bọ nhảy nước, của những con sứa, của những ký sinh trùng, của những con lợn, những con hắc tinh tinh, của những con chuột đồng, cố nhiên là không! Quan hệ của con người chỉ là vật phụ thuộc của lao động của người. Nếu không thì không còn cách nào khác ngoài việc từ bỏ trò hóa trang nửa vời và tự sát...

Không, chỉ là do tưởng tượng ra thôi... Chẳng có người nào, vì thế mùi và tiếng bước chân thu hút sự chú ý quá nhiều... Điều đó sẽ chẳng làm phiền gì ai, một vết thương nhỏ trên da không gây trở ngại dù là cho công việc... Nói gì thì nói, cái việc anh làm ở đây chỉ liên can đến một mình anh. Dù là anh sẽ trở nên trong suốt, dù là anh sẽ không có mũi, dù là mặt anh sẽ giống như mặt con hà mã... Chừng nào anh vẫn còn có thể làm việc với các khí cụ, chừng nào anh còn có thể suy nghĩ, kim địa bàn của anh vẫn sẽ hướng vào công việc đó.

Đột nhiên anh nghĩ về em. Có ý kiến cho rằng phụ nữ hướng kim la bàn của mình vào tình yêu. Ý kiến đó có đúng không thì còn là điều đáng ngờ, nhưng quả thực phụ nữ có thể hạnh phúc chỉ bằng tình yêu. Ờ, thế thì giờ đây em có hạnh phúc không?... Bỗng nhiên anh muốn gọi em bằng chính tiếng của anh và nghe tiếng em trả lời. Anh nhấc ống nói và quay số, nhưng sau hồi còi thứ hai, anh treo ống nói. Trái tim chưa được chuẩn bị. Anh vẫn còn nhát sợ.