Không hiểu tôi đã được nghe chữ "đăng ký" lần đầu tiên vào lúc nào đó trong ngày 1, 2-5. Có lẽ vì tôi sở hữu ở tận Tân An, không gửi email tới những cơ sở hạ tầng ở Sài Gòn nên không có những tin tức tức thời bắt buộc. Theo quy tắc thông thường và cũng dựa trên đó để biện hộ cho minh cho sức mạnh hấp thụ, bần dù của mình, đến thứ hai 7-5, tôi mới xuống Tân An tiếp diện. Những ngày còn lại chỉ là lang thang nghệ ngóng và dòm ngón tay ta đăng ký. Cũng có nhiều điều: Kí ức nhấn manh còn lại là người ta bảo đám báo chí, xuất bản bài đăng ở Phủ Quốc vụ khanh, đường Trương Định.
Các từ ngữ cũng gây ra những bỡ ngỡ lúc ban đầu. Có người trước danh từ mới, và khao khát sợ ban đầu, lại tưởng thag, ghép cùng loại với các tiếng lóng cái thốngng, cái đài... Thật nhiều những từ ngữ mới mẻ ra sử dụng lừa dân Miền Nam bỡ ngỡ rất nhiều. Có những từ không phải là mới lạ nhưng chính những từ đó gần gũi gần gũi ấy có khi dẫn đến những lo lắng tai hại. Ví dụ chức vụ thanh toán của cơ sở Hành chánh Tài chánh nghe như chuyên gia của một tổ trọng tâm! Tai hại tác động nhiều nhất đến với bọn vô phúc, nên chúng tôi có lần đùa với nhau không phải là không có chút cay chua: "Có lẽ nên có một cuốn từ điển Bắc - Nam..."
Có những chữ khác được phát biểu từ ý thức dân tộc hóa quá đà mà người ta hùa theo lãnh tụ đề "giữ sự sự trong sáng của tiếng Việt". "Lính thủy đánh bộ", "máy bay lên thẳng"... là những giao tiếp tiếp theo, sau đó là những từ ngô nghê thuộc loại "xưởng sinh" (nhà hộ sinh). Nhưng có sợ tính chất hán hóa làm tiếng Việt mất trong sáng thì chiều hướng tiến hoá mới dựa vào một tỉ dân tiếp tế cả rau muống để cái tiền đồn anh hùng chống đế quốc cũng bắt quân ta phải sử dụng ngôn ngữ của nước bạn đại đại. Chỉnh sửa lại "đảm bảo", "giản đơn", điều chỉnh "phản ánh" cho sát với hán tự, đi ngược lại con đường phản ảnh sai, nhưng là dấu vết của một thời gian dài được thay đổi bởi người Việt. (Tây nó đâu có thắc mắc về những chữ Pháp gốc La tinh sao không giống tiếng La Tinh?) Thay vì viết như những văn sĩ Pháp muốn tác phẩm mang tính cách annamitisant "Vite! Vite! Mao lên! Mao lên!" thì người bảo vệ bộ đội lại hoàn trả "Khẩn tài khoản! tài khoản lên!" Cứ giở một cuốn sách mang tính cách chuyên môn thì thấy tha hồ mà Tiến đầu với cú pháp, từ ngôn ngữ Hán Việt mới hộ, cái cớ đầu được biện minh rằng Ta đã cung cấp lại trình độ cao cho tiếng Việt, trái với trình độ thấp của Miền Nam vẫn ở trong nô lệ - có rõ ràng tốc độ chậm trình bày trên ngôn ngữ, báo chí Sài Gòn! Cái tinh thần thánh lệ sâu kín đã đổi lốt thực thi trong một chính sách thực dân văn hóa gốc gác từ quan niệm vương hóa ngày xưa! Cái nguy hiểm của sự thu hẹp hòi là khi nó được bảo vệ áo lý tưởng.
Có điều thực tội nghiệp là loại tiếng lóng "lính thuỷ đánh bộ", "máy bay lên thẳng" sinh ra vào thời kỳ phe-ta chưa có cơ sở vật chất để xuất hiện thể chế, vật dụng đó, thử chỉ sử dụng vào đối phương - bạc có thật nhiều điều xấu xa, chữ dùng hàm ý bóng, cảnh, đến lúc cần để chỉ mình sẽ lại thấy trợ giúp phải chạy thật sự: thủy quân lục chiến, trực thăng... "Vô truyền hình / tivi" Xỏ ra trên chân phát hình, rồi những tên ngoại quốc dịch âm trầm được thay thế bằng tên nguyên gốc một cách sâu rè (rồi quay lại về góc cũ theo phản ứng co rút)... Chuyện như thế nhưng có ai kẹo dẻo người chiến thắng? Đành chỉ cười, cười nhỏ, mỉm cười, xầm xì...
Nhưng thực sự ra sự phân biệt không phải chỉ là hình thức rên rỉ: Chữ và nghĩa (của xã hội) vẫn đi đôi với nhau nên mới có vấn đề Kéo kéo, co giật. Gọi đài phát thanh thay cho đài là làm việc hoa lạc táo bạo lực vì sự sử dụng đài phát thanh mang tính cách cá nhân trong khi đài còn mang ý nghĩa sử dụng với cả hệ thống loa, mang quan niệm tổ chức cho thể cùng nghe, cùng học. Vì thế cái đài-cá-nhân mới phải được đăng ký. Phải chờ đợi sau này dân miền Nam mệt mỏi với tiếng loa đặt ở góc phố chuyển vận động tức giận từ đài trung phương, địa phương, từ phường xã, họ mới hiểu được gần với nghĩa là đài. Nhưng chắc không có chữ nào khi diễn giải ra tạo cho dân miền Nam phải giật mình cho thân phận hơn là chữ "đăng ký". Cũng có thể người ta thường chỉ hiểu được một lần để khi gặp trường hợp nguy hiểm vá cụ thể thì không giành được tuyệt vọng của mình.
Có người quyết định rằng mình chỉ mới nghe chữ đăng ký lần đầu sau ngày 1-5. Họ chỉ nghe đến "ghi danh", "ghi tên", "khai báo"... Cũng phải. Có ai ngồi chồm hổm trên ghế quán rượu, Thạch Hủ tiếu, tẳn mẳn cho lắm thì cũng chỉ xem các nhãn hiệu "cầu chứng tại tòa" của các chai Ông già chống gậy, tàu vị yểu 1, 2, 3 con chuột, lá bồ đề thôi chứ đến trình đọc hàng chữ nhỏ: "Đăng ký ngày... số..."? Chữ viết là từ pháp lý, ngày trước chỉ liên quan đến một vài giới, bên ngoài các phong cách phây như cây như cỏ. Thế mà nhà nước xã hội Chủ nghĩa thì lại có trách nhiệm phải quản lý, quản lý con người, quản lý tài sản. Hai tầng lí do quản lí: quản lí bổ sung về tài sản, con người trên phần đất chiến thắng - gọi là "giải phóng" cho thời trang hợp nhất. Nhưng người chiến thắng cầm giấy chấp nhận một chủ sở hữu trên cơ thể xác thực, tài sản của mình chỉ tìm thấy một mối sợ hãi sợ hãi, chắc chắn chưa có ý thức dũng hùng.
Bởi vì có ý thức trước được thì người ta đã tự giải quyết rồi. Những người lính dù súng vào nhau ấn cò. Các viên tướng tự tử mặc lễ phục, mang đủ huy chương. Một thành viên trung tá cảnh sát cho các con uống thuốc độc rồi hai vợ chồng tự giải quyết, xác sình thúi ngõ mới hay vì cứ tưởng ông ta đã di tản. Một tay nhà binh có máu văn nghệ (2004: Trung tá Nguyễn Văn Nhỏ / Phạm Việt Châu), nặng tình bạn, lỡ chuyến bay, để lại cho đời câu nói tự an ủi mà nhuốm mùi thiên đạo một thời: "sự đại thành tiểu sự, tiểu sư hoá vô sự." Có khoả lấp gọi đó là "những kẻ tội phạm trốn chạy sự xử lý của "quần chúng nhân dân", "những kẻ tránh phải trả lời về tội ác của mình trước tòa án của nhân dân", thì cũng chỉ chứng minh là những người chết kia đã đúng, thứ chân lí mà những người có lẽ này hay có thể còn sống đã dần dần hiểu ra, và ai cũng có một lần thấy những người kia quả đã tìm được khả năng "vô sự".
Lần đầu tiên một thành phố cũ đô triệu dân như Sài Gòn tiếp xức với người cách mạng chiến thắng đã phải ngạc nhiên trước những hình thức làm việc quá giản dị mà ý nghĩa, giá trị thì tha hồ cho người ta suy đoán, giải thích: Cách mạng rõ là có tinh thần khoan dung, đại độ, không thấy xuề xoà mà chê - Đó là nhân đưa ra chiến thắng... Một bảng viết lập chỉ loại người đăng ký giao diện, cho người đến nhận một giấy có chữ ký nguệchạc không biết ngo của ai, không có cái "mộc" bằng quyền uy thường lệ. Cho nên để chắc chắn ăn hơn, có người đăng ký giao diện hai ba nơi, lấy hai ba mảnh giấy như vậy, ai có sở hữu thì lại thêm mảnh giấy của người tiếp theo sở hữu mình nữa. Và bắt đầu tìm thấy những con rối từ sự đơn giản đó. Đã tìm thấy dấu vết sóng cách mạng đuổi thú chìm nhau: Có nhóm tranh đấu cờ nhận đăng ký, làm xong nhóm khác gọi đăng ký lại. Khác hơn năm 45 là ông cộng sản sau không cứa cổ ông cộng sản trước. Có vẻ mang dấu hiệu hành chánh uy nhất là bài đăng ký có tên ông Cao Đăng Chiếm. Dược sao, đổi thì đổi, ngày tháng thất nghiệp còn dài, thôi thì chen lấn xin cho được ông Cao Đăng Chiếm cho chắc ăn! Thế mà có tên miền vẫn chỉ cầm lá giấy nguệch ngoạc bỏ túi với lí lẽ "Mệt quá!" Loại biết sau đó có ý kiến thay đổi.
Sáng 7-5, tôi mới xuống Tân An. Mới vào phòng, nhớ ai chỉ mặt lên giọng: "Sao bữa nay mới tới?" Hơi khựng một chút, nhưng cũng thấy cái cảm giác mệt mỏi đầu tiên trong mùa mê sảng tiếp theo khi vẫn phải sống với những tưởng tượng mình lanh chân đạp lên kẻ khác thì sống. Đến rồi về. Đợi.
Ở Đại học Cửu Long thấy Trần Phong Giao, thư ký Đại học, bảo ngày 22-5 nhận đăng ký nhân viên nhà trường. Tôi dự một buổi họp của nhân viên cũ và người quản lý: Huỳnh Văn Tòng, nhân viên cũ, tác giả thảo luận Lịch sử báo chí Việt Nam. Giọng nói có vẻ như kìm hãm nhưng cũng bộc lộ một chút huênh hoang. Anh ta cho biết là ông Nguyễn Ngọc Bích trước khi đi, biết anh ta là người có liên lạc với Mặt trận nên đã tạo thác tài sản và ân cần sâu dò anh ta giúp đỡ cho nhân viên đã từng cộng tác với Nhà trường. Nơi đăng ký là Nhà văn hoá Đức.
Cuối tháng nhận lại tin nhắn xuống Tân An đăng ký. Xe đi đường từng khúc lại phải dừng lại để kiểm soát hành khách. Có tiếng ồn hơn suy nghĩ: "Sao giải phóng rồi mà còn phải chận bình?" À thì ra người ta cứ tưởng giải phóng rồi thì đi xe sẽ không được chận thử, là từ phải đi lính, là đóng thuế... (Ước mong cũng có phần được mãn nguyện như một bà già Sài Gòn nói trong buổi họp dân phố đầu tiên: "Giải phóng rồi, vui quá, Sợ Việt Cộng kích kích nữa!") Không chỉ là lớp thiếu hiểu biết mới nghĩ như vậy mà tăng cường khả năng đó sai sẽ bị xóa khi được giáo dục rõ ràng. Có điều người ta không giáo dục về những điều điều trần phải có trong chế độ sẽ xây dựng nên đó, mà để dân chúng tha hồ tưởng tượng về một thiên đường có hương vị của sự thanh khiết thơ mộng lãng mạn cay đắng khi mộng mơ. Với tất cả mọi người, tốc độ sai tuy có khác nhưng ảo tưởng chung vẫn là một:
Con cá trong mắt đôi mắt đỏ; Con cá ngoài mõm ló mong muốn vô!
Không nhớ ai đã đọc câu hát ru em Đà Nẵng cứu trong trại giam, nhưng rõ ràng không phải nó chỉ nêu lên nỗi đau ê chề của người thuộc phe thất bại mà còn là Nhanh chóng của mối nguy hiểm giữa lí tưởng và thực tế, giữa con người mẫu và con người thịt. Người đón đợi ở Hà Nội năm 55 thất vọng và một số người di cư mong ngóng trước 75. Người dân Miền Nam rất thành thực và rất "thần thánh" chống cự lại "Quốc gia". Người giải quốc quốc gia và những người di tản ân hận - hay sau hơn, là đám con cháu lớn lên. Người cộng sản và những tình cảm của họ, ít nhiều gì cũng mang mầm mống vô chính phủ cung cấp hành động của họ nhưng lại tìm được lí lẽ biện hộ cho sự cần thiết phải bám giữ chính quyền - tạm thời, rồi từ, lâu dài. Văn chương chính trị từ 1917 sinh ra một lô danh từ và con dê tế thần "giai cấp tiểu tư sản" với giai đoạn quá độ, tả khuynh - cơ hội - tính thiếu kiện định nghĩa - thiếu lập trường giai cấp... Nhà nước là cần thiết trong giai đoạn quá độ, nhưng nhà nước sẽ tiêu vong. Có điều khởi bước vào cái se õ ấy mà chân tay. Từ ông Mác, cứ qua một ông lãnh chủ được chính quyền là nó cứ kéo dài ra, đến gần đây mượn từ thời thượng của Thế giới thứ Ba, nó có các tên: giai đoạn Xã hội chủ nghĩa bước đầu và bước tiếp - bước phát triển, còn để bay bước tiếp nữa cho con cháu thêm phần sáng kiến. Thải cá trong trống thì cứ căng mắt ra chờ đợi những ân sủng hay hờn dỗi của hóa tạo mới qua những nghị quyết.
Người xét giấy tờ ở quá cầu Bến Lức là một học viên quan trẻ - hình như là thượng uý, xem tờ bài đăng của tôi rồi miễn cưỡng hỏi: "Đại uý?" Tôi Cô đật: "Tôi xuống Tân An để trưng bày việc nhà trường..." Ở Sài Gòn trong một buổi họp Phường, tôi đã nghe đến quan niệm phân biệt là CIA, nhưng bây giờ chống chế độ chút nào hay chút ai: "Anh có em, cháu đi học chắc biết được việc này..." Qua. Cám ơn.
Cuộc thi ở trường vẫn nằm dưới chủ sở hữu của Ban Giám đốc cũ. Nhưng có một "anh Sáu" ngồi bên cạnh hiệu trưởng T. vẫn quay lại hỏi ý kiến, và có vấn đề phải đi theo ý kiến kiến trúc của "trên". Những gì bảng thảo luận sẽ bị bỏ lỡ.
Đêm nay, tôi đang đi đến thành phố. Phim chiếu rạp màu 1-5-73 và ca vũ nhạc của Đoàn Văn công giải phóng. Bóng tối ở Sài Gòn đã có màn hình vũ trụ này. Tôi không chú ý nhiều như thói quen từ xưa đối với vô tuyến truyền hình, nhưng đã nghe lọt vào từ "ba lê" và nghe giọng nói giọng nữ cao của opéra không-nghe-được-gì-hết. Cái giọng này trên một tờ Nhân Dân đọc được ở Trảng Lớn, ông nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương khẳng định là giọng mềm, hùng, có thể hiện được bản chất cách mạng, không như cái giọng rên rỉ, chút yếu của Sài Gòn cũ. Thời gian sẽ điều chỉnh lại tự động ý thức. (Và cũng không mong đợi sẽ có xu hướng dậy sóng của nhạc vàng từ những năm 85, 86... Đưa ngược nhạc cách mạng rút vào bí mật trên khắp cả nước.) Cũng trên tờ Nhân Dân (1978), một "bạn đọc viết" từ Hà Nội rằng "hát không phải là hét và hãy cho thính giả nghe rõ chữ, biết lời mà hiểu bài ca". Giọng hát của người đó hình như một phần gốc của thời gian chưa có micro?
Chuyện choáng quái vật nhất là sự khỏe mạnh các màn vũ ba lê xa lạ, thượng lưu trên một xứ mà tiêu chuẩn là gốc "nông dân, thị dân nghèo", "ở mướn"... Ba lê học được ở một nước Xô công nông cắt với các nghệ thuật lưu trữ mới như ý kiến trúc của tụ Lenin về hội họa tư sản. Ba lê đã được ông tổ Marx có những liên hệ quý tộc dù được coi là người của Giai cấp, khen và được đám đệ tử nhắc nhở nhiều đến sự thiên ái đó để khoả lấp mặc cảm tầng tầng thấp của họ. Ba lê xa lạ, thượng lưu để chứng minh chế độ mới cũng có thể đạt được tinh hoa nghệ thuật của thế giới. Cũng như chuyện tác giả Sếchxpia mà ngày xưa ông tổ đã rất thích thú khi đi xem diễn đàn. Trong một bút ký ở Miền Bắc được dịch ra Anh văn - một thứ Anh, văn Việt - để giới thiệu cho người ngoại quốc, có đoạn tác giả Vũ Cân khỏe đã tìm thấy nơi hộc tủ một bộ có thể trong vùng tủy lửa Vĩnh Linh các tác phẩm Mặcbiệt hay Vua Lia gì đó - trong nguyên văn! (Thật đáng nghi ngờ vì thời gian đã chứng minh có những câu chuyện tương tự thế này: Một anh chàng cán bộ lớn tuổi, chắc có học tiếng Tây đâu thời Tây, cầm quyền Vol de nuit của St. Ex. Ném xuống bàn hậm hực:"Bọn thực dân và tay sai cổ động cho những trò ăn đêm!") Sự cương cứng trong đối kháng không đủ minh cho cảm xúc buồn phiền như cái đài Hà Nội một thời gian nhạc chuông ma tàu. Giao lưu văn hóa cụ thể bao giờ cũng chứa tinh hoa trái xu xì hơn giao lưu văn hóa lí thuyết hô hào.
Nhưng những điều mới lạ ban đầu cũng mang lại sự hấp dẫn cho đám đông ham vui. Cuộc chiến binh dài 1-5-73 hình như không hấp dẫn lắm vì người ta đã thấy sức mạnh vũ khí trước mắt rồi. Chỉ có một đoạn quan trọng: cảnh trượt nước trên hồ Tây. Cảnh báo thu trong hình không được chứng minh là sinh hoạt thường xuyên nhưng thật dễ thương cho người ta có cảm giác như vậy - mà ai nói trái thật cũng phải thông minh. Vậy thì rõ ràng là phe XHCN, cụ thể là Miền Bắc cũng có ăn chơi tân tiến. Rõ ràng hơn nữa là các vũ công giải phóng áo quần bó sát, vêu sừng, đấm như ai! An tâm đi, những cô gái lo cụ cắt móng tay, tháo son đỏ, đổi áo dài khoác ngoài bộ đồ cũ rách, mặc trong nhà sang hơn ngoài đường, khỏi sợ hãi Giải phóng rút ngắn, quần quần jeans. An tâm đi, những cô gái dực vã lấy chồng, sợ phải cân bầu an bí - những thương binh cụt tay, cụt chân. Và đám đông com trai, đàn ông đã phục vụ cắt đầu tóc ngắn không cần thiết phải đến cảnh khảo sát và không nhớ sự hỗ trợ của báo-chí- có-quá-nhiều-"tự làm". Nhưng không có lửa làm sao có khói?
Cảnh báo slide nước khiến tôi nhớ đến một bạn. Chắc chắn anh đã coi khúc phim này ở Mai trong những ngày lấy MA bên trong. Anh bảo: "Ở ngoại quốc người ta thấy như thế đó, và tất nhiên giảm những tuyên truyền về cộng sản sắt thế này, thế nọ..." Anh quên nói, hay là tôi chậm hiểu, anh đã cảm nhận tình viên từ nhận định chỉ định cho người ngoại quốc đó. Cũng như tôi không có dịp nào, không có cách nào hỏi xem tại sao anh không nhìn vào thực tế ở quê nhà mà dựa vào phim hình ảnh có ý kiến trí, sao lại dựa vào ý kiến một người ngoại quốc? (2004: Anh đã vượt biên, nay sống ở Texas, còn chuyện trượt nước, theo ông Tô Hoài tiết lộ "mở cửa", thì đó là sinh hoạt lén lén, bất ngờ từ trước đám con cháu cha du học và những người Hoa thời gian ưu đãi cần phải nhờ cậy.)
Chỉ có Thủ tướng Phạm Văn Đồng là xui xẻo lần đầu xuất hiện ở Miền Nam. Trên màn hình ảnh nhỏ, thủ tướng có đôi môi dày, vêu lên - đôi môi mà có tên cải tạo liên tưởng để cười xoà khi nghe lần đi thăm Philippine, Tổng thống Marcos nói: "Người Việt rất giống chúng với tôi..." Và một giọng đọc diễn văn ngái sẽ cho một bà phải lên " y Mọi người như", lời thoáng nghe khi tôi bước qua cửa tivi. Bà không cần biết rằng ông ta là người Quảng, phải nói giọng Bắc, nhưng tôi sẽ nhớ đến ông thầy người Huế, giảng dạy ở Sài Gòn, cứ muốn nói giọng Nam, đánh mất dấu giọng sinh viên phải la lên: " Khói thầy ơi, đám con là dân tứ xứ, thầy nói tiếng Huế cho họ nhờ!"
Đăng ký ở một khu trường tiểu học ngoại thành. Tôi thoát vì đã có ông Cao Đăng Chiếm rồi, nhưng cũng mò đến đó vì có biết bao điều phải học. Tìm học trước khi người ta bắt học có lẽ hay hơn, có phong cách trên chân hơn tuy điều điều học này không chắc là thay cho điều nọc. Xe đạp bắt đầu chật hẹp, chật chội. Hay thật, tìm đâu ra cái xe đạp đã quên lâu rồi? Cách thế đăng ký ở đây có vẻ chặt chịa, có lớp thứ hơn những nơi tôi đã trải qua. Nhận được giấy một nơi, ngồi viết một căn phòng, trình bày cho người yêu thích những lời khai báo của mình, chưa được ý thì phải về chỗ trống bổ sung, xong mới được đưa vào phòng cuối cùng.
Tất cả những thầy giáo mau trở lại thành thí nghiệm vào câu trả lời. Ngoài ra còn có ai cũng đậu cả sau khi làm đầy đủ yêu cầu của giám khảo mới. Ngoài ra còn có cuộc đánh giá đời mình theo tiêu chuẩn của người khác, với những lời khai chi tiết làm chứng minh tự sát buộc tội, và nhất là phải có lời thú tội. Điều quan trọng nhất là ở chỗ đó. Bởi vì ở đây không phải là một công việc hành chánh hay dù đặt trong thời đại mới đi nữa, cũng không phải là một công tác chính trị bình thường. Đây là nơi người ta nhận đầu hàng. Ngày xưa người ta làm lễ hiến phù ở Thái miếu. Sau này người ta sẽ bắt một con quỳ trước Lăng Bác để sám hối. Nhưng bây giờ có rộng rãi mấy đi nữa cũng phải có một lời thú tội. Giấy đăng ký cũng ở những nơi khác không có tài khoản. Nhưng hãy chen vào đoạn nói về hoạt động trong quá khứ của mình một lời đấm kiểu đại khái: "Tôi đã theo chân đế quốc tàn hại đồng bào..." Tự nguyện như thế thôi.
Nếu không có cái sợ hãi thì phần lớn ý kiến ai biết mình đã làm hại đồng bào như thế nào. Nhưng đã biết sợ rồi thì văn chương trào lưu. Đừng tưởng tượng là dễ dàng. Người ta đã dạy là nhận tội, nhận thức được tội lỗi của chính mình, cả một quá trình gian khổ đấy. Ừ, cái gì nhỉ? Anh lính sợ nhiều nhất, không trốn được thì phải ra, tuy "đi lính vì bắt quân" nhưng hiện tại đã thấy tội "chống cách mạng, làm tay sai cho đế quốc". À, "làm tay sai cho đế quốc", bài học đã được rồi! Anh công thức giành kíng chộp viết ngăn vào lời khai, sung sướng thoát được bí mật, thoát những giây phút say mê nhớ lại cái quá khứ tới sở rề, về quán rượu ngang hay âm thầm hơn, về nhà cân bằng vợ con. Nhận tội rồi không phải "lội xuống sông hết tội". Phải có thù hận. Một dòng ngắn cũng đủ. Lúc đầu xúc động "ngừng làm em nó sợ..."
Khó khăn chật hẹp hơn một chút là đối với đám thầy giáo. Ai biết bởi giới này còn có võ tự tôn "thầy đồ" hay bởi cái thứ kiến thức có phong cách chuyên môn hóa làm đầu óc dễ dàng ninh rằng "văn hoá là trung lập" mà cứ họ tiếp nối cái gàn "thầy đồ" cũ hãy ra những tranh luận - phần lớn chỉ là một hai câu yếu ớt, trước khi họ tiu nghỉu lấy giấy ra hàng hành ghi thêm lời thú tội. "Tôi chỉ dạy trò chơi thôi, có làm gì đâu! Thời gian nào phải có thầy giáo?" - Nhưng học trò anh có đi lính chống cách mạng không? Anh có dạy (môn học) công dân Khuyến khích thi hành quân dịch không? "Không, tôi dạy cổ văn, tôi dạy sinh ngữ." - Anh lồng vào giờ dạy những đoạn văn ca tụng đế quốc, tư bản. "Tôi dạy toán..." Chà, hơi khó đây, lại trở lại tinh thần trách nhiệm. - Học trò anh đi pháo binh... không quân... hải quân chống phá cách mạng. Nghe ngóng được một số đối phản phun mồ hôi lạnh như vậy, một vài anh híp khoe rằng mình đã "hên" nhận tội trước đó, tránh khỏi bị lục lótg nện. Ấy cũng là bước đầu học hỏi được thực hiện ở chế độ mới.
Màn bi hài kịch lên đến đỉnh cao với vai trò đơn độc của một tên giáo gà nổi tiếng từ xưa. "Tôi dạy học trò là dạy chữ nghĩa, học trò nó làm cái gì là công việc của nó. Học trò tôi có con làm quân nhân Cộng hoà, có con là Cách mạng. Còn nói tôi đã phục vụ cho một chính quyền bán nước thì có gì lạ đâu, tôi ở đâu phải làm theo đó! Cụ Hồ lập chiến khu ở ngoài Bắc thì các anh là Cách mạng, chúng tôi là phản động, còn nếu Cụ Hồ ở Miền Nam thì vai ngược lại, tôi thành người cách mạng rồi." Phát biểu bộ hộp hộp nhưng thảo luận cứ thật khó bài bác vì nó bám vào thực tế sống chỉ có thể rửa bằng một thứ lý tưởng trên khả năng bình thường. Nhưng người chiến thắng vững tin ở sự thành công của mình, không phải kẻ chấp lai hàng. Câu chuyện ồn ào làm mọi người trong phòng quay lại nhìn về phía anh. Người ở trong phòng cũng thay đổi thùng rác. Một câu hỏi của ai đấy: "Anh ta tên gì?" Một câu trả lời bằng tiếng nói: "Nguyễn Văn Thiệu." Đúng tên của anh ta. Mọi người cười ồ giải toả được sự căng thẳng của căn phòng. Còn anh thì im lặng. Có lẽ bây giờ đã khô nhiên anh ta đã tìm ra câu trả lời của vấn đề rồi.
Chiến thắng cũng được tạo nên để phân tích mới. Giải thích "bung" ra cánh cánh dài lên những vùng mới được sử dụng, tìm kiếm thêm các hoạt động hợp lý theo lược đồ. "Anh Sáu" chủ trì cuộc thi của trường Tân An chỉ là một trường tư trưởng hiệu quả - nhờ thế mà không cần thiết kế với chế độ cũ. Anh ta là thầy của người tiếp quản Ti giáo dục Tân An. Và cũng thiếu những gì kẻ hợp tác nóng nhiệt, những kẻ sau này với thời gian làm cho giảm sợ hãi, người ta gọi là dân Cách Cách mạng 304 (30-4). Cũng Nguyễn Văn Thiệu trên đã chỉ vào một người đội nón tai bạno, nói ông ổng ngoài đường phố: "Ủa, thằng X., mầy làm cách mạng hồi phục nào vậy? Sao hồi ông Tư, ông Năm (các tỉnh trưởng Tân An cũ) mầy bà cũng con với mấy ổng, rồi đến bây giờ mầy cũng thân với Cách mạng. Sao lạ quá vậy hả mậy?"
Chỉ trong khoảng nửa tháng, Anh Sáu đã được thay thế và đăng ký giao diện chung, chúng tôi đã tìm thấy mặt anh trong đám "hàng thần lơ láo". Người thay anh là giáo sư cũ ở trường, lại nghe nói đã giác ngộ từ lâu. Nghe nói vậy thì cũng hay vậy thôi. Chỉ biết rằng khi bắt tay chúng tôi, chúng tôi không thể giấu được cảm giác bực bội. A, thì ra lương tâm cũng là một vấn đề phức tạp. Left, mặt nào đó phải chỉ là một quay được phép!
Thu hoạch vẫn thành công hơn. Theo hay chống, ông thầy đối với họ vẫn là người cố vấn để hé lộ tâm sự. Người ta đã mới lời khuyên cho họ - bên dưới một khía cạnh hữu ích, đó là nhân danh tổ quốc, dân tộc, người học trò có thể xử lý giáo sư làm tay sai cho đế quốc mà không đi ngược lại với đạo lí chút nào. Hiệu quả của câu ví dụ về lâu mới có tác động, nhưng trong hiện tại mối mối thầy-trò tự nhiên chưa được diễn thuyết làm đảo lộn. Người học trò chơi hoang mang trước tương lai thầm thì hỏi thầy tuy thầy cũng nghĩ phải làm sao. Người học trò hoàng nón mũ chào thầy, cũng kính trọng như một thuở nào từ bên kia đường nhảy qua bên này đường để được chào mặt thầy. Người học trò bị du kích chặn mất mất chiếc xe đạp cũng ầm ĩ gừ riêng với thầy: "Con sẽ theo Hoà Hảo..." [ Bản thảo: Có vẻ như cậu học trò mười mấy tuổi đó sống quá quen thuộc với cảnh tranh tối tranh sáng ở thôn quê nên không loá mắt trước "chiến thắng đại đại". Đài phát thanh, tivi nói quân ta làm chủ Sài Gòn, thành phố phố này chỗ nhưng ở một xóm, một làng vẫn còn những người làm chủ khác. Đã nghe tiếng xầm xì về đám đông thu hút bỏ trung tâm đi, trước khi quân giải phóng tới. Họ thực hiện một cuộc giải trí vòng quanh các lực lượng này: Họ lẻn vào các chiến khu bỏ trống, giở lại kinh nghiệm cũ, gài súng đạn, bắn đinh, đồng thời lại trong thế tự tồn tuyệt vọng vì hơn ai hết họ đã biết số phận dành cho họ. Còn lại những đơn vị quân đội hoàng lõng nữa. Nên cũng có tiếng xầm xì về một đường dây vòng vèo qua kênh, bưng đang thành hình. Dù thế nào đi nữa thì kẻ thất bại cũng đang chạy trốn, còn người chiến thắng thì quá bận rộn không thể quay lại sau. Hết ]
Rồi đến một cuộc họp toàn ngành giáo dục để biết rõ chính sách mới, về việc mở lại các trường với một vài môn học hạn chế để chứng minh đường học sau giải phóng vẫn bình thường, như điện vẫn sáng, nước vẫn mở, xe vẫn chạy... Và bất ngờ lúc đọc tên, tôi thấy mình đang ở trong ban Điều hành tạm thời của nhà trường. Có gì đáng nói về việc đề cử này if no có xầm xì cần ghi lại: "Chà! Y móc nối bất kỳ mà hay quá vậy ta!" Nhưng cũng nhờ đó tôi tiếp tục cảm thấy xúc động hơn một phần với những người mới.
Người tiếp theo Sở giáo dục tỉnh nguyên là một giáo viên tiểu học, và người thứ hai cũng vậy. Nhưng cũng như các đồng chí của họ, họ tất cả bùng nổ trong nhiệm vụ mới. Và xung quanh họ là đám giáo viên, giáo sư, chức năng ngóng ngóng cũ. Phần lớn là những điều cấm hành động mới vừa được đề cử, đến để hỏi về đường lối làm việc, về việc mở lại trường. Cũng có những kẻ xin tội lí làm riêng tư: "Hồi ấy tôi vào dân chủ là vì bắt lực... Anh hỏi lại những người ở đây mà xét lại cho tôi nhờ..."
Ai biết vì lập trường không cứng hay vì nhu cầu giai đoạn mà anh... tiếp theo đã trả lời câu hỏi của tôi một tư tư không mong đợi: "Hãy cứ làm việc đi, bây giờ là lúc bung ra, có khó khăn nhưng ráng giải phục..." Sau này tôi mới hiểu là vì không có khả năng (ngay từ lớp trên) mà người ta chỉ đưa ra đường chung, và "vừa chạy vừa sắp hàng" người ta sử dụng hàng thần kinh bên trong khung trắng đó. Nhưng chúng tôi biết vẽ sao cho đúng ý người mới. Cố gắng trình bày công việc chi tiết dưới dạng mẹo nhỏ để dành vinh quang cho người có kiến trúc sáng tạo, nhưng tôi cũng không thể chọn... hiểu để quyết định được, đành phải ra về. Một chút biết dù không đi cải tạo, tôi vẫn phải loay hoay trong bao lâu nữa.
Giữa tháng Sáu, Tân An mở lớp "học tập" chính cho giáo dục toàn tỉnh. Một danh từ phải giải thích và giải thích cho mấy người cũng không hết nội dung, và chỉ hiểu được cái kính vạn hoa này là mỗi người hiểu được cách của mình, ở trong một trường hợp tham dự - một con cá trong cái bỏ hay cái mương của mình. Cái đề nghị lập từ điển Bắc Nam nào thật sự vô ích: Chữ không nói được hết nghĩa và chỉ có cuộc sống mới tẩy hết nội dung của nó thôi. "Sống đánh lửa" như ông bà mình đã dạy.
Lần đầu nghe nói đến chữ "thu lược", đầu óc chỉ có thể tượng tượng được ý nghĩa vật chất của nó thôi, qua đó thầy giáo thấy dân ruộng lúa lúa, gom đậu, thấy chủ xông hơi hả đếm bạc bán trái cây. Người xưa đã có chữ để phân tách hoạt động chủ yếu trí thức và hoạt động chủ yếu chân tay, và chữ dùng cũ còn giản dị hơn: bài học, bài làm, ý có gì là tập học, thu mục đích cả! Họ chưa biết đến cái tài chủ "vô sản hóa" có từ những năm đầu thành lập Đảng và sự yêu ép nông dân hóa - bần cố nông hóa từ những năm 50, đề cao lao động chân tay - hiểu là lao thô sơ, đến chế tuyệt đối, và canh nhẹ nhàng công thức dù là có những lời cải chính.
Hình như thắc mắc thắc mắc nhiều về những chữ chưa biết - cái khôn bẩm sinh đã dạy họ đến lúc nào cần biết thì sẽ biết. Sống ngang đó sẽ tránh được tai họa cả khi chưa đáng có tai họa: Khi giải thành viên nói trong bài học mới về chiến thắng vĩ đại có chữ lên lớp thì nên hiểu đó là để truyền đạt kiến thức, trao đổi với học viên cách một số, béo chỉnh, thận tưởng giáo viên lên-lớp "cho một bài học tối mặt nhọn"!
Vận chuyển, thì hãy xúm lại học tập 10 ngày, nghe giáo dục thành viên lên lớp học, xong về tổ thảo luận, làm mục tiêu mang lại, cuối cùng dự tổng kết lấy cái "bằng" đi về làm ăn. Trưa không nấu ăn thì ấn bụng thả vào thùng làm thanh kiếm nước tương, dưa leo. Mới đó mà đã xa, quá xa rồi, cái quán Anh Đào với canh, thịt kho, dưa giá. Thảo luận tổ dựa trên các câu hỏi của giáo viên cho - có tip ý, thảo luận thoải mái, quan trọng tự làm tư tưởng theo bài học. Có giấy phát cho thư ký ghi ý kiến phát biểu của mỗi người rồi sẽ cô đơn lại làm ý kiến chung cho toàn tổ.
Bài học là một bài Lịch sử chống, lịch sử thất bại của Moc can thiệp vào Việt Nam làm khuôn mẫu cho tất cả những ấn loát chính trị, lịch sử sau này được tìm thấy trong hàng bạch kim, hàng trăm lần từ tờ báo địa phương, báo đơn vị, hội đoàn, đến những sản phẩm ấn gọi là béo túc cũng không vượt qua được. Lúng túng, tự do học viên đến tổ trưởng, tổ phó thủ công cũng là dân nguỵ. Cán bộ giáo dục đến dự trữ lại càng làm cho khí cụ yên tĩnh hơn. Một vài người bình bình theo bài học - vì câu hỏi đã chứa sẵn câu trả lời. Cứ kể cũng là định hướng, thích ứng kịp thời. Chỉ có một bà giáo cứ cho là Dương Văn Minh có công trong việc chấm dứt chiến tranh - đúng là nữ nhân nan hoá! Duy có điều không có tác dụng để tranh luận. Một vài phút trống trải.
Mới được bảy ngày nên có tập lệnh học tập riêng cho các bác sĩ. Thành phần sĩ quan giáo dục phân tách ra, bỏ cuộc thảo luận, lớn dác ra đường xem thông báo. "Đi học" phải tính khoảng 6.000 đồng làm chi phí. Thực sự cũng dễ dàng có ảo tưởng về một thời gian học, tuy có thể dài hơn 10 ngày nhưng cũng không có nỗi buồn nào. Đi học phải trả tiền là đúng rồi. Cuối tháng Năm đã mở lớp học tập cho hạ sĩ quan, binh lính, cảnh sát. Người đi về từng đỉnh vui vẻ cười nói ồn ào, tay ghim như một thời thơ ấu cũ - có một loại thuốc lá cầm tay và sau đó trôi vào xà lách. Đầu tháng Sáu, Sài Gòn ra lệnh tập trung học các học sinh cấp hành - mang lại tiền ăn một tháng. Bây giờ tập trung cấp uý, mang tiền ăn 10 ngày. Nơi tập trung là những trường rào chắn ngăn cản ngay từ bên ngoài, có những người lính canh gác, nhưng nhỏ bất thường ấy không gây ra chút xáo trộn nào trong sự đau khổ chung. Sau đây ngay những cơn đau nhân cũng phải thầm lặng trong cay đắng về sự lừa gạt đến độ tinh vi của người cộng sản Việt Nam. Nhưng đâu có phải thành công thì ai cũng đi theo với sự nâng cao tư vấn của người làm?
