Nên bắt đầu vào lúc nào? - Cái bắt đầu của một thời nào đó sau này trong trại mà người ta gọi bằng những từ ngữ "lúc cứu phim", "hồi trời lắng", "khi mộc lá"...? Các tên gọi đó cũng kể hay: "đứt phim" chỉ định một quan điểm sống bàng quan, cứ tưởng là vô chính trị của thời gian tiền-đứt-phim, thái độ tự cho mình ngoài biến chuyển, coi người đóng, không phải là lảng, nhưng có cuốn, xúc động nữa thì khi tỉnh lại cho là phải chuyện của ta, cho đến lúc đèn bật sáng, thấy con nít ăn nhẹ, người an toàn chân trên mất dòng để đi lên: "Ờ hé!"... Mà những tên gọi cũng không bao được những gì cảm thấy, có thực, phiền phức của những ngày đón nhận hậu quả, một mình, bóng đối bóng, dù là giữa ban ngày ồn ào như suy chợ, hay lúc "tập trung vận dụng tư tưởng" ở hội trường, nơi mặt đối mặt! Và có lẽ, đối trà tìm quên cũng tạo được chút hiệu quả để các tên gọi đó có lúc chỉ còn mang ý nghĩa một biểu hiện vui đùa dửng ngọt ngào, hay một sự cam chịu không có dấu hiệu ẩn ức: " Thôi, trước hồi phục phim mày làm gì?"
Nhưng cái "lúc", cái "hồi" này là thời gian của bao nhiêu lâu? Có một câu trả lời mà tôi đã trình bày ý muốn tìm thấy một cuốn lịch sử thể hiện cả cái cảm thấy của cá nhân như một hiện hữu trong biến chuyển, đồng thời mang tính bao li - động và tĩnh - của xã hội đã mài giũa, gọt giũa những điều riêng tư. Trần Dạ Từ giữa buổi nạy gốc le đã đùa với tôi về cái "chớp mắt của lịch sử" - nhịp độ vừa khít đến buổi diễn mô tả cố gắng của lịch sử thường mang tính cách ép uổng vật hóa hóa con người cụ thể. "Cái chớp mắt" đối với người đang nói chuyện với nhau lúc đó - rằn từ thể ngoại, cộng với quảng mơ hồ về phía trước mà không suy nghĩ tới. Đất phải đâu anh bạn. Tôi vẫn cảm thấy mình có trong nỗ lực biến đổi và ý thức được giới hạn kích thước của mình trong tập thể nên không khao khát về tầm nhận được hậu quả biến động. Cho nên ngày "đứt phim" đối với tôi tuy cũng là ngày 30-4-1975, nhưng cái vạch vạch trắng ngoằn ngoèo rối loạn trên màn hình có làm mất ngẫu hứng, khó chịu mà chưa đau đến phải bàng hoàng.
Nếu không có biến cố xảy ra ngay trước cửa nhà thì ngày mất Ban Mê Thuột, ngày 11-3 chắc cũng chưa có cuốn tôi suy nghĩ đến thời điểm nhiều hơn mức độ bình thường. Vì tôi đã được đặc biệt phái về dạy lại ở trường Trung học Tân An. Cái đích trở về sau mười một năm xa cách có chút lưu trữ tình cảm ghi nhận: Ông cai trường nhận ra, ôm, kể lể... dấu hàng cây trước cửa, thời khóa sea ba ngày trong một tuần với những cơm ngoài quán... nhưng cầu Bình, Bến Lức, Tân An thông xe mau hơn, thời gian sử dụng hoàn hơn so với các giờ kiếm thêm ở Đại học Vạn Hạnh, Long, thời gian lưu ý với lệnh, mặc kệ tháng qua sinh hoạt dân sự ít ràng buộc hơn nhưng như có kèm theo một cái trống, hồn. Sự bận rộn cá nhân đã qua cả quá khứ khá sâu sắc về chính trị của gia đình và những kinh nghiệm đắng cay thời niên thiếu.
Nên không biết rằng tôi không chú ý đến sự kiện mất Phước Long. Báo hàng ngày mướn trong nhà cũng vẫn hai, ba tờ nhưng tin tức chiến trường mờ nhạt trong trí tôi. Hình như không có gì khác ở các cột khác. Tôi còn hơn những gì những người Sài Gòn Miền Nam khác mà còn bổ sung thêm ý thức phủ nhận quân đội vừa thành để lao vào cuộc sống mới - nghĩ tốt đẹp gì hơn so với tính toán của những ngày kaki cũ. Ngày 11-3 chắc không dễ bị bỏ qua vì những biến động sau đó, nhưng chắc cũng có thể dịu dàng vài bữa dù không có câu chuyện trước cửa. Ngay trước cửa nhà là cổng Bộ Tư lệnh Cảnh báo Quốc gia.
Lúc đó vào khoảng 7 giờ tối (?). Cả nhà ăn cơm tối vừa xong, kẻ ngồi. Khoảng đường thường được chận cả ba đầu (phía đường Cộng Hoà, sân khấu Quốc Thanh trên đường Võ Tánh, ngã tư Nguyễn Cư Trinh Phát Diệm) nên ít xe qua tuy mấy hôm nay cổng Bộ Tư lệnh rộng rịp hơn tầng liùnh gác dày hơn. Nhưng có tiếng xe hơi xả máy mạnh. Ồ lên. Người năng động. Một loạt súng nhỏ, tiếp theo, còn một số thứ còn sót lại. Viên đạn xuyên qua mái tôn. Tiếng bánh xe rít lảng đảo. Người cháu chú vào góc tường. Đi một lúc rồi thấy có người ló ra khỏi vách tường nhà nhìn ra. Một mảnh màu đậm hướng từ cổng chạy ra quẹo trái, đã bay vào vách nhà bên rìa, cách nhiều căn, làm trụ trụ sang bên. Một chiếc xe honda hai bánh dừng ở phía sau. Cảnh báo vây quanh. Có người đàn bà nào rì rì - mà tiếng nồng lên dễ sợ: "Người chết trong xe..." Căn nhà lầu bên xa xa đỏ bóng xuống cho thấy hơi nhạt bên trong một người phong đầu trên vô lăng. điều lạ là có một hai xe có vẻ ngoài quan trọng đến mức quan sát rồi đi; từ cổng có người ra súng đám mây cảnh sát. Được biết đến là nạn nhân là một thành viên phóng khoáng đang chạy trốn, bên trong la ó ngứa bắt, bên ngoài ý tưởng là đặc biệt liền kề tay súng nổ. Một tổ chức cấp quyền cho đám đông quen biết: "Vừa mới lạy lông mày để Pháp nó kết nối lại bang giao, bây giờ lại có dịch vụ này!"
hôm nay sau thì báo chí cho biết nhân viên là thành viên Phó Giám đốc phòng Thông tin Pháp đến trả lời về nhiệm vụ cho vay tin thất thủ Ban Mê Thuột. Quan điểm gọi là "loan tin trung thực" cũng có điều khiển tàn nhẫn đối với tình huống bối rối của chủ nhà. Báo chí sửa lỗi cho chế độ dịch thuật của người phóng to, nhưng cung cấp cách phóng xe hấp hối chứng tỏ rằng ông ta cũng sợ hãi. Và không biết rằng chủ nhà còn sợ hãi hơn, bối rối hơn. Ở nơi đó tôi thấy ra một tâm trạng Chết tiệt đến nỗi đau không còn kiểm soát hành động được nữa. Làm tình cờ được đưa vào bên trong cơn lốc biến cố Ban Mê Thuột qua nhiệm vụ nổ súng, tôi chợt thấy như cảnh báo "trời trầm". Ám ảnh đó tôi đã bày tỏ trong tuần tiếp theo với các bạn đồng nghiệp cùng trường nhưng bị gạt đi vì quan trọng bàn tới chỉ là chi tiết dịch vụ mạng. Những ngày ồn ào sau báo chí đủ hình ảnh, đủ tường thuật các công việc thủ công ở Tây Nguyên, Huế, Đà Nẵng... nhưng tất cả chỉ thêm chi tiết thực tế của chiến tranh mà dấu ấn thảm họa đã có trong tôi từ cái đêm nổ súng đó.
Tôi đã làm gì trong những ngày còn lại? Chuyện thật tức cười: tôi viết thảo luận, viết gấp vì sợ không còn đáp ứng nữa. Ở phòng Văn khố, tôi đã tìm thấy các bản Châu Âu về từ Đà Lạt - lần đầu tiên thấy châu bản tận dụng! Tội nghiệp cho người mang tiếng nghiên cứu sử học! Nhớ lại hình như cũng nghĩ có ai tới thư viện vào những ngày đó - Sau này mới thấy có bức họa điên rồ! Nhân viên loay hoay bận rộn với các tài liệu bước tới. "Biến cố gắng ở ngoài tầm tay của mình, quan tâm vô ích, hãy cứ làm việc của mình đã!" Tôi đã nói như vậy với ông Đỗ Văn Anh, thư viện Khảo cổ. Nhưng điều đó có diễn tả đúng lí do thực sự kích động tôi làm việc hay không? Hay ý đó chỉ là bảo che cho một thói quen làm việc đã thành tiến trình, không suy ngẫm ra được gỗ đã định nghĩa, chứng tỏ một tinh thần thiếu ứng biến, thiếu thích ứng là nhược điểm có lẽ là lớn nhất của chính mình?
Nhưng viết luận văn để làm gì? Có chút ảo tưởng mơ hồ nào còn đủ thời gian để tiến hành không? Có cách nào, tâm trí xoắn cố gắng chống lại sự thực đã đập vào mắt, chui vào tai của cả một tình thế sôi sục đang cuốn tất cả mọi người? Cái "có" đó chỉ là cái lóc của bánh xe noạ tính cá nhân đang quay. Vào khoảng gần cuối tháng Ba, tôi tới thăm - mang cả vài chương trình thảo! tới phòng Sử Văn khoa. Mọi người đang tản bộ bàn tính di tản của đám mây trí thức ở đây. Ông Anh nói một cách khinh bỉ: "Họ bảo rằng đi ra ngoài có xích lô cũng phải đi!" Có phải đó là lời thành thực trong Phúc lợi hay là bởi đối tượng đang bàn tới là đám đông đang ầm ĩ với nhau thật nhiều ở Đại học Văn Khoa, xung đột quyền lợi thì chống đáng gì lắm nhưng tự ái ái về kiến trúc thì thật là to, trùm tất cả mà kết quả cũng là biến tôi tình cờ thành một cảm nhân trong chuyện thi cử
"Thầy coi nhẹ chuyến đi này họ tính làm lớn, ăn gọn đó. Nếu phải được chận lại thì họ sẽ củng cố phần đất sử dụng, chỉ phá rồi đánh máy vào thời kỳ quái Tổng thống Mỹ Mẩu 1976, nhưng với tình thế đó như thế này thì họ sẽ at ang lũ thốc vào Sài Gòn, rồi thanh toán sau. Coi nhẹ không phù hợp mà chạy!"
Tôi đã tự đặt mình vào vị trí nào khi khuyến khích người khác lựa chọn như thế? Không có lựa chọn nào ngoài lựa chọn có thể nói là thụ động. Tôi không có lúc nào có ý nghĩ ra đi. Sau này, mới vào trại tập trung ít ngày, những người biết tôi không có gia đình đã lấy cái tình tù-quen-biết-tù chì thẳng vào mặt: "Mày thì chỉ có một tay nắm khúc bánh mì, một tay nắm càng thăng trực, sao lại không đi?" Có nhiều người thông thường khi yêu trở nên mạnh mẽ cho người khác, lấy vợ con trói buộc làm cái mộc che đỡ, tăng cường cho quyết định câu lạc bộ, hay quyết định không đáp ứng lúc này của mình. Trong nếp sống phè phỡn cũ của họ, có ai chỉ ra, có lúc nào được tạo ra cho họ ý nghĩ về việc quyết định bỏ tất cả để mà sống không. Như tôi cũng có một chút chướng ngại trước cảnh chạy trốn tệ hại, về sự sa đoạ ác quỷ đang diễn ra, cộng thêm bất mãn riêng tư che mất ý thức về sự phân biệt chính xác và chế độ, một chút nhỏ đã giữ chân tôi lại. Cũng có thể là sức mạnh động cơ để quan niệm bảo thủ về đất nước dân tộc nổi lên vận động hộ hành động của mình. Chỉ biết rằng việc về lại ý định trốn chạy thực sự là điều xa lạ đối với tôi lúc đó.
Nhưng không phải là không có mục lục tìm ở Châu Âu. Kỉ niệm cũ ở Liên khu V đâu có xóa mờ? Kinh nghiệm cũ nào được phép quên đâu! Đời sống trước mắt rõ ràng là rất bấp bênh, rất tuyệt bách ở trường hợp tôi. Chuyên môn của tôi nghĩ hi vọng điều gì được sử dụng được, điều đó lúc này còn là linh cảm nhưng có phần chắc chắn vì thực tế và hạt lúc nhỏ được kiến thức lúc làm rõ ra. Sử dụng học, ở mức độ nào đó là cách nhìn vào cuộc sống, có lộn xộn hiện tại với quá khứ, tình cảm cá nhân với ý thức tập thể, có nhân danh quan điểm tập thể sử dụng quan điểm toàn thể, đâu cũng thôi. Nhưng ở một xã hội có mầm chính trị đa cực thì còn có chỗ cho cá nhân bày tỏ - có thể là cá nhân ươn ngạnh cũng được! Nhưng với một quan điểm chuyên chính thì còn nói gì chuyện phân vân lựa chọn?
Vào ngày 8-4 tôi đã thấy tận mắt người lính giải phóng chính quy Miền Bắc. Trước đó, hồi Tết Mậu thân, tải thương ở bên Rùa Thị Nghè, chỉ cách họ một con hẻm nhưng chỉ nghe tiếng súng. Ở Quân y viện Phan Thiết đã nhận được những tù bình thiết bị thương, tôi cũng từng đưa quan khách vào công việc lạ, cho tiền như đối với những thương binh khác. Nhưng họ là quân du kích, địa phương với quần quần nông dân lam lũ. Nhìn họ trong một bệnh viện Quân lực Việt Nam Cộng hòa thực sự nổi bật dấu vết giai cấp đấu tranh như họ thường được say mê vào đầu óc. Nhưng ở cảnh thất bại, mệt mỏi mòn mòn, quần áo rách nát, chịu xiềng xích ngay trên giường bệnh, tôi cũng không thể tìm thấy ở họ sự thù địch mà chữ nghĩa động đã tô vẽ nên. Cảnh báo các trường khác sẽ lại. mình tôi ở - các thầy cô khác ở tỉnh lị. Từ mờ đã có súng nổ. Sáng rõ, chị chủ nhà trấn an tôi: " Những lần trước họ đi phía trước mặt kia - phía đông thị xã, ở đó có mương nước suối dễ ẩn mình, không có câu chuyện tấn công từ phía Mạc Thổ đâu, đồng sau xong yên lặng, rút vào chỗ nào cho được?" Nhưng súng vẫn ở phía đó! Tôi qua chiến trường, lính Địa phương quân xưa: "Thầy về nhà đi, nó tấn công bao vây rồi đó." Quả súng nổ thực sự đã chạy đều ở một vòng lớn. Lúc chạy về đã có những kẻ tuyến sáng loang loáng bay qua Quốc lộ 4. Tối hôm nay về Sài Gòn coi tivi đã tìm thấy hình chiếu một dãy quân lính bộ đội quân nằm rải dọc theo một cánh đồng. Họ đã chọn một cuộc tấn công tuyến tuyến bất ngờ vào lúc gần sáng, lúc chiến đấu kích hoạt trong đêm của địa phương quân quân lui tới như thường lệ. Nhưng họ cũng không thể tính được một điều bất ngờ khác là hướng dẫn về phía họ: Một đêm kích thước rề đến việc làm sáng tỏ mới thu tăng phương pháp nhanh chóng đón tiếp họ. Và số người sau đó đã đạt được công đếm trên tivi chắc chắn cũng gần như bằng toán vượt qua ranh giới xã, ở bên kia đường, ngay trước nhà trọ của tôi.
Đạn súng nhỏ nhiều, M79 cũng nhiều, có trái nổ ngay sau nhà bếp, mảnh chiến xé rách cửa thông lên nhà trên. Trên dãy trường phía đông ồn vẳng xuống tiếng la hét của Địa phương quân, hình như họ tập trung bộ chỉ huy ở phía đó. Bên kia đường là giọng la hét nổi nhiều hơn các tràng hoa AK: "Địt mẹ... Mị Nguỵ... Mạc Thiệu..." Ở giữa là tôi, một mình, nằm mọp sát sàn xi măng, không chạy nhưng cọ trống, đầu nặng, cung mình, kiệt người. Tiếng chửi thề lúc nổi lên rồi Im lặng đi, kết thúc. Hình như họ bị chận lại không qua được cái quân địa phương quân nằm trên cửa ngõ thị xã mà cũng không lui về lối cũ được vì toán lính canh nhẹ trên lầu trường tôi.
Một lúc yên tĩnh lâu cả tiếng đồng hồ. Chị Hai chủ nhà ở đâu về kêu cửa sau, quơ một cơn quần áo, bảo: "Họ vô rồi, họ nằm ngay trước cửa nhà mình, bên kia đường, đông lắm. Thầy theo tôi qua bên kia rồi mình né lần lần ra ngoài, chạy về đồng thì thoát chòi ở đây thì hẹn rồi". "Bên kia" là cách khoảng mười thước thước, cùng một mép đường. Nhưng phía đối diện có con đường đất đỏ nện, từ quốc lộ đi sâu vào xóm xa, có chín gốc dừa chân trong rỗ nước vừa một bước nhảy. Phía bên nhà mới tới, các con chị Hai và những đứa trẻ trong nhà ngâm hết vào cao. Một người đàn ông ngồi nép vào Tường phòng trước. Có lúc anh ta đứng dậy Béo mắt vào cửa tò mò quay về hướng Mai Thơ nhưng nhìn trôi ngang có thể được nhìn thấy trước cửa. Tôi cũng nhận ra có thể tò mò nhìn ra. Có độ mười chiến binh mặc quân phục xanh lá cây rộng thùng thình, bám quanh các gốc dừa, có người ngâm mình dưới nước, có người chỉ ngâm chân ướt, súng séta thẳng, miệng tợp nước trái dừa cầm ở tay kia. Một người đứng thẳng, áo quần cũng rộng thùng thình, vai mang xà-cột dọc xuống hông. Anh chủ nhà - chắc vậy - thì thầm: "Họ mới rút về bên kia đường, lúc say có hai người nằm ngay trước mùa hè. Họ vừa mới bắn cháy Chiếc xe lam bánh mì của xã Khánh Hậu. Tài xế chạy, bỏ xe, họ định ao ra lấy nhưng bị bên kia trường bắn quá chịu đựng." Chiếc xe vẫn còn trông như những cái đầu, tay chân bị đốt. Thịnh vượng vẫn có những viên đạn M79 nổ bên kia đường nhưng không sát vào gốc dừa có lẽ vì dãy nhà và vườn cây chúng tôi đang ở đã cản trở tầm mắt của những người lính trên lầu nhà trường.
Mô tả sản phẩm thăng thăng trên cao đâu đó. Họ đã chuyển hướng sâu vào khu vực kia. Chúng tôi ăn vài miếng cơm. Lúc này không ai tính chuyện bỏ nhà vì đã thấy xa khu giáp chiến. Chiếc xe thăng xông gần lại, bay ngay trên đỉnh đầu, bắn rốc kết dữ dội. Một chú bé bộ đội - đúng là chú thích bé vào khoảng 16, 17 tuổi, mặt máy tái xanh nổi bật lên trên màu đậm hơn của quần, tay khuỳnh một cách thừa thãi, quýnh quýu, chân mất cả dép, vượt qua đường đất rồi lại nhận vào, thoắt một cái đã đến gần chúng tôi, đứng sừng, khó chịu ngay giữa đường đất đỏ. Một tràng M16 ở đâu làm tung toé sỏi đất trước mặt, chú thích mình chạy biến về phía đồng. Xin chào bạn đã thoát khỏi bình luận.
Lúc này đã thấy bóng những người lính Cộng hoà ở góc tường, giữa bụi chuối im lặng tiến ra với M16, M79, đạn vũng đầy lót bụng. Một người y có thể nhanh chóng trình bày quốc gia với bộ đồ nghề. Una. Vắng lặng một thời. Rồi một chiếc xe Jeep lăn bánh từ trên mặt đường, Salad qua chiếc lambro còn bốc khói, hướng về phía Mạc Thơ, trên xe mấy sĩ quan ngồi bên mép, cánh chân bên ngoài. Đường thông.
Từ đó Tân An được kích hoạt ban ngày. Tàn quân Sư đoàn 22 đóng dọc quốc tế 4 hình như có cả gia đình. Không có dấu hiệu gì phòng thủ, người ở lan trên mấy đám đám ruộng khô nứt nẻ, buổi chiều về Sài Gòn sau, tôi thấy họ lăng ở mấy xe nước ngọt, bia đèn dầu chậm chờn. Đầu tháng 4 họ bị đánh hỗ trợ, tôi vẫn còn xuống Tân An một lần nữa để chốt cả ngày vì Nguyễn Thành Trung Ném bom dinh Độc lập. Đường đã được xây dựng ngăn chặn, cả dãy cột trụ ở Bình Chánh làm cho nó lỏng lẻo. Rồi tiến thẳng ông Thiệu xuống, ông Hương lên.
Dừng lại ở nơi này một chút. Yết biết Ba tôi quen ông vào lúc nào. Có lẽ với tính cách "nhân sĩ", mà táo bạo hơn có lẽ do tính đồng-tù ở Tổng nha Cảnh sát sau đảo chính 1960. Ông có bài thơ sau này báo chí hay nhắc đến câu: "Ngồi rù gãi háng dái tăng tăng", trong đó lời đề từ có lời nhắc đến Ba tôi, người hứng thú. Chuyện văn học nghệ thuật cũng có chỗ hợp nhau: Hai ông cùng nói chuyện hát bội. Ba tôi hồi ở quê cũng từng đóng vai Hoàng Phi Hổ (Phong thần), Tào Tháo, Tạ Ôn Đình, và tất nhiên quen gia đình Đào Tấn. Ông Hương có cho Ba tôi một số bản tuồng hát bội, đã in rồi cũng có ( Kim Thạch kỳ duyên của Bùi Hữu Nghĩa), thứ còn lại trong trang đánh máy cũng có. Điều đáng ghi đặc biệt là ông có trợ giúp vật chất cho ông già lỡ thời, thất thế. Đầu năm 1981, ông còn nhờ người chị đến nhà, hỏi: "Ông cụ mạnh không, sao lâu quá không tìm lại chơi?" Ông già ung thư đúng là "gân", sống dai quá. Ông không biết rằng "Ông Cụ" không có thì giờ đến thăm vì đã mất từ 1977 rồi.
Tôi ghen tị với ông lần nào tuy có đề tài tặng ông, thay chút cái ơn đối với Ba tôi, với tôi - trong kỳ kỳ dị phái năm 1974, bị giữ lại, không phải vì quân đội cần người trong tình thế giải ngũ nhiều sau Hiệp định Paris, mà vì ai đó không muốn hạ tiến đến chỗ được nghĩ là tốt hơn. Tôi xem có ý kiến về tư cách chính trị của ông, nhưng nhìn ông lụp bước lên diễn đàn làm Tonton mà phải có người giúp đỡ lúc ông Thiệu bước xuống không giấu một vẻ gì đó ánh mắt, vẻ mặt, một vẻ gì đó như thế cân nặng - nhìn cảnh đó để thấy thương hại ông, qua phương tiện thông tin hiện đại mà hiểu được một điều Nguyễn Hữu Chỉnh chạy về cung than khóc: "Trời ơi, nhà Lê đã mất rồi!"
Chuyện thay bậc thang ngôi sau đó nữa thì nói thêm. Chỉ biết ngày 26, 27 gì đến Văn khoa thì thấy những người quen đã ra đi. Đi là phải. Không có chuyện mới xảy ra.
[ Bản thảo: Tháng 8/9-72 gì thế, có thả trường rồi nhà riêng anh Anh để xin gặp nói chuyện ghi danh học Tiến sĩ. Ông Anh đang ở thời kỳ nguy hiểm đang chấm dứt nỗi sợ hãi nguy hiểm xin điểm. May gặp bà Anh. Đọc danh tính, bà lông mày: "À tên anh, coi nào, tôi nhớ ở đâu?" Tôi chưa từng gặp bà lần nào, chỉ biết cái bữa ông Anh diễn thuyết với chủ đề tài sử học ở Hội Việt, bị lũ nhóc chờ giờ học ở ngoài sân, vào ngồi làm thính giả bất đá cẩm, có tên lên chất chất kiệt hấp - không phải cố ý lũg lũ phá gì đâu, nhưng nói năng loay hoay, có đượm hơi rượu rượu. Bà Anh dậy mầm bước ra với một câu đố ngắn, cắt trò chơi đùa không hợp lý, cũng như rút ngắn buổi diễn thuyết không hợp lý. "À, phải rồi, anh là người nhà tôi nhiều lần xin cho về Văn khoa mà không được ở đây. Mời vào, mời vào!"
Tôi nói tiếng Pháp lạng. Bà làm đạo diễn chính cả buổi trưng bày, có lúc chen vào một bình sản phẩm lối sống nào đó ở Huế: "Khó chịu lắm, ông Chường ôi!" Dân Phi Luật Tân, cha Tây Ban Nha, quốc tich, chỉ riêng mình giữ quốc tich là để phòng nửa lưng, đã ở quân đoàn HTTự săn dân di cư năm 1954, thời Nguyễn Ngọc Linh còn làm thông hiệp viên. "Anh biết lịch sử bằng sách, còn tôi tham dự vào lịch sử." Cũng nên để người đàn bà tốt bụng nói vui một cách cả. Mà cũng rõ là bà tiếp tục căng thẳng trong cuộc nhiều hơn: "Điều đó, sắp xếp kết nối rồi, nguồn tin cậy đáng tin cậy của những người có quyền được thẩm định." Hết ]
Sau này nghe thuật lại, có kẻ hăm dọa: "Lão Anh mà ở lại thì khó sống với tôi!" Và cũng có người đến tiếp theo Xin lỗi cho người này, người nọ không chịu ở lại. Rõ ràng đó chỉ là chuyện cá nhân, cái cá nhân có ý nghĩa lí gì trong quyền hành tập thể, chỉ là cái bẫy ngọt ngào lời giải thích cho những người sẽ có lúc "Ờ hé!" Họ tiếc ông Đỗ Bá Khe phê bình. Nhưng ông này ở lại dũng cảm nổi cái dư luận ông là có bằng suy làm CIA của ông không? Cũng nghe nói sử gia Miền Bắc vào Nam có vẻ rêu nang Nguyễn Thế Anh, Phạm Cao Dương lắm. Nhưng những người này ít động chạm trên phương diện chính trị vì tính chất học thuật trên đường học của họ, hay bởi họ đã đi rồi, mà nhân dịp đó người ta dễ chín bỏ làm mười, làm lơ đi để tỏ lòng trọng đãi hiền tài không mất gì lắm? Sự khoan dung của người ta có nguồn gốc là cái không-biết nên không có thiết bị chạm nào. Chứng tỏ là trong các đề tài mà những nhà chính trị mới cho, nếu thấy ở Miền Nam có kẻ nói khác đi là họ chậm lên,trẻ bỏ cái lốt học giả, lotay áo đăng đàn nói dài, nói dai... Nghĩ rằng với trường hợp của tôi thì chỉ có một lời giải thích mà thôi.
Tình hình tiền tệ tệ hơn. Vấn đề bàn bạc lại là thời điểm tấn công Sài Gòn. Người ta hi vọng - mà cũng lo sợ nữa - về một cuộc chống bao bảo vệ kéo dài để có điều đình. Nam Vang ăn mắm bò khóa mà còn cù cưa cả mấy tháng chi Sài Gòn chống trò trong bao nhiêu năm! Tôi đã trả lời một đồng doanh nghiệp trẻ tuổi: "Tôi bàn chuyện chơi trong phạm vi hiểu biết của mình. Loại các biến số không được thuận lợi thì tôi mong đợi họ phải gấp rút thanh toán Sài Gòn vào cuối tháng Tư. Lí do chiến thuật là cuộc tiến công cần đến xe tăng mà đường đã xây dựng khối vật, cầu có thể khám phá thì phải áp sát gấp trước mùa mưa để sử dụng trong một tốc độ nào đó Lao động, 7-5 chiến thắng Điện Biên Phủ, 19-5 kỷ niệm sinh nhật chủ tịch Hồ Chí Minh, nhất là ngày 1-5, vào Sài Gòn được kỷ niệm những ngày này thì chiến thắng hoàn hảo hơn nhiều." Rõ ràng là với 20 năm sống ở đây, tôi cũng đã có đủ phong thái Sài Gòn ngồi chồm cam trên ghế hộ cá phê tán dóc thiên hạ sự với bàn dân thiên hạ rồi!
Nhưng còn thật nhiều kẻ hi vọng vào "áp lực quốc tế" và vai trò năng lượng thứ Ba... Chắc chắn trong đó cũng có những kẻ giống như thứ đi đêm sợ ma hát hò ông ổng mà cứ dợm mình quay cổ ra đằng sau! Có kẻ địch giáp bước theo tờ khai Chính luận tung tin các sư đoàn tấn công Sài Gòn đang gấp rút quay về Bắc để chống trả một cuộc đảo chính trong tưởng tượng. Kẻ lớn danh thì nghe nói Nguyễn Xuân Phong bay về Sài Gòn trong giờ phút để tham gia chính phủ Ba thành phần thi hành Hiệp định Paris có tay ông cho vào. Nhỏ nhỏ, vô danh thì có một nhóm trung lập thất nghiệp lâu nay, chạy xuống Miền Tây xin một đồng chí gái lỡ thời gian đấy chiến đấu chờ đợi, bán sự sản phẩm cho anh em mua càvạt, áo vét, giày da để đóng vai trò bộ trưởng trong chính phủ Dương Văn Minh thành lập để điều hòa với Mặt trận.
Chuyện của quán cà phê thì nói bao nhiêu cũng không hết. Từ sáng 28 tôi đã ra quán cà phê ở rào cản Nguyễn Cư Trinh - Phát Diệm ngồi, lối đi không men theo đường lớn mà chảy trong các hẻm núi khúc của cái chợ xả-rác sau dãy nhà mặt tiền. Không có gì lạ. Người ta vẫn đi lại tăng tốc. Nhưng giữa Sài Gòn muôn mặt thật khó khó đoán rằng những người ngồi honda kia đang đi kiếm ăn như thường lệ mặc kệ chiến tranh, không phải không sợ bom đạn nhưng vì một lẽ rất bình thường là nghỉ một ngày thì đói một ngày? Hay đó chỉ là người đang chạy tìm tuy-ô di tản, lười ra đi, thất vọng trở về? Hay chỉ là người lăng mộ di tản nội địa, chạy từ nhà riêng về nhà cha mẹ, quay sang nhà ông nhạc rồi cuối cùng không biết ở đâu là Yên? Trước mặt tôi là một đống hoang tàn xâu chuỗi, kết quả của hai bãi rác đêm trước khi phóng vào vị trí đầu não của quân thù. Người ta chuyển đồ, gánh vác ra đi, kể cả những người không ở nhà vẫn xa lánh - đi xa nơi xúi quá. Những người lui cui bươi móc, tìm cái gì có thể tìm được, cái gì còn sót lại của một cơ nghiệp tan tành. Và cả những người tò mò, có khác là không có muộn phiền như những lần tò mò khác lúc có các cuộc đảo chánh, hồi Tết Mậu thân. Họ chỉ e dè lại rồi từ bỏ đi.
Tôi nghĩ gì thế? Hộp đầu trống rỗng. Không phải xuống Tân An nữa. Trang luận luận cuối cùng đã xong, không còn gì để bận rộn ngoài cái điều không thể nghĩ tới. Để cho quên. Bây giờ là tốc độ. Tôi đã chia sẻ các bản chỉnh sửa để gửi các nơi khác. Khoảng thời gian còn lại bị bỏ vào hộp. Để làm gì? Không có gì ngu ngốc mà nghĩ rằng chúng có thể được sử dụng. Tội phạm có lẽ là đầu óc tư hữu - nói theo cửa bây giờ, mà cái đầu óc tư hữu trong trường hợp dân tư bản đế quốc chắc cũng còn chê! Cũng phải là cảm giác phá hoại chán nản. Không, chỉ là tê danh sách đầu theo tôi về nhà sau một buổi cà phê như vậy.
Sáng 29 cũng vẫn ở góc đường bán cà phê. Người ta lăng lăng nhiều hơn. Có những chuyến xe chất đầy người hình như ở ngoại thành ngâm về. Có toán lính dù chuyển xuống phía cánh đồng Đức Trí. Tiếng trực thăng quần thật là nhiều, lớp ở trên cao, lớp sà xuống giáp kính. Tiếng ồn ào gần như đập lại trong phút chốc thì tiếng vi vu ở xa nổi lên một cái gì đó như nhớ thương, tiếc nuối. Hoàn toàn phân tích với ý nghĩ tản nhiệt, tôi chỉ cảm thấy ranh giới tuyệt đối của quá khứ ấy mà không biết rằng đó là ngày tản cao độ, căng thẳng nhất. Một người còn con tốc độ về nhà, kết thúc một đường đi với lời hứa hẹn bảo đảm cuộc sống ở bên kia đại dương. Tại sao tôi từ chối? Người ấy cuối cùng đi một mình, cũng xong, chỉ mất có cái đồng hồ qua một nút chận của du kích.
Sáng 30 cũng vẫn có chỗ bán cà phê nhưng thật yên tĩnh lạ thường. Báo chí đã đưa tin về tổng thống hôm nay. Cũng không có máy bay, bên dưới đường vẫn chạy. Nhưng đường vắng hơn. Và xe chạy có vẻ dè dặt hơn. Lác đác có những chiếc xe tấp nập vào lề, chủ nó xuống khóa trái cửa rồi đi bộ, đi đâu không biết. Dưới lòng đường tôi ngồi có một số chiếc Peugeot, LaDalat cũng vậy. Lính cảnh báo thêm ra các nút chặn, sửa soạn đại liên trong lô cốt. Một chiến binh GMC dù chạy trên đường Võ Tánh gặp rào cản, bị từ chối đi ngang qua, co chấp một lúc - không ồn ào như lúc bình thường đâu! - rồi Yên lặng lui ra quẹo vào hướng nào mất hút. Radio từng chặp loan báo dân chúng chờ tin quan trọng. Một thành viên quan Hải quân Bạc chiếc xe Jeep vào lề, đi bộ về nhà trong hẻm. Tôi cũng bỏ về. Giờ cuối cùng đã điểm rồi còn gì nữa!
Vậy mà lúc phát thanh loan tin Tổng thống Dương Văn Minh loan báo "chờ bàn giao chính quyền", tôi vẫn bật dậy: "Đầu hàng rồi!" Cả hẻm ồ lên: "Hết chiến tranh!" Quá trình biên dịch đơn giản. Tôi quay ra quán cà phê. Độ dày cảnh sát quân lính còn lẩn trốn ở đấy, hình như cũng chưa biết phải làm thế nào. Thế rồi một cái mobylette từ trong chạy ra, lốc qua rào cản, một, hai cái honda nữa chạy ra, hấp hối muốn xô vào rào cản. Một số cảnh sát gác bước về phía cổng, một hai người đi luôn không quay trở lại. Tôi lẻn nhanh về nhà lúc dòng xe máy tuôn ra từ cổng, ào ạt trên đường. Một số người chạy tay súng. từng là một đống lựu đạn. À, không phải họ bắn nhau, không phải họ bắn ai. Họ bắn vào các khóa xe để mở vì lúc khởi động không biết để khóa nơi đâu.
Rồi cũng chỉ phút là vắng tanh vắng ngắt. Giấy trải ngoài đường, quần lót chồng lề, trong hẻm. Môt vài người đàn bà ló ra rồi bạo tàn tiến trình ra đường, tò mò nhìn xuống quần áo, giày dép, bước vào cổng thập chùm dây vào rồi nam tới nữa. Có người thoáng chốc đã chạy ra, ôm chiếc bàn máy chữ. Hai đứa trẻ chui vào lô cốt đùa với cây đại liên còn gắn băng đạn, quay nòng tròn súng trên trụ, trụ và dãy nhà đối diện. Mọi người trong nhà ngừng thở. Một đống thùng nhỏ. Hai đứa bé đi xuống bị mất. Lũ đàn bà xâm nhập mùa ra, vất tung toé của hôi được.
Và bắt đầu nổ súng vang lên. Súng của Nhân dân tự vệ, Phòng vệ dân sự. Súng tự vệ của trường Tân An thì được bôi dầu mỡ, đánh bóng kỹ thuật bỏ vào tủ khóa lại chỉ sợ mất, vì được phát vào tay kẻ địch một số phận bình thường, Sợ đến cả cái súng sợ đi. Nhưng súng vào tay đám trẻ cào động, chưa có gì để thể hiện với thiên hạ thì đó là biểu hiện của quyền uy cao độ. Ngày thường "chuyện dài Nhân dân tự vệ" trên cột báo là tập hợp những rối rắm phát xuất từ đó: Dân dân thường phản ứng khó chịu mà cam phận, có khi cũng nghĩ có ý thức về sự sai sót của mình; anh có chút quyền hành động trong xã hội thấy tự ái bị tổn thương vì phải khuất phục mũi súng. Các chú bé huênh hoàng sử dụng phương tiện tiện ích áp tối thượng có trong tay đó để đùa bỡn với người, với mình, với đồng bọn, tưởng tưởng cái báng giá gỗ tị nạn là thứ cũng giống như trong trường, sét vào nhau để rồi rút, NGỌC đầu bạn như cái hộp sọ ra nước, nước đỏ sền. Ngày thường đã như vậy thì lúc không còn ai trên đầu sao không lấy ra bắn chơi cho hả, cho anh chàng đang chạy honda bỏ xe để mình leo lên, bắn dám lỡ có mỏ thiệt cũng sẽ sao, sợ đồng bào vây quanh, cảnh sát tới làm ăng kết. Lúc này ai đó sẽ chú ý tới ai.
Người ta chạy nắng vào nhà đóng cửa lại, nép vào Tường, chui xuống sâu rồi lại lấp ló nghe ngóng. Đường vẫn vắng tanh ngắt quãng. Có hai thanh niên đi vào hẻm mócm rồi lảng ra. Dầu làm ăn gì được đâu.
Nhưng giữa giàn nhạc đơn điệu của chiến tranh tranh nổi tiếng xe lê dần dần càng lúc càng rõ rồi ngâm ép như một buổi tắc xe ngày trước, nhưng không có tiếng nòi - nòi cũng như thổi hơi. Người ta nói lừa vào trong hẻm: "Quân giải phóng tới!" Lại ló dạng rồi chứng minh giữa trời. Những chiếc xe Jeep còn bảng số vàng trắng cũ từ hai đầu đường sâu ứ trước cổng Tổng nha. Người trên xe nón tai bèo, áo quần đen mặc ngoài, giày bata thể thao hay dép thoáng. Cờ. Biểu tượng. Hình ảnh mới: Những người phụ nữ áo ngắn, khô cằn hay sồ sề, lăng loàn nhưng đầy tự tín. Xe vẫn im lặng từng bước. Một thanh niên rắn rắn có vẻ ngoài chỉ huy, đang ngồi thả lỏng chân trên đầu xe, nóng nảy nhảy xuống, bước vài bước nghiêng vào trong. Xe vẫn im lặng từng bước. Nhưng hai bên đường dân chúng đã đông lạnh hơn.
Hai đầu đường đã được thông tin nhưng có người canh gác. Một thanh niên chạy mobylette ngang qua, áo thun trắng, Quần dài da beo đặc biệt, được chận lại nhưng rồi cũng được đi. Bảng cứng đã có nhiều người đi sâu vào trong xóm, nghiêng nghiêng thăm dò la. Mọi người nhìn dè dặt. Tối tối tivi mở ra, một vài bộ đội lân la phía ngoài gỗ, Thả mắt dòm vào rồi được mời ngồi xem "chiếu bóng trong tủ", không phải cô đật như hồi Tết Mậu thân.
Sáng 1-5. Tôi bước vào đoàn xe, đoàn người, cuộc trò chuyện đầu tiên được định hướng, cứ đến nơi nào có người ùn lại là quay sang lối khác. Đi ngang qua khu vực nội vụ cũ, trong đám đông người chồm lên Tường quan sát qua đường có một thiếu uý còn mang nguyên bộ quân trang phục với đôi hoa mai trên cổ áo và huy hiệu hình như là Hành chánh Tài chánh. Nếu không vì một nguyên tư tự tin nào khác thì anh chàng hoặc là cứng rắn hoặc là ngốc ngốc nên cứ dửng lướt bình yên như thế trong lúc người ta lốc xoáy đốt quần áo lưới, đốt giấy tờ cá nhân liên quan đến quân đội, chính quyền vừa qua và lùa huy hiệu, huy chương vào thùng rác. Trên đường Gia Long, trong một thùng rác dưới gốc cây, tôi đã tìm thấy cả một bộ lạc ngà ánh ánh.
Những nghề kiếm ăn mới xuất hiện. Từng đường chữa có những đứa trẻ, những người phụ nữ đứng cầm bó cờ Mặt cuối chặn xe nài mua và dễ dàng có khách. Cờ đỏ sao vàng ít hơn: Buôn bán với ý thức tự phát thì cần gì đến suy luận chính trị. Sao lấy từ màu vàng nền cờ ba phong bạo, Phong đỏ cũ làm nền mới cho cờ nhỏ cầm tay, hay treo cờ nhà cho những người tiện lợi. Cờ 5 sao vàng nhiều hơn; cờ liềm thoát sáng. Chợ Lớn như rừng cờ 5 sao, có nhà cắm đủ thứ cờ Trung Quốc, cờ sao vàng, cờ Mặt trận - cho chắc ăn mà! Ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thấy bán ngoài đường Lê Lợi. Các chú thích nhạy cảm về việc làm ăn thật sự. Chỉ tội nghiệp cho một hình ảnh thần thánh được bán ra, thùng mưa dãi nắng, ngẫu hứng bụi đường lem luốc. Từ người xưa ta ghét cay đắng buôn bán cũng phải. Và ngoài lề đường đã bày bán tivi, bát bát...
Người hỗn loạn về phía đường Thống Nhất, kể cả những người biểu tình. Chiến xa đủ loại, xe tăng T54, PT76... thiết giáp xa M113, 114 đậu trên bồn cỏ công viên. Bếp núc bố trí ra cũng như gà còn đậu trên xe với rau muống - con gà mà dưới ống kính của phóng viên ngoại quốc bắn quân đoàn thất trận thì đích đến là gà quơ được ở xóm làng. Người lớn sán vào những người lính hỏi thăm, dè dặt, chỉ có bọn côn đồ là dạng bạo lực thích ứng.
Người nhiều nhưng đông đúc nghị luận như mấy bữa trưa Noel, Tết. Các đoàn biểu tình cũng cờ, cũng biểu ngữ nhưng cũng chỉ có một nhóm thứ mười ba, loạc choạc, tiếng hô khẩu hiệu không đủ át ồn ào của người đi xem. Họ bước vào cổng độc lập rồi tụ tập trên bệ cỏ. Người ở ngoài nhóm Gô tích, ngóng cổ nhìn vào một lúc rồi lảng di xem nơi khác. Nơi lễ đài 1-5, người đi lại lộn võ, coi ai là chủ, ai là khách, ai là người tổ chức, ai tham gia. Loa có bắc tiếng ra đấy nhưng thực tế cũng giống như một buổi hát làng chưa diễn. Chủ tịch hòa đã ngồi lên mà trước mặt vẫn có người quay lại vịt lộn. Tiếng Chủ tịch Tôn Đức Thắng hơi thở, rời rạc. Có cạnh bên chỉ vào trang giấy cho ông già đọc từ lạc chữ.
Mối liên kết giữa người chiến thắng và đám dân chiến đánh bại một cách bình thường. Sự kiện không có cuộc tấn công "tắm máu" sau chiến thắng là một chủ đề sẽ được nhắc lại trên các phương tiện truyền thông tiện ích, trong những cuộc học tập như bằng cách cung cấp tiền khỉ khổng lồ của lũ đế quốc cung cấp người di tản để quân quay trở lại sau này. Mặt khác cũng là chứng tỏ tinh thần khoan dung đại độ của Đảng và Nhà nước thể hiện trong hợp nhất chính sách "trước sau như một". Vấn đề thực ra cũng có nhiều ngoắt ngoéo, nhưng trong buổi đầu, sự bình thường đã diễn ra như ý muốn cuộc sống của người bình thường.
Ngay sáng 1-5 đã có những bộ đồ xanh đội mũ nón, mang dép đi lững lờ trên hè phố, mắt nai lười, đánh rơi nón khi nhìn trên từng lầu. Nơi các đường nhỏ có khi họ được mời vào nhà uống nước. Họ ngồi thật thư giãn trên nệm xalon, nhưng sự tiếp tục đãi lúc đầu trở nên nhạt nhạt hơn cho đến khi họ bước ra. Họ ăn uống, và cả người bán hỗn quân mua cũng không biết bao nhiêu là phải để tính tiền li nước mía, nước ngọt, chai bia. Những người thực tế đã sán bên trong họ phượng xin coi lá bạc Giải phóng, bạc bạc Miền Bắc. Có người cầm bạc xem xong rồi tự bốc xin làm kỷ niệm. Anh bộ thoáng chốc đã tìm được người kia đút túi tiền rồi lí nhí "vâng". Nếu con người sung sướng biết rằng anh bộ đội ăn rau muống chấm nước muối cả tháng chỉ được cung cấp một vài tờ giấy như vậy, biết anh ta có ân hận không. Nhưng có biết và có ý nghĩ sao, phải không? Một đằng sau được đồng bạc mới, một đằng sau tư cách là người đại diện cho chế độ ưu việt, chiến thắng, sau gian khổ rau rừng, nước ruộng lại còn phải xả trà, thuốc để cứu giúp đồng bào Miền Nam đau khổ, đói rách dưới ách Mận Nguỵ thì phải lấy làm sung Có một người móc cả tiền lương 55 ngày dịch thần tốc độ chia cho các đồng bào khốn khổ của mình như thế một cách vui vẻ rồi sau đó không biết có hấp dẫn tro tàn hay không - cũng một nhẹ nhàng như anh có thể bộ tập kết ở quê tôi mang về một số chén quyết định phát cho bà con làng không có chén ăn phải dùng gáo cơm! Anh bộ đội có thể tặng ra tiền Sài Gòn với giá rét - nhiều hay ít là tùy lúc, tùy phòng. Lại còn các ứng dụng nhà nghề đánh hơi thấy có khả năng mang lại hạnh phúc cho đồng bào dồi dào tiền của mình đang lụi tàn đau khổ vì lo mấy bao tải bạc sắp trở thành thành giấy lộn. Một đồng Giải phóng 500 đồng Sài Gòn, một đồng Miền Bắc 1000 đồng. Các tay buôn tinh thật: Họ đánh hơi trên tờ giấy bạc đã tìm thấy mùi vị chủ nghĩa đậm nét lạ, vị thế chủ nhà tớ, và từ đó Phán đoán chiều gió để quay theo sát được sách lược tổng hợp chiến lược!
Chợ trời khắp nơi, nhưng nhịp nhịp nhất có lẽ là món hàng đồng hồ, trên cả cái "đài" - radio. Không biết dân Sài Gòn đọc sách Thế chiến thứ II có chú ý đến việc Hồng quân vé đồng hồ khi tiến quân qua vùng Đức hay không, nhưng bây giờ họ đã thực sự câu chuyện trước mắt, tại đây. Những tiếng ồn ào mới xuất hiện từ hàng hàng này: đồng hồ không người lái, một cửa sổ, hai cửa sổ... Sau này trong trại tập trung Trảng Lớn, khi ghi vật dụng phải gửi, có tên cải cách viết: "Một cái đồng hồ ba cánh không người lái" Tiếp tục là người thủ trưởng trưởng thành: "Nếu có ảnh hưởng gì đến quá trình cải tạo thì không có cảm xúc!" Nhưng bọn cải cách chỉ biết đến núp bóng dân chúng bằng cách sử dụng súng để tự lực về cái thế văn minh của mình chứ đâu có thể bộ đó!
Ăn chơi thật hết mình. Cà phê xuất hiện bên ngoài nhãn mác. Cà phê thay cho bia ôm. Với dân chạy hàng rao vặt, mối kiếm ăn được làm thuốc lá. Một hai ngày đầu, quán ăn hết hàng thật mau, chưa đáp ứng buổi tàn, tàn ngày. Tiêu dùng hết cái tiền vô dụng. Tiêu điểm không có ngày mai. Một người sáng 30-4 đi vào sứ quán Mỏ Đạp lên trên từng bước tiền 1000 đồng cơ phiu tung toé đầy sân mà không buồn xuống nhỏ lên để khi vào trại tập trung lại gật gù tiếc rẻ.
Bộ máy cảnh sát tan rã thì nạn cướp giựt tăng lên. An ninh chính trị tạm thời có bề cứng chải vì sự tan rã của cả một hệ thống chính quyền. Vấn đề đăng ký được tiến hành ngay, chứng tỏ nhà nước mới đã củng cố cố gắng thành quả quân sự bằng hình thức pháp lý xác nhận quyền sở hữu toàn diện trên cải, con người, đất đai được sử dụng. Có dịch vụ lộn xộn về quyền chức năng của Khâm sứ Công giáo nhưng ngay trong nội bộ của họ cũng có nền tảng vững chắc để nâng đỡ gánh nặng cho người chiến thắng. Còn lại cái khe hở là một ninh xã hội.
Có điều cũng nên minh oan chút cho "lính nguỵ". Những ngày di chuyển, chuyện bạo loạn của lính kể không hết từ những người quen thuộc cuộc sống ấm áp bên hỏa hoạn bao nhiêu năm, từ phương tiện truyền thông quá rộng chỗ trống. Sau khi Đà Nẵng thất thủ, một người lính Biệt động quân vào chi nhánh tiết kiệm Việt Nam Thương Tín Ga Sài Gòn gửi một số tiền tròn giản: một triệu đồng. Nhưng có ai thấy họ khao khát thất thểu lê bước, có ai thấy nỗi đau tủ của họ khi đội ngũ vẫn phải bỏ chạy một cuộc phục kích của du kích địa phương? Sức mạnh chiến đấu đẩy mũi súng trở về phía trước mà quay lại thì cò súng vào viên đạn súng an toàn về hậu phương. Nhưng khi đã cò súng, cởi quần áo mũ, rời đi về với cá nhân thì chỉ còn mong trốn cho yên thân, núp vào đám đông mà trốn, chui vào sinh hoạt bình thường mà trốn, ở nơi phổ ki bưng cho hủ tiếu cho khách, người chủ cà phê, cả cái anh đang mơn bán anh bộ đội gạ cái đồng hồ không người lái gốc Chợ Lớn kia nữa.
Cũng có nghe báo chí mới thuật chuyện người sĩ quan cướp giựt nuôi vợ con được đồng bào khoan thứ. Nhưng lại cũng thấy các bút ký về sau ghi nhận trong vụ phá Đà Nẵng bọn sĩ quan không có mặt. Và chuyện ba chiến binh Biệt động quân mang lựu đạn ra một công trường nói lời nói từ biệt với đồng bào: tủi xúc thua trận, đói khát bò bí nhưng danh dự sắc áo không thể để bị hoen ố, phải xin tự xử lý cho tồn kiếp sống. Cũng như nền văn học kiếm ăn và báo chí quen la ó phối hợp với các bậc làm cha mẹ vẫn thấy còn rất lớn lũ học lớn bé của mình mỗi đứa trẻ một tính nết mà dễ thương, thật là dễ thương, không cần đến nền nguỵ bảo bao che nào hết. Và cũng không cần phải có một nền văn học, giáo dục tô hồng cho sân trường để tô đỏ cho xã hội chế độ. dân, tù bài hát từ các trại giam. Cướp tài sản khi đi ngang qua thấy Cướp sách vung vãi, say mê cướp một vài ma quỷ về cho sách của mình, không tính được rằng ăn bao lâu nữa phải giết ra đốt, bán bạc bán, làm bao giấy gói bột bắp... Có nhà đã tan hoang. Có nhà đang được dòm ngó thì chủ nhân tìm đường chưa xong, lủi thủi đi về nghiên cứu cơ nghiệp.
Unknown hand from the kho công việc. Giá bán tính từng chi tiết như giá mảnh tôn giáo nơi Hỏa Hỏa chuyển giao trước kia: bao Bình, bao đường ra khỏi cổng 500 đồng, ở một ngã tư nào đó 1000 đồng và 2000 khi chui vào một hẻm xa hơn. Và có thể nói đùa rằng dấu hiệu ái mộ kiến thức vẫn còn trong những ngày dầu sôi lửa lửa: Sách vung từ thư viện đế quốc A. Lincoln được lựa chọn những tiêu đề thật là lốc khoáng bán với giá khá cao đến rất cao. Có những bản độc nhất từ thư viện quốc gia tuồn ra. Hợp sách của nhà xuất bản, tư nhân bán tha hồ mà chọn về đọc, chuyện tình yêu, chuyện dịch danh tác cổ điển, chuyện đủ thư hầm bà nhện mà chạy nhất vẫn là tiểu thuyết kiếm hiệp. Quyển sách vô duyên của tôi cũng chường mặt ra, lộn xộn trong đống từ xe lam mới đổ xuống thì 25, 50 đồng, vài ngày sau xếp hàng ngay ngắn thì 100, 150 nhưng cũng có thể tìm đâu đó bên cạnh "chắc giá" 50, lại cũng có thể giảm ít. Cũng phải ráng mà tự thương: Giá như còn đủ 3000 bản bán ra bán phở để dự trữ sau này đảm bảo đầu với các phê bình gia quyền uy lớn hơn khả năng, nhưng chắc chắn không còn gì trong dạ dày cho đến hồi kết cuộc đời.
Format mạnh mẽ hơn việc sử dụng cả súng. Gần nhà tôi, một người đi vào lúc cao cấp tối bị hai tên đi honda giựt cái cặp, theo phản ứng ứng lại liền kề đã tương thích cho một phát đạn vào đầu, xác thực cả mấy tiếng đồng hồ. Còn nói chi đến cảnh la oai oái ngoài đường phố, phòng đông người dễ lẩn. Vài ngày sau có những toán nhỏ bộ đội mang băng đỏ "Tuần tra" rải rác dọc đường. Và cách xử lý cũng đơn giản như tính cách thời chiến: bắn phơi sáng làm gương. Phương pháp lại lác đác hàng loạt súng bất thần. Và để có tính cách quần chúng, những tòa nhà dân dân đột xuất lập ra. Công cụ chất độc súng vào một tội phạm: "Tha hay kill?" Hội thẩm nhân dân bao quanh la hét: "Gi..ết!" Đồng! Một xác thực xuống. Các tội phạm còn lại mặt xanh như giảm bớt, thất thần. Một số giải thưởng của mình. Mũi súng công tố chỉ vào tội phạm thứ hai. "Giết!" Một số tiếng thơi nho nhỏ. Súng nổ lại. Bỏ chạy đàn cô gái. Đến thứ ba tên. "Tha hay giết?" - "Tha! Tha!" Quần chúng khó mà được hưởng lợi trò chơi máu lâu nhưng cũng mãn nguyện trong phút chốc về quyền làm chủ được hưởng lần đầu.
Thật sự là thoải mái thoải mái, thoải mái như trong ý kiến nồng nhiệt của thiếu uý Sơn, anh chàng luật sư tập sự. Uống chạc được li phê, anh ta lên giọng: "Cái thua của quạ cà là trình tự nhiên, không chỉ thua trong chiến tranh mà thua cả sau chiến tranh. Câu chuyện hoang đường 'tắm máu' theo son suy bụng ta ra bụng người rõ ràng là hạ giá trị của kẻ vu cáo..." biết có thể lấy được cái gì đạt được mức độ thành thực của lời phát biểu như tôi sẽ phải phân vân thật nhiều lần nữa, sau này.
