Khoảng nửa tháng sau khi vô hộp, khoảng thời gian vừa đủ cho 10 ngày trôi qua cộng thêm một chút thời gian chờ đợi tự an ủi, để rồi bắt đầu giải quyết khoải đánh dấu câu hỏi ngày về, không biết ai đã tip lại câu chuyện Từ Thức lên tiên để đùa bỡn rỗi hoangg về cái kỳ hạn 10 ngày học tập của chính quyền mới. Câu chuyện thần tiên thơ mộng xưa không vẽ lại hình ảnh hùng hùng của cảnh Từ Thức về trần được biết mình đã đi bao lâu, giây phút từng sợi sợi, từng sợi quang trắng tăng phủ lên lớp da mặt nhăn nhăn, co rúm, phủng còng tấm thân vừa mới còn thanh xuân, cường tráng kia. Những người mong chờ các trại cứu cấp cứu báng chính sách lâu rồi cũng tìm ra được một luận cứ biện hộ: "Người ta chỉ bảo cứu đồ ăn 10 ngày chứ ai bảo đi học 10 ngày đâu!" Dầu ai có tờ báo trong tay lúc đó để thay phiên bản phản chiếu. Nhưng nội bộ một bộ cơ sở "đi học 10 ngày" của toàn thể sĩ quan cấp uý cũng có đủ bằng chứng thực tế nếu không có trên văn bản thì cũng nằm trong mưu mô tính toán có ý thức lướt của người chiến thắng. Này nhé! Mở đầu cho hạ sĩ quan và binh sĩ học 3 ngày cấp giấy cho về làm ăn, không còn nghi ngờ gì nữa. Việc gọi các chức quyền cấp cao và tướng đi học "mang tiền ăn một tháng", chưa hết thời gian ấy để nghi ngờ thì có lệnh "mười ngày" tiếp theo thiết lập giữa cái thực và cái giả, cái giả sau cái thực để giả toàn bộ. Người cộng sản đã dạy cho người Việt Miền Nam bài học kinh nghiệm bàng hoàng về cách làm chính trị. Vẫn có tên cải tạo gật gù vô tư: "Đặt vấn đề nếu không trượt như vậy thì có thể thu thập trăm vạn người trong một lúc không? Có thể loại bỏ máu nữa không? Chưa kể chính quyền có nắm chắc được hay không?" Ừ thì dù sao cái hiệu quả cũng là điều cần thiết, là cánh nghiên. Nhưng đó là lý luận của anh chàng trí thức không-biết-đến- cộng-sản, suy nghĩ theo lối "trung lập" của cuộc đời anh vẫn sống, theo lối "không có lập trường" như anh sẽ biết. Người ta không cần tăng cường sức khỏe đó. Không, trăm lần không, ngàn lần không! Luận cứ của anh ấy có xác nhận không được chấp nhận: có xoa gạt. Người chiến thắng nói họ quá mạnh mẽ để không cần lừa gạt chiến binh đánh bại họ trong tay. Nhận như thế thì làm sao có thể nói về chính sách "khoan hồng đại độ, trước sau như một" được? Trăm điều chỉ tại mi u tối! Ờ hé!
"Có ai bắt bớ gì các anh đâu? Các anh tự động mang giỏ xách đi trình diện đấy thôi!" Trong lời nói đó có chút đểu cáng hả hê của con mèo tai con chuột. Một chút sai sót trong chi tiết là một kẻ săn lùng cả trước khi vượt quá giới hạn. Nhưng cũng thật đúng là hầu hết đều bình yên đến cổng, xin vào. Có người con gái đi theo ủng hộ cho con rể. Có người thuộc diện "ba ngày" đưa bạn, ngồi uống rượu buổi tối cũng theo bạn vào cổng cho vui. Có người giải ngũ cốc nì xin "đi học để có cái giấy về dễ làm ăn". Nhưng qua con ngựa sắt là dòng sông không trở lại. Nhìn lại, có ai ngạc nhiên về cái thua ngày 30-4 vừa qua không?
Ừ thì vào cho yên thân. Sáng 23-6, tôi đi vòng vòng từ phường rồi cầm khúc bánh mì đến cổng trường Taberd. 10 giờ 30. Hai thành viên quan cầm súng Yên tĩnh chỉ lối vào. Ngoài đường vắng, cổng kín chỉ có một khoảng trống, không thể biết bên trong có gì.
Không có ai chỉ dẫn cả nhưng người ta tìm thấy bất cứ điều gì đều bắt chước làm theo. Đến guichet trả tiền ăn 10 ngày, hơn 1000 đồng thì phải. Có biên lai hoàng gia. Xong rồi xách cái xắc dựa trên. Hành lang hơi tối. Đã có người ngồi ở đó rồi. Không có tiếng nói. Tiếp tục nhìn nhau. Có cái gì đó ở bên cạnh. Khoảng nửa giờ sau thì Trần Anh Tuấn đến. Hành lang hẹp của người. Đang ngồi nhìn nhau, một người có thể ra ngoài khí cụ bỏ lệnh. Vẫn còn một cái nặng nề lảng cứng tuy rằng con người đã loay cử cử động, tiếng ồn ào của đồ vật cọ xát, tiếng loảng xoảng của kiềm, dao inox ném xuống sàn gạch bông. Chúng tôi chỉ được cung cấp một phòng khách sân vườn. Cũng lại ngồi nhìn nhau trong cảnh cấm ngày của Sài Gòn không điện. Lại có người tiếp theo.
Trung gian, một người có thể bước vào một nơi thoải mái, ngồi trên nói Thử từng tiếng: "Đảng và Nhà nước lúc nào cũng cung cấp lượng hồng hồng đối với các anh, nhưng được đưa vào đây là để những người thỉnh thoảng ăn thử về các lỗi đã làm... Các anh phải cải thiện cho tốt..." Tốt lắm rồi!
Nhưng ra ngồi ngoài ghế phía bên phải của trường để sắp xếp thành đội thì ánh sáng và cây cối cũng làm cho đầu kính giảm bớt quan tâm một chút. Chỉ còn lại một phần ngu ngốc được bỏ qua. Ngón tay đang chờ đợi. Một bộ có thể đến, ồn ào khi mở. Lớp trung bình được sắp xếp riêng biệt.
Tách tôi ra. Mãi đến chiều mới có đủ số đại uý thành một đội. Nỗi nhớ có bao nhiêu người. Tất cả được dẫn lên một căn phòng trên lầu.
Bàn học đầy đủ. Trên bảng đen còn ghi lại bản chương trình sinh hoạt hàng ngày, có ai đó nghĩ ra là của đám cấp tá giao diện trước đó. Vội vã, lười biếng nên không nhớ chi tiết của chương trình nhưng cũng thoáng nhận được tính năng ổn định lâu dài của nó. Và không cần nghĩ thêm để nhìn chung quanh. Có một trang phục quen thuộc không nhớ ra đến khi đánh hỏi: "Ở Tân An có còn ai trình diện nơi đây nữa không?" Mặt nhìn vào tấm phiếu khai của tôi, hỏi, à thì ra đó là Can, gặp vào lúc tôi trình bày ở Trung tâm tuyển mộ III khi đánh dấu là chuẩn uý ở đấy, gốc giáo dục. Tôi thu thập phòng ngủ, mạnh ai tìm chỗ ở. Một hiệu trưởng nằm còn queo trên estrade trước bảng đen, sau này làm đề tài cho chuyện cười được coi là trò đùa liên quan đến nhà giáo.
Trời càng về muộn càng mưa tầm xa. Tôi mang mùng lên trên tầng gác trường nhưng không được ngủ. Từ trên gác nhìn ra bóng tối nhiều hơn độ sáng. Trường vốn là một tư thục Công giáo, cấu trúc mang tính cách nhà tu nên càng thấy âm u hơn với bốn bức tường kín mít vươn cao trên nền trời. Ánh đèn trải dài trên sân nước. Một vài người lính đi lại mang B40 gắn đầu đạn cái bóng càng dài ra nhãno nhẹ. Nhưng không nghe tiếng vũ khí và chạm mà chỉ có tiếng ồn nhanh chóng xẹp nổi bật hơn cả tiếng ồn rào và gạch tranh phân tách. Tôi đã tìm thấy chính mình. Không chắc chắn một cảnh nào trên màn bạc, nhưng mường tượng là hình ảnh của ngục tối tăm trong một câu chuyện phim chiến tranh, nơi một lâu đài trung cổ châu Âu.
Lúc nửa đêm có tiếng ồn ào dưới sân. Xe đỗ, cổng mở, người về từ các trường Gia Long, Petrus Kí quá chật. Họ sắp hàng đôi dưới mưa, xac mang theo mình, ngoòng ngoèo như con rắn. Những người thư giãn xung quanh, nắm tay đặt đầu súng nhẹ về phía họ. Có tiếng ồn ào nhưng cũng không nổi tiếng ồn ào. Không phải ồn ào phản kháng mà là tập hợp từ tiếng nói, cử động không có ý thức cầm giữ của cá nhân. Nhưng rồi trật tự cũng trở lại. Chung quanh tôi mọi người đã ngủ. Bầu trời đen tối. Còn nặng hạt rơi qua vùng sáng Mưa đèn, tủa xuống đám người leo dần, leo dần vào phía trong, cô ấy đầm lầy. Có cái gì đó ngọt ngào trong tôi, tôi sẵn sàng nhìn đồng hồ. Đúng 12 giờ. Tôi vào làm bài thơ đầu tiên trong đời của tuổi lớn, tuổi tưởng nhẹ không còn xúc động để làm thơ.
Buổi sáng dậy sóng nhiệt hơn hôm trước. Người vào đông lạnh. Có loa bắc truyền tin đến các phòng. Lúc đầu chỉ có những người kêu gọi hỏi về một chi tiết trong lời khai đêm trước. Dần dà các đề tài càng phức tạp hơn, có khi buồn cười: lên nhận chiếc vali (sao không là chiếc nhẫn samsonite?), nhận món tiền của người nhà gửi, trả cho vợ chùm chìa khoá lỡ mang đi... Ít ai chú ý nên gọi nhiều lần. Có khi người gọi loa mất chiến đấu: "NVX lên nhận ngay gói thịt kho vợ gửi, kẻo thối đấy!"
Có một chiếc xe mang bảng hiệu Continental chạy vào đảm bảo việc làm tiếp theo, ăn uống. Hát thật. Dân cải tạo là mục tiêu cho nhân nghĩa, nghệ thuật tụ về. Nhà nước mới được dân chúng bên ngoài xầm khen xì tính nhân đạo đối với những tên tội phạm mà có tên cả đời chỉ bước đi dưới nhà đường hàng này - còn nhà tư bản kênh kiệu trước kia thì lại được dịp có công tác phục vụ cách mạng. Có điều lực bất tòng tâm: Muội ăn cho cả ngàn con người mà bằng bảy cái nội 50 kê ông táo trên nền gạch bông, chụmfire ngựa cái chen với than. Và cũng là dấu vết quá gần: Chỉ có cải cải, cà rốt, thu đủ hầm bà càyg mà cắt đủ mép cạnh này, búp trâu... Cho nên cơm trưa ăn vào lúc bảy giờ tối, cơm chiều vào lúc nửa đêm. Đã muộn mà còn đông người xúm xít nơi "bếp". Đấu cơm vừa chín tới, có khi chưa chắc chắn đã lôi ra xới cho đám người chầu chực rồi thoáng cái, lại là người kết nối phía sau nấu như tiếp!
Chiếc xe chạy ra vào lại được dịp mang lại hàng bán. Chèo cái là hết. Bánh mì, bánh ngọt cho lúc chờ cơm. Xì dầu, nước tương, đường... cho những người tuy mới qua một ngày nhưng đã thấy rằng những nhu cầu thiết bị cho cuộc đời thật khác chắc chắn những thứ thứ của đời cái-gì-cũng-có-sẵn bên kia bức tường, rất gần mà đã thật xa. Ống loa lại có đề tài: "Anh em ráng tằn tiện để có còn tiền mà tiêu..." Chắc chắn không ai chú ý đến lời khuyên Khuyên thành thật đầy ẩn ý đó. Thói quen tiêu chuẩn không dễ gì xóa bỏ ngay lập tức. Người ta món cánh cánh cửa thạch mo ra đường, nối dây dài từ trên lầu xuống cột vài đồng bạc, nói với: "Một, hai li cà phê đá, thu nhẫn, pạcxỉu..." Buôn bán cũng sòng bạc lắm, tiền tàn lại đeo theo hàng trở về chủ. Có khi đầu dây là một phong thư kèm tiền công để gửi về nhà rồi chồng trên cao, vợ dưới tiếng ồn bị mất như cặp vợ chồng Ngâu tân thời qua mặt Thượng đế, không cần ngày Trùng thất.
Việc giải quyết vấn đề vệ sinh cũng là điều đồng tính đi. Cống không đáp ứng thoát nước tiểu. "Phồn vinh giả tạo" có thể là chất sản xuất, tiêu thụ nhưng không thể là của tiết kiệm. Bốn khung cầu tràn lan ra ngoài hiên, trên dọn lên xuống. Người ta giải quyết ngay ở các góc tường kín. Thế rồi không biết ai có năng suất, một công việc chung đầu tiên được đưa ra: tăng cầu. Người ta kiếm không biết ở đâu được cái xe rác nhỏ, vài cái bỏng, xúc phân chất lên xe rồi mùa hè bám vào cuộn từ ra, đổ vào hai thùng phuy bên trong cổng có lẽ ngày thường chỉ dùng chứa lá cây hay giấy vụn. Người đội gác không nói gì, đứng lên kéo cái ghế xê chỗ khác, mặt hơi nhíu xuống. Đám tang cầu vẫn hò nhau, đi đi lại lại, có người ở trần, có người còn giữ cái quần dài, chỉ cuộn lên trên mắt cá. Tha hồ cứt quàng lên nhưng cầu sạch bong. Đám đông "ăn trên ngồi trốc" nhậu lade, húp cà phê của chế độ cũ ở bước đầu bỡ ngỡ đã làm việc bình thường họ không làm, chứng tỏ tiềm năng kho tàng như họ sẽ chứng minh dài dài sau này để cải thiện chính những lời kỳ vọng của đối phương. - và tất nhiên người chiến thắng đã bị thuyết phục trong giao tiếp riêng đi nữa, trên diễn đàn buổi trình chiếu họ vẫn không thể nói khác giáo điều để thấm mồ hôi những kẻ "ngồi không ăn bám", "ngồi mát ăn bát vàng"... Cái riêng, cái chung của cuộc đời thường vẫn có khác nhưng không ở đâu, với thời đại này, với những con người này mà mặt trái, phải khác nhau đến thế. Nhưng đây chỉ là buổi khởi đầu mới tiếp theo.
Tối đa 15-6 có lệnh chuyển. Tập trung ồn ào dưới sân. Gần 11 giờ loa gọi tên từng đội. Nỗi nhớ mình mấy người. Có đường dẫn. Vắng mặt. Xe đậu dài. Trên sản phẩm có hàng chữ Hán của hai, ba loại hình như là nơi sản xuất. Bên hông xe có hàng chữ phấn nguệch ngoạc, phải suy nghĩ một lúc mới hiểu: Ta be, Ta pe, Bơ rút Ki - những nơi đến đón người. Chờ đợi dài như đêm nhưng rồi quá nửa đêm xe cũng chuyển bánh.
Có hai người bảo vệ ngồi phía sau. Bình thường, nhưng ở xe khác những câu chuyện bất ngờ là dấu hiệu đối kháng nằm trong ý thức mà về sau đám chúng tôi sẽ tập làm quen chịu đựng lâu dài. Hai binh gườm gườm bắt mọi người ngồi im, "không thì bắn". Cái thói loay hoay vô ý thức cũng như kết quả của việc chèn cá nhân ai đó nghe tiếng cơ bản lên xuống phải bay hồn rởn gáy. Một xe đi câu lạc bộ, qua tiếng càu nhàu của tài xế xe, tên nguỵ ngồi sát phía trước biết xe đi Hóc Môn mà cứ vòng mãi không ra khỏi thành phố, liền phục vụ nhanh chóng. Lái xe ban đầu không nghe nhưng nhẹ nhõm rồi cũng đành lắng nghe một nửa: nghe bảo quẹo phải, anh qua trái. Tên nguỵ ma lãnh liền chỉ ngược lại con đường đúng, phút chốc chiếc xe ra khỏi nội thành!
Những chuyện ngây thơ cũng không có thở trong cuộc đời cũng như của con người: Nguỵ lên trước thấy Cách mạng lên sau nhu nhu nhu cầu tay định nuôi lên. Cách mạng đưa ra một cách tự nhiên cả khẩu súng phun víu rồi tự mình đu cả hai tay lên sau, cầm lấy khẩu súng của tên nguỵ lân thoáng, xong thảnh thơi ngồi xuống hình như cũng thắc mắc gì về cử chỉ vô ý của mình bên thù.
Xe đi chậm. Bóng nhà, bóng cây trùm lên được thiết kế kín đáo khe hở nơi giáp mí tấm vải phủ xe. Ngỡ ngơ rồi cũng có người ngồi phía trước ngón tay ngón tay qua khe hở nhìn để theo dõi đoạn đường. Đi đâu? Từ lúc ở ngoài đời đã nghe xầm xì về chuyện thảm ở Miên. Hiện tại đã đến như mình ở đây chưa? Cái bấu víu tuyệt vọng là từ câu chuyện các ông tá được đưa lên chiến khu "tham quan" để được nhìn tận mắt tội ác của mình. Nhưng chúng tôi được đưa đi đâu?
Xem trên đường Lê Văn Duyệt. Một người báo, để rồi xầm xì với nhau "Chắc chắn vào Quang Trung". Bầu trời mãng sáng, ánh sao lọt qua khe vải, nhưng xe cơ cứ lì lì qua cửa Trung tâm Tuyển mộ nhập ngũ rồi lùi lủi đi qua làng ảo ngủ mê. Chút ánh đèn neon sáng lên ở Củ Chi và xe tiếp tục về hướng Tây Ninh. Ý kiến lại nổi lên: "Chắc chắn vào Chiến khu C, mật khu Bời Lời." Nhưng một người kết quả quyết định một cách dè dặt: "Có đi Trảng Lớn, khu ấy của SĐ25, của trước kia, rộng lắm, chứa bao nhiêu người cũng được" - anh ta nói tiếp - "tôi đã ở đó mà!"
Nhưng đến giữa đoàn xe lại dừng lại. Những phút lạnh mình, lạnh hơn cả hơi gió núi lùa vào. Hai tấm tấm phía sau vén lên, bảo vệ đi lại lại cho giãn gân cốt. Tài xế cũng ngồi xổm bên cạnh đường. Một vài tên nguy hiểm rè xin đi tiểu, bị náo động. Nhưng xe cũng vẫn chưa chịu đi. Người ta chờ các xe lạc. Và hình như có xe Girl, có người chết. Một người từ đầu vẫn ôm bụng - cởi dạ vì cơm sống tĩnh lặng ăn muộn với đồ xào thiu. Anh ta bạo giống lúa xin đi cầu, được chấp thuận. Để bụi cây bầu tâm xuống ruộng còn hơn xuống sàn xe cho cả cải tạo với bảo vệ cùng chung. Cuối cùng lại lên đường.
Ánh sáng mờ ảo trong đêm nhưng hơi thở tăng lên một chút. Đoàn xe đến gần Tây Ninh sắp xếp ngang. Anh bạn lúc cười bật lên, quên cả sóc: "A, Trảng lớn rồi, đường vô Trảng Lớn đây mà! Tôi đã ở đấy, tôi biết!" Xe tháchnh trên đường đất đỏ, mời gọi những vũng nước, đẩy lùi về sau những hàng cao su lưa thưa. Tăng dần độ sáng của trời.
Xe vòng vào trong trại khủng long rồi đốt một toán xuống sân quân xa cũ. Đất trống rỗng các giấy tờ sổ sách kỹ thuật, hiển thị toàn bộ một góc. Và cỏ xanh ngập nước chung quanh vươn ra hàng rào gai còn lủng các loại hồng hào màu xám. Một vài cái ba lô chiều bộ quần áo lô lô bên mảnh lô lô mảnh.
Chúng tôi được phân tán phía sau dãy trại gia binh nghiêng nghiêng, không vách ngăn. Các giao thông hàong chơ những trái lựum đại bác, nạm những trái lựu đạn pháo lên trên bùn nước, giữa về cỏ chỉ sa trầm xen kẽ các dây bìm rau muốn chắc chắn từ rác của một bữa ăn nào đó. Có các đường nhựa bao quanh khu chúng tôi, ngăn cách hay dẫn tới các "lán" khác thuộc về những bạn đồng hành đêm trước. Bên phải là một khu cháy đen, của một kho đạn cũ. Đường nhựa thuộc loại để xe đi tuần nên chỉ cách hàng rào trại khoảng mười thước. Tình cờ thú vị là chính ở đây, trên đoạn đường này, anh "đã-từng-mở" bị một trái đạn pháo kích, bị thương nên giải ngũ để hôm nay quay lại đây với vai trò khác. Bên ngoài hàng rào là cỏ tranh không dày lắm, là đám đám đất đục lỗ không và ngôi nhà đơn độc dưới tàn cây có con bò lang thấp thoáng.
Ồn ào và mệt mỏi, mọi người lăn lộn một giấc dài thật dài. Chưa ai biết làm gì và cũng chưa có ai quan tâm đến các đội trưởng, khối trưởng làm gì, giao tiếp bên trên ra sao. Bắt đầu nghe chữ "giao ban", được hiểu là thông lệ trong buổi chiều khối, Đội trưởng lên trưng bày nghệ chỉ huy cho biết công việc để về phổ biến cho anh em phải làm. Không biết từ đâu mà có các phiên bản chúng tôi với các danh từ đại đội, trung đội, tiếu đội và các bí số A, B, C... y như của bộ đội. Người cộng sản đã có các kinh nghiệm cải tiến tập trung từ các nước xã hội "anh em", từ hai năm nắm quyền ở Bắc, nhưng dường như lần này họ quản lý thuộc về quân đội nên mới có các phiên bản tương tự kia. Nhưng phần lớn nhất là đám dân sự (nhà giáo, viên chức) không nghĩ đến tính cách chiến đấu của mình và cứ giải thích theo hướng lừa dối đã là người chiến thắng vạch sẵn.
Lệnh đầu tiên được đưa ra là "trang web định vị ở". Nói nôm na là lên phòng nấu nướng, ăn ngủ, ỉa nhỏ. Mái tôn sà thấp xuống thì ý cần làm vách. Chỉ có nền đất phải lót thì thu thập các mảnh vương miện, hè nhau qua khu pháo binh kéo thùng về khít lại làm chỗ trống. tò mò tính cơ hội phát triển. Người ta xúm xít xung quanh các ống xả bồi thuốc bồi, lúc đầu giải quyết ra rất khó khăn nhưng khi có kẻ tìm cách lấy đá đục xoay vòng thì họ thi nhau xem ai mở nhanh nhất. mỏng vèo một ngày là các loại bao vải bồi bồi được lấy ra hết. Để làm những gì cần biết. Có kẻ la lên: "Nguy hiểm lắm!" Nhưng ai nghe.
Lúc đầu, bất kỳ người dân bóng bay nào lảng vảng xuống trại đều được tìm thấy. Tha hồ ồn ào hét to. Lệnh qua khối, đội trưởng là nên kê chỗ nằm cách mặt đất 5, 6 tấc để tránh ẩm thấp nhưng có kẻ chỉ kiếm mảnh che eo, vài người mang thùng gỗ tinh đá xếp chồng lại. Tạm thời rồi còn về mà! Có ăn đời ở kiếp ở đây đâu! Đội trưởng trong bộ phận của mình bắt những người dưới quyền kê cho nhau nhưng không được đồng loạt với các đội khác, cùng một dãy nhà. Ồn ào, co mút rồi lại phải xả ra cao như nhau. Hì hục, càu nhàu, những người lính cũ lần đầu được biết đến với lối làm việc "rút kinh nghiệm" của Cách mạng. Làm sai, làm lại không đúng. Làm xong ý kiến kiến trúc là đúng hơn,. làm lại. Phá hết ra làm lại cũng không hề hấn gì. Những người như chúng tôi hoặc do kiến thức mà có, hoặc bởi cuộc sống coi thì giờ là tiền bạc của xã hội kỹ thuật, thành phố đẩy nhau nên ngứa, chán nản làm việc này, nhưng về sau đã thấy những người bộ ngồi kiểu nước, buồn thiu hay thư giãn với nước trà, thuốc lào, có xông hơi hoạt động thì với ý thức nông dân là thời gian được tính bằng tháng, bằng năm không phải bằng ngày, giờ, phút, chúng tôi mới không làm lạ. Thì giờ không cần, công sức không kể, cái họa da vàng hồi tản mạn đối với người Tây Phương còn làm cho họ sợ đến thế hồ hồ khi được những người lãnh đạo đạo lái chọn hướng vào một mục tiêu. Mục đích mà họ đã đạt được là đến 30 năm. Không tính rằng trong 30 năm đó ta sẽ đi đến đâu! Và bây giờ họ truyền sức lăn ải đào tạo huấn luyện viên trên cả nước.
Khoảng bốn ngày đầu ăn Bình Trung Quốc. Những bảo Bình với hàng chữ Hán trong “CHND TQ Đại mễ” cải chính chuyện “hạt bình miền Bắc làm tư, để chia cho Nam, Bắc, Miên, Lào”. Nhưng lúc này thì chúng tôi không bị sốc lắm để phải lưu ý đến chi tiết này, còn về sau thì lại có quá nhiều chuyện cười chính trị để không phải nhắc tới nữa. Gạo nhẹ nhàng, sâu mịn từng chi tiết không được ăn. Lại có thêm công việc làm: Cả xúm nhau tí xíu, bắt sâu, gạn khách sạn. Cơ chế nấu trên từng gang để làm các công tử, quan viên quen dùng nội ép nút National hay ngoắc tay gọi bồi nên tha hồ sống, nhãno, khê thơm. Có đầu dược sĩ vốn là trợ lý Dược nấu cơm sáng trong bóng tối mờ mờ thấy không có cách nào làm chín được rồi xách cả thùng nước đóng vào cho anh em ăn cháo sáng. Ban đầu có ai rên rỉ gì. Gạo phát 700 gam một ngày cho mỗi người. Trừ một nhóm nhỏ
- trong đó có khoảng thứ bảy người chúng tôi - còn thì ăn rất ít. Anh bác sĩ con ông già Bộ trưởng thời ông Diệm - anh này, vị thế con-nhà, lai (Đức), nai vàng bướm cho thấy cái ngây thơ ngu ngốc trong thực tế cuộc đời, thực tế đất nước - anh chỉ ăn được sau chén kèm theo cái lắc đầu nhẹ như để xin lỗi tôi. Ngoài sức lực dự trữ của cơ thể xác ra, nhiều người còn có bình, đồ ăn mang theo (10 ngày) nên có thể biến ra nấu nướng, lấy thịt kho, đường của mình thay thế muối hột phát. Sự rộng rãi do đó cũng còn được phát triển tự nhiên hơn: Cơ sở các dư Dược phẩm qua các nhóm ăn mạnh ăn hơn - phần lớn là đám thanh niên thảnh thơi cơm sống, cơm sâu một cách tỉnh táo như sinh hoạt của họ.
Từ công việc chỉnh sửa trang web ở các công việc làm đồ ăn vặt vặt. Đổ, sớm, chén, rửa của trại gia binh rác bãi rác được thu gom lại. Chén đĩa nhu sử dụng hàng ngày có gì là quý nhưng tôi vẫn thấy tần số thính trước hai câu thơ trên nước nam:
Sự phùng đắc ý trả nghỉ ý,
Phú quý trường trung bạch dầu.
Âm thanh hai câu thơ Người tôi từ hiện tại trở về quá khứ với kỷ niệm những ngày lang bang đầy ý tưởng bi quan, chui ngồi trong quán cà phê dớ nhìn các đĩa qua làn nước tinh nâu bạc.
Hình như anh Dược sĩ nấu cơm thành cháo đã khéoo đôi guốc gỗ đầu tiên. Anh rất khéo tay và chịu khó. Dao rèn để lấy đồ dùng của trại gia binh cũ. Quai cut ở dây nịt, túi xắc. Đôi guốc hình chữ nhật ấy đóng kèm theo đế, đi khập khiễng nhìn rất tức cười nhưng tiếng vang vang lộp cột trên nền nhựa cũng là người cuốn khác sáng tạo theo. (Trong năm 2004, người báo Người Việt Cali đăng tin anh đã thành người chơi đàn guitar nổi tiếng, từng đi biểu diễn khắp nơi.) Nhưng đồ mang dưới chân chưa cần lắm nên phong ngâm ra là một thứ đồ chơi: con dao. Gọi đồ chơi là ý tưởng đúng đắn của quân đoàn trong tay một thứ để cắt gọt, làm thứ thứ hai chứ không phải bằng cách sử dụng ý làm vũ khí nổi loạn như chỉ huy lửa sẽ nghĩ đúng vị trí của họ. Lưỡi dao cần phải đàn ra vì lấy từ các mảnh thép của lưới không vận.. Bé ra một khúc, mài miết một viền là thành con dao giản dị để cắt rau muống nhà bếp. Kiếm được dao nhà hoàn hảo một đầu thép, chặt đầu kia làm cái chuôi gắn vào một khúc tre là thành con dao đúng nghĩa, tiện lợi và thuật thuật nữa. Tiếp theo là dao cong phong cách, váy trang điểm thật bóng loáng, có chút đường vạch mã vạch. Đục, khéoo cục, mài soàn soạt... Quá lắm rồi. Tịch thu. Có một chút yên tĩnh yên tĩnh khi đội trưởng, khối trưởng ném các bảng dao thứ vào bao đựng đi tải để lại cho cả một lớp lớn - trẻ con ngơ ngác theo kiểu CIA tuyệt vời. Đất sao, rồi cũng qua. Còn quá nhiều điều để bận rộn. Còn quá nhiều điều thử thách để bọn cướp chưa từng gặp bất chấp lâu dài này phải chịu đựng.
Buổi chiều sau lúc ăn cơm xong là cả một cuộc biến đổi ra đường. Hạt ai chỉ cho biết giới hạn dạo mát là ở đâu nhưng hàng rào kẽm gai có sẵn, bờ biển mờ mù là thực tế ngăn cấm. Tôi đã biết giới hạn đó vào lúc ban ngày. Cùng với một số ba người bạn mới quen, men theo đường tìm hái rau dại, ngẫu nhiên tìm thấy một bụi huệ hoa trước mặt, chúng tôi chạy ồ tới nhưng khựng ngay lại vì tiếng lạnh của hai người bảo vệ trong cái chòi tạm ở góc rào mà chúng tôi không lưu ý: "Đi đâu?" Không đủ để hiểu, chúng tôi tự do chỉ về phía trước. "Đi về!" Xị mặt. Thất thần. Cay đắng. Vâng có lời nào để thức tỉnh mình hơn.
Sau đó có lời nhắc nhở lúc giao ban về giới hạn "du lịch" phải theo. Như vậy phần còn lại cũng được mở rộng. Trên đường thường có một boule đánh vòng bằng đá địa phương được tìm thấy bởi Ngân hàng Thống đốc Lê Quang Uyển tham gia trước đây. Người đi chen chúc nhưng vẫn có người nhà du. Mỏi chân thì Thỏi bên bờ cỏ ngồi nhìn bóng đêm, nghe tiếng ếch kêu, tâm trí nguy hiểm. Các câu chuyện được đào, xầm xì. Nhưng trong đám đông Yên tĩnh bỏ qua lại, thụ động, ì ạch vẫn nổi lên những bộ mật chạy dữ lãnh lợi. Đ. Tự mình qua đám đông thả lại bụi nước bên đường làm kiểu dáng đi nhỏ. Một bóng người quân đội xanh hiện ra, xầm xì. Nghe nói Đ. móc kết nối để nhận quà từ Sài Gòn lên và nhận luôn cả tin tức của anh bộ đội chế biến cho vừa lòng anh chàng cải tạo tuy gian cũng suy thu gì ai nhưng gặp hoàn cảnh phải cả tin nên trở thành thành yêu khạo. Một số người tràn ra ngoài con ngựa sắt, di chuyển sang bên giáp sân sân bay để bắt chuyện với anh bộ đội. Một người chỉ huy đi qua anh ta, và chúng tôi nghe tiếng nói nhau vang lên trong bóng tối im vắng. "Đồng chí làm gì thế? Đồng chí có biết tội giao đấu cờ không?" - "Tôi tiếp xúc với họ để giáo dục họ." - "Giáo dục họ đã có người, có chính sách, không phải là một phần của đồng chí!" Tôi im lặng.
Chúng tôi không biết ai là người của mình. Cảnh báo tiếp xúc lần đầu ở Taberd không phải dành riêng cho nhóm ở đây. (Sau này nghe chuyện các tỉnh còn giật mình hơn.) Vừa mới bước xuống đất Trảng Lớn, một anh vốn là tù bình được trao đổi năm 1973 sau khi nhìn quanh mũi nhớ đã mếu máo: " Bỏ đúng rồi!" Bin đi lấy gỗ làm sàn nhà chúng tôi nghe một tiếng nổ, cũng chỉ tưởng tượng là một tai nạn có thể xảy đến cho mình thôi, đến chiều tối - chắc chắn là qua cảm giác tiếp tục buổi đi dạo ở Fin các khu - mới hay rằng một anh Dược sĩ đã tự tử bằng trái lựu đạn anh được. Trong một buổi họp ngoài trời để nghe thủ trưởng trung đoàn nói chuyện đã nghe chính miệng người cao cấp nhất đối với chúng tôi lúc đó một câu cung cấp một cách ếch lơ: " Các anh đừng có ý nghĩ rằng mình sẽ ở mãi không về..." Cái gói của câu này sẽ làm đề tài chế riễu của chúng tôi trong một khoảng thời gian rất lâu. Vũ khí của kẻ yếu chỉ là sự cẩn trọng.
Xôn xao một chút rồi tất cả chúng tôi lại trở về tình trạng hi vọng trôi lơ. Những người quản lý chúng tôi có lợi với tình trạng hiện tại nên cố gắng tình nuôi dưỡng nó, làm yếu tố phân tán sức mạnh phản ứng chắc chắn phải có - dù rằng họ đánh giá điều này quá cao. Chắc chắn không phải là sự ngu ngốc ghìm chúng tôi ở trong tình trạng mê muội cười như vậy. Mà là phối hợp của người chiến thắng - dùng mãi cái từ "học tập" rồi mời "học tập cải tạo" với ánh sáng mù mờ bao quanh nó, theo cách hiểu của một từ "dễ thương", cùng với nỗi sợ hãi chưa dẫn đến tuyệt vọng, chúng tôi nhận được sự lừa dối với mình để rồi tự dối mình thành một thói quen sống, ngày lại ngày. Chưa gặp những con người đặc biệt của một chế độ đặc biệt trong lịch sử thì có ngu ngốc đến khờ khạo cũng là điều ngu nhiên.
Nền tảng của lừa đảo lúc này đã trở thành bản thân của mình, là cả một đu đưa giữa hi vọng mong đợi và thất vọng để tự chờ đợi... Trong khi chờ đợi "tổn định chỗ ăn ở cho việc học tập" thì anh thường thum lại câu hỏi đội trưởng giao ban về: "Cung nào học?" Một cái lắc đầu là đủ. Không có lời giải đáp chính thức thì có tâm bão nhau xầm xì. Một lời đồng phục hồi hài nhất tung ra khi
10 ngày Trôi qua: "Sẽ có xe đưa về Sài Gòn học tập trong các trường." Hỏi tại sao không học ngay lúc có người hướng dẫn mà để đưa lại cho người thôi thì được trả lời mới: "Hồi dó chuẩn chưa được đáp ứng nên phải đưa ra để làm trường, xếp lại cho chu đáo..." Chấp nhận lời giải thích đó cũng như làm sao. Khát thì nước gì được, chê chi nước ruộng!
Trong tình trạng mất tự động như vậy thì những quyết định từ cấp thẩm quyền cao mới có tác động lớn lao, tuy sau đó cũng dịu đi nhanh chóng - bởi sự cam chịu thụ động. Trong công việc ổn định có chuyện sai đi nhỏ nhạnh các dây có thể gọi là dây dẫn điện, bắc loa truyền thanh đến tận lán để "học tập". Tiếng loa è è, cướp, vi vu lúc nào không nhưng cũng tụ tập người sáng, chiều - nhất là buổi chiều
- để tìm sự tiếp xúc bên ngoài, thật thú hiếm, thật giới hạn nhưng cũng là phương tiện độc nhất lúc này để số đông chúng tôi thấy mình được ra ngoài hàng rào, tưởng rằng được với xã hội văn minh, rộng rãi. Một tin về người khác nhưng xác định số phận trầm trọng của chúng tôi: "Gọi học tập các thành phần tâm lý chiến, tình báo từ hạ sĩ trở lên..." Từng mẻ lưới rồng ra, cái nút cứ từ từ thắt chặt, nhẹ nhàng. Một tin khác làm xịu mặt hầu hết: "Người học tập cải tạo mỗi tháng được viết thư về nhà một lần..." Lúc bấy giờ mới được nửa tháng! Con đường cải tạo mở rộng thang ngút ngàn.
Nhưng không có thì giờ ở ngòi lâu dài để thắc mắc nhiều. Có công việc để tâm trí tay chân bận rộn, đó là mục tiêu chủ yếu của lệnh cấm quản lý và cũng là hướng tự động của chúng tôi. Không có công việc thì sẽ được trình bày. Trả lại lúc bắt đầu thì công việc vẫn còn dài. Cải thiện thêm, sửa lại phòng rộng. Làm nhà bếp, Lấp các hầm đầy đạn đại bác, súng đạn nhỏ. Kéo dây làm "đài", bắt điện sáng xuống lá cho sinh hoạt ban đêm. Đào đào tiêu, chỗ này không hợp lý thì dù đang đào đào cũng qua chỗ khác. Sắp xếp trong nhà xong thì trang trí mặt tiền. Hoạ sĩ tài tử phức hoạ chuyên nghiệp tha hồ vung tài... Có cả một panneau to tướng ngựa Chủ tịch Hồ Chí Minh làm một giáo sư trường Mạc thuật Gia Định vẽ. Nhưng sau đó, lệnh này không được vẽ ảnh chủ tịch và tấm panneau được thẳng về trung đoàn. Phải biết phần mình. Lãnh tụ là của riêng bạn không thể để cho nhóm nguỵ lập thoát ra làm cháu được. Hình ảnh giam giữ là một thứ thiêng liêng, được tiêu chuẩn hóa ngay từ khi xuất hiện trước ống kính. Mỗi thế đứng,phong cách đi,nụ hôn... của lãnh tụ là cả một sự cân nhắc phần vào việc huyền thoại hóa một nhân vật lịch sử: Bác sĩ với bạch tuyết bạc phơ tiên phong đạo cốt - lưu huỳnh khi vẽ lại phải trôi đúng một phần bao nhiêu; Bác đứng cây vú sữa để nhớ Miền Nam... Cho nên từ đầu tháng ở Sài Gòn đã có lệnh cấm bán lưu trữ bên ngoài đường. Một nhân viên điền Michelin đã tìm thấy hương dự án, bàn thờ khói hương nghi ngút xung quanh hình lãnh tụ đã có đường ra: "Ils Le considèrent comme un Bouddha." Đồng hóa tụ với Phật, đó là cách nhìn "lac hậu", người ta không chịu đâu! Tuy nhiên, nếu dân chúng còn lòng tin, còn cảm nhận theo một hình thức như thế thì có thể dễ dàng chấp nhận để phục vụ Cách mạng. Cũng như tính chất thần quyền, vương quyền ấy đã từng có ích trong thời tranh chiến khi người nông dân Nam Bộ bảo nhau: "Đà xuống lịnh khám phá chiến lược, phá bình định ác ô ô..."
Nhưng quan niệm cũ dễ mòn mòn trong sự thay đổi quá nhiều, quá nhanh này nên phải tìm đủ cách để phục hồi sinh tồn. Phương tiện truyền thông dồi dào sức mạnh cho truyền thông chậm xưa. Lãnh tụ không phải chỉ là một thần tượng khô chết mà là một hình ảnh sinh động, vừa gần gũi thân mật, vừa lãng mạn cuốn xa hút những con người đang sống nối tiếp: "Bác hồ sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta". Không có gì dễ dàng trong một khoảng thời gian dài của lịch sử mà người ta tìm thấy một chương trình văn bản thứ cấp có tốc độ cao như thế. Còn lại phần quá khứ sơn tỉnh dưới nhãn hiệu mới đè nặng lên người sống, cản trở tương lai như thế nào thì không cần biết. Văn chương phục vụ ở Việt Nam đã được tăng đường từ những năm trước Thế chiến theo mẫu - cũng từ chương, đầy tính chất tôn giáo từ nước Nga đến, thứ lí thuyết đó chỉ cần mong đợi thêm có khẩu súng hỗ trợ để trở thành thành thống soái, khó bài bác. Khoan nói đến những toan tính ích kỷ, cuộc sống hướng về quá khứ tạo cho người ta khó chấp nhận rằng một vĩ nhân - dù là vĩ nhân thực, chết cũng là điều đáng mừng cho những người còn lại, cho đám hậu sinh, cho dân tộc, một cách thoát khỏi các mối nối họ không làm được đã hay không muốn làm mà Tự nhiên ra tay thay.
Buổi sáng lệnh phải được đào tạo. Dầu có lệnh thì lá đác cũng có người tiếp tục viết cho mình. Anh Nhàn dạy toán trường P. Kí, ngay ngày thứ hai đã đùn mo, khòm giảm thở thở theo yoga. Nhưng vấn đề là phải theo tập thể kia! Một người được cử ra hô cho cả đội cùng tập. Chưa có bài viết nào nhất. Kiến trúc và trí nhớ mạnh mẽ của cá nhân điều khiển cũ. Có vương loạc choạc xong trước, có sức nhiệt tình nhảy nhóm, vung võ mạnh bạo.
Và chính trong buổi tập tôi đã phát giác ra tại sao mình vẫn thấy bình thường mà lại không muốn nổi. Hai bắp vế không chống nổi cái hình thân xương từ lâu. Và đến lúc này mới chợt nhận thấy không có lúc nào mình sẵn có bác sĩ - mà bác sĩ thật dễ thương, thật nhiều như lúc này. Bệnh thiếu dinh dưỡng, thiếu B1. Cũng có điều gì chưa biết. Gạo mục, đầy đủ như đã nói, đổ nước vào vo, Bình nổi nổi bền bỉ. Rau muống và nhất là những ngày đầu, muối hột là chủ yếu. Muối sống, thối, tanh. có kẻ mang gạn nước nấu lên, cho một món ăn trắng tinh ra đời: ruốc cá voi. Tôi phải cho những người khác lên quân y lãnh đạo B1. Từ khóa sắp xếp hàng dọc chờ để lần đầu chúng tôi biết thêm là một đặc tính của các loại nước xã hội chủ nghĩa: Xếp Hàng Cả Ngày. "Thuốc đánh giá có gì." Chất có nhưng cũng có kẻ chịu khó chờ lãnh một số thuốc cảm, B1 cửa hàng để dành. Thói quen dự trữ cho mình càng nổi mạnh hơn vào những lúc cùng quẫn và mạnh nhất, tiên khởi nhất là ở những kẻ quen tính toán cho riêng mình, thật lãnh, làm sao cho được trước những người khác, trước tất cả mọi người. Kinh tế gia Keynes mà vẫn còn sống, đến thăm cái xó hóc này tất cả vừa phải vì lí thuyết của mình, vừa cảm ơn dân cải tạo cho thấy ông còn thiếu hụt để về chấn chỉnh thêm.
Việc làm chung có gì ngoài vài buổi chiều cỏ xung quanh lán. Lại nổi lên vấn đề "sáng tạo". Loại bỏ, có cuốc. Chỉ lấy tay rồi ném vào một góc. Chỉ vì không có công cụ nào mà một bác sĩ đã nổi nóng nhảy lại loi khối trưởng. Một hiểu về tai hại và một "bản chất" nổi lên. Khối thủ lĩnh là dân nhà bình văn phòng, cầy di động chuyển ngành làm ở ngân hàng - một phong trào thịnh hành các năm 73-74. Thói quen làm việc của người tự lập thân đến Cao học tạo anh dễ dàng xông xáo trước công việc đồng thời lại có chút thu hút trước mệnh lệnh. Chắc chắn một chút điểm víu "bà con với cách mạng" (chuyện trên trời rơi xuống) khiến anh tự nhiên hơn với thời gian mới. Vì thế có người nhìn anh bằng cặp mắt ghét và đối kháng, rõ ánh tối nhất là bởi tầng lớp ưu đãi, kênh kiệu của chế độ cũ: giới y dược.
Sống chung với đám quân y bao lâu, tôi đã quen với tính chât kênh kiệu của họ
- Tất nhiên là ta không nói chuyện riêng tư. Hà Thúc Nhon là ví dụ của một con người đặc biệt, chết và nổi tiếng một thời vì cá tính nhưng cũng là từ hoàn cảnh của giới "bác" nghệ sĩ được bốc cao lên. Tôi đã đọc những bài viết này của họ và được nghe họ thử thách nhau về các thứ dự án "cám ơn cha mẹ, thầy giáo, thân hữu, ông đạo đức giả, đạo đức giả..." Tôi cũng được tìm thấy quân y sĩ bánh mì sáng, ước ao người xích lô khách lũ gà trước phòng để có thân chủ cho buồn và biết đâu lại là mối quan hệ may mắn. Nhưng tôi cũng thấy họ tự đặt mình lên trên cấp mã quân đội gắn kết cho, cấp gắn liền với chuyên môn mà cũng làm chính công nuôi dưỡng, đào tạo nên: "Anh gọi tôi là đại uý hả, về bảo đại uý anh chữa bệnh cho!" Làm sao được, có súng trong tay thì vung múa, uống ruợu nói luý rít khóc than thân phận rồi cũng "kéo màn", nhưng thấy Máu cũng run, thấy bệnh cũng sợ cho nên cũng vẫn thấy cần thầy thuốc. Huống nữa các tướng đánh không tin nổi tiếng, không tìm thấy chiến hữu nổi tiếng ở đám trí động viên co rút ở các văn phòng, nên tìm thấy ở đám quân y sĩ những người có thể chia xẻ quyền hành ở những phần việc đòi hỏi kiến thức mà họ không có, cả những phần việc chết chuyên môn tí nào. Thành kiến chung của xã hội vẫn coi các ông “bác” sĩ có thể làm đủ mọi công việc. Giới Dược sĩ thất thế hơn, nha sĩ im lìm hơn nhưng cũng được hưởng một phần ưu đãi kính trọng đó. Cho nên bác sĩ, dược sĩ, nha sĩ làm chính trị, là thủ tướng, làm tỉnh trưởng, đô tài, bộ trưởng ( dạy cả bộ Giáo dục), làm cố vấn cho các ông tướng...
Sự kiện kênh kiệu và tính sống cao cũ tạo họ khó thích ứng với cuộc sống tù túng, và càng về sau, khi suy trầm mà không có sức chịu đựng thì họ càng sa đoạ hơn ai hết. Thành kiến tôn giáo giới tính họ góp ý cũng vào việc Thúc đẩy họ xuống bùn khi người ta tiếp tục biết họ với những tính xấu mà phải như ở khác thì cũng bình thường thôi: "Bác sĩ, trí thức mà thế này, thế mấu..." Không chịu đựng được, dù là buổi đầu sự chắc chắn còn rất nhỏ so với những ngày sau - nhưng cảm thấy so với trước thì rất lớn, họ sẽ không thấy thế "tà lọt", "ăng ten" của bạn quản, mà dưới mắt có thể quản được thì những người này dù đã nhận được những lời ngọt ngào - có thể vì sự tiếp xúc lâu ngày, cần thiết nhưng vẫn còn nguyên là những tên nguy hiểm cần phải đề phòng. Cứ với thời gian cùng với những sự việc xảy ra, mọi ngộ nhận rồi sẽ biết toàn bộ là chuyện khôi phục hài không biết nên buồn hay nên giận dữ.
Tất nhiên như đã nói, không phải tất cả mọi người trong giới quân y đều như vậy, và có khả năng chuyên môn môn học của họ rồi cũng còn chứng minh chắc chắn trước một cuộc chiến chiến thắng nhưng có khả năng hiểu biết chỉ ở tốc độ thuốc dân tộc và bàn chậm chạp chặn thôi. Người chiến thắng anh hùng cũng sợ chết, cũng bệnh tật nên giới y sĩ sẽ là kẻ dễ dàng chen vào chế độ mới hơn lớp nào khác, tuy cũng phải chịu đựng những kỳ quái không tránh khỏi. Với một chút may mắn, với chiến đấu thì tuy chữa bệnh cho cân bộ vừa phải (với chuyên môn), vừa chạy ( "lỡ nó chết thì chạy lên trời mà trốn" như sau này có người bỏ tỉnh chạy lên Sài Gòn vậy) nhưng cũng được o bế, được làm bầu chiến tranh thi đua và có công tác đặc biệt thì nhân cũng có thể làm thầy thuốc nửa dân gian đấy.
Chúng tôi ở chung với nhau đều là những người biệt phái - thì phái ngoại trừ (dân sự). Chỉ hôm nay có một nữ quân nhân ở anh hùng tôi - không biết chị từ xe nào xuống, lúc nào, có yên tĩnh chậmi của chị, co rúm trong bộ đồ bà ba nâu đen tối giữa đám đàn ông vung mạnh. Chị được chúng tôi nhường một góc rộng hơn người bình thường, nhưng hôm nay được chuyển về ở cùng nhóm Nữ quân nhân bên trong. Còn lại phần đông là bọn lớn tuổi, bệ vệ, yên tĩnh, dấu vết của những ngày sung mãn bàn giấy dân sự uể oải xưa. Cuộc sống vô chính trị mà họ đã trải qua khiến họ chưa đủ tinh thần chuẩn bị đón nhận cơn lốc tố. Những người bạn đã ra đi như rác đùa theo cơn lốc. Và họ ở lại như rác không theo gió, hay quá ì như hòn đá sợ nơi khác không có nhung nên không lăn. Một bác sĩ mở phòng mạch cho những ngày cuối cùng, đã trả lời câu hỏi mới của người bạn: "Đi đâu mà đi anh, họ đến làm gì thì làm, tôi vẫn mở phòng mạch ăn ăn chữa bệnh cho mọi người chớ có làm gì đâu!" Thật y như ông thầy giáo: "Tôi vẫn dạy học trò thôi đừng làm gì đâu. Ở chỗ nào mà người ta lại không mở trường học?"
Ờ, tôi đang làm gì vậy? Ở một vài ngày thì chúng tôi được biết đến là công việc làm vô địch nhất nhưng mỗi lần làm lại là một lần bàn tán sôi nổi nổi tiếng: khai báo làm danh sách trích ngang. Trích ngang dọc gì gây rối tiếp tục đến về sau, vốn chỉ là danh sách ngòi binh cho những người quản lý nắm bắt, sở hữu làm đi làm lại mãi vì người ta không có thói quen làm việc hành chính, lưu trữ văn thư. Lúc đầu không ai ngờ được điều đó vì cứ ninh rằng chiến binh chiến thắng phải làm việc nhỏ nhiệm, giỏi quản lý hơn mình, đừng ai lại làm việc "lầu bầu" như thế bao giờ! Bạn cũng không cần phải xác định thời điểm đó nên lưu trữ ổ cứng để lấy một chiếc đầu óc duy nhất chưa thực tế để cố gắng dò tìm trong chi tiết khai báo có sơ bộ giảm bớt bất cứ điều gì, việc thay đổi chi tiết được đưa ra để mở ra cho một chút ý định nào đó của bộ phận không. Thực ra ở ngay phía trên cứ im lìm bắt khai thì tranh luận với dân cải cách, các tờ khai trích ngang cũng là một lúc gọi là may mắn được tiếp xúc với kiềm đốt lửa - một cơn sốt khẩn cầu. Đá khai về sức mạnh thì tha hồ liệt kê: rèn tay chân (có thể vì té xe), tê thấp, viêm mũi, Bảo đầu kinh niên... bệnh mạn tính - lại một chữ nghe lần đầu để ồ lên cãi nhau xem là mạn hay mãn. Khai báo về tình trạng thư sẽ điền đầy đủ các cột. Dân đột phá cố gắng giữ độc quyền chữ phái trong khi những người làm việc ở cơ quân quân sự mà lớn khác của mình lại cũng cố gắng cho vay vào một chút đặc biệt phái. Lí lẽ đám này có vẻ yếu thế, nhưng bon chen để được sống thì cố một chút có chết gì ai? Lúc nào rút ra không có cột mốc thì nằn nì xin kê vào cột chân chú thích. Mãi đến sau đó vài ngày không hiểu ai tung ra điều khẳng định làm cụt cái ngẫu "đua nhau phái phái": "Bọn đặc phái là bọn CIA!" Điều chắc chắn cũng từ tên cải cách mắt suỳ ra một điều đánh ta đã nghe từ bên ngoài mà tôi thì được biết trong một buổi họp phường khóm. Soi nổi có xẹp đi thì cũng đỡ đau trước hết cho các đội, khối trưởng. Thế mà về sau rất lâu trong những cơn xúc động riêng tư vẫn có kẻ xun xoe: "Tôi, ý phái!"
Có lẽ trong số những người phái phái không biết đến súng đạn nhất là đám dân y. Thứ đến là thầy giáo: Có người khai hỏa các năm 1961 phân ngay sau ra khỏi Thủ Đức, rồi cứ đến tháng đến ngày đổi lớn từ chuẩn uý đến trung uý mà còn nhớ bộ máy cò ra sao nữa. Nhưng họ có vẻ bảo đảm và dễ thích ứng hơn đám Y. Thầy giáo khoái rè, ít xông hơi nhưng trình sống cao nên lúc sa vũng không thấy đau lắm. Cũng con ngáo trong đám này tôi nhận ra ông thầy hồi học Đệ nhất Chu Văn An, nghe nói thuộc dòng ông Trường Chinh.
Thích ứng dễ dàng hơn cả đám Nông Lâm Súc. Tình cờ tôi được tích hợp với 5,
6 người thuộc nhóm Nông lương Blao và một số thầy giáo. Sự cố gắng kết nối đàn anh - đàn em của Blao với chúng tôi thành một tập hợp khá chặt chịa có sự thân mật mà chúng tôi cố gắng kéo dài được nhiều năm sau. Trước cả sự kết nối cờ là ở chung một đội, tôi đã bị họ thu hút bởi tính chất xông xáo, tháo vát và sau này nói ra, họ cho biết đã lưu ý ở hôm nay đầu tiên tôi ngắt rau muống dự thảo nơi các hào nước. Tôi nhớ chuyện đó để tip được chuyện S. thuộc nhóm Blao kho lõng bõng trong một cái trả thù được, vài con ốc, một con giả, một con cào càonh chắnh trên mặt nước sóng sánh. Lúc đó tôi vẫn còn lợm giọng nhớ hồi nhỏ đi học ở Bồng Sơn thấy thằng bé trạc tuổi mình đào dế khó xâu đem về ăn! Đã có những cặp mắt từ bên ngoài nhìn vào nhóm chúng tôi ăn chung - có lẽ là nhóm ăn chung đông nhất trong lán, vừa ăn vừa mời mọc, nhẹ nhàng.
Trong lúc san lấp nơi, chúng tôi đã đi lĩnh vực nước trước nhà, hương gốc rau muốn hoang về trồng. Một bữa ăn có đậu tương, H. đã cung cấp tương tự. Đầu sách thực tế hơn tôi. Những buổi cỏ cỏ - trong đó có buổi quá chân bị ồn ào - tôi đã ôm về bụi huệ và những loại hoa không biết tên. Tôi đã đùa với các bạn: Có một nhân vật như của A. Dumas-père nhắn bạn trồng một chậu lan đặt bên cửa sổ để từ cachot anh ta có thể nhìn ra khung cảnh như một dấu hiệu kéo dài với cuộc đời bên ngoài. Một chút hình ảnh bi quan tôi đưa ra một chút rắc rối ở nơi họ không.
Chiều, sau những ngày đi dạo trên đường bên trong, thì dần dần, chúng tôi bắt đầu leo lên lô cốt nhuyễn ra ngoài. Vị trí tập trung thay đổi vì đã chuyển hướng tâm trí. Người ta không đi rảo để đánh dấu câu hỏi về tình trạng của mình nữa - tình trạng tuy đã được xác định rõ ràng nhưng vẫn tự động đánh lừa mọi người. Vẫn còn người đi rảo, nhưng phần lớn xúm xít nhìn ra hàng rào dây kẽm gai, tức là đã nhận ra sự tuyệt vọng, và ngồi đó là để mượn tầm mắt thể hiện ước muốn mà đôi chân không dẫn tới được. Ngồi đấy nhưng thấy gì ngoài cảnh yên tĩnh: đất khô trắng, cây óc chó loi, con bò lang bên đống rơm - nhưng cũng chỉ con bò ấy, một bóng người thấp thoáng trước cửa nhà nhà không khói, dấu hiệu sừng hoi chỉ làm trầm thêm cảnh chìm của buổi chiều buồn.
Người ta trở về phòng với bóng trăng nhạt nhạt bên ngoài để thầm hỏi: "Trăng tròn rồi, anh Bi ơi!" Bi là tên một người bị tai nạn chết đầu tiên mà chúng tôi đã chứng kiến. Đã nói, chúng tôi giải quyết ông thuốc bồi pháo binh lúc đầu chỉ để làm vật kê, làm hàng rào, có khi rút xong lại bỏ đó. Bao thuốc bồi trắng tinh ngổn ngang cũng dễ thương vào mắt mọi người, thuốc bồi xanh lục thấy cũng vui vui. Có kẻ giết người gói về làm gối nằm, có người ném một nhúm vào bếp thấy lửa cháy lên hứng lấy làm lửa nhóm lửa. Tiện lợi biết bảo cho những anh chàng chưa vào bếp mà nay phải nhóm lửa với củi lớn bằng bắp chân trong lúc đó còn lóng ngóng với các món củi nhỏ. Đổ thuốc giữa lòng bếp, đốt lửa đốt lên, cứ ngồi ngoài chặp ném vào từng nhúm từ cần quạt, từ cần thổi cho cay mắt, việc làm bếp dù biết làm vẫn có cái nhàn của nó! Và như vậy thì anh nuôi phải lo dự trữ. Ngay trong bếp. Cho gần. Điều gì xảy ra cho đến một buổi sáng, chúng tôi tìm thấy một cảm giác hưng phấn, bùng cháy cả thoải mái. Một ngọn đuốc ngoài trời, hai ba người phủ lửa táp vào áo, vào quần. Anh Bi bắt đầu chết như thế. Tôi chỉ còn nhớ cảnh anh nằm rên rỉ trong tấm kính thả xuống dưới tôn giáo hấp nóng. "Giá có phòng lạnh..." một quân y sĩ nói như vậy. Toàn dân xin chuyển lên ban quân y. Rồi hỏi câu. "Có thuốc gì chữa đâu!" Unknown kết quả. Vào lúc nào tôi nhớ. Trong một tấm poncho. Mả san bằng. Người khối trưởng thầm thì Đường lên lời cảm động, ý thức rõ ràng thân phận của mình.
Đã có người kết nối với thế giới linh thiêng thì có những hi vọng hé mở để tìm hiểu số phận của mình. Cơ sở của ai đó khao khát qua lời anh Bi hiện lên bảo rằng: " Đến vũ trụ thì tròn về." Câu chuyện rôm rả hàng đêm khô dứt giữa các bạn với Đ. một đại đội trưởng Sư đoàn 21(?), khỏe mạnh rằng đã từng là đại đội trưởng kháng chiến chín năm, hiện có vựa cá ở Sài Gòn. Họ hẹn nhau "học tập xong" sẽ thi ở số... bến chương Dương, làm ít cái nóng hay ngã một con chó... Không khí khởi động giả dối bị bóng ma đè nặng - hình ảnh cụ thể, trần lướt nhất của tương lai dành cho mỗi người, không khí cụ bị cắt ngang độc địa. Nhưng lúc trăng tròn nào, anh Bi ơi?
Dù có trăng lạ ở bên ngoài nhưng trong nhà vẫn tối om. Có lẽ đối lập với người thành phố, trong bao nhiêu năm dưới ánh sáng màu sắc rực rỡ bao quanh tản nhiệt, cái cảnh yên tĩnh mù mịt hun hút này đã gây nên xúc động né tránh mình nhất, tiêu biểu cho một cái gì đó suy sụp tan tành, đến tận tận tâm hồn để từ đó ý thức rõ cái tương lai né tránh mình phải thân vào mà không biết ngày nào thoát ra. Một vài ngày đầu người ta tặng nến mang theo leo lên để tìm thấy ánh lửa yếu ớt bập nguy nhảy múa trên những mặt vật dụng ngày càng thấy bất lực hơn trước bóng đêm. Nhưng lệnh buộc sinh hoạt không cho họ bất động. Ca hát. Ca hát... át bóng đêm mà! Thực sự là tuyệt vời cho những người phải thích ứng. Đâu đó đã có anh chàng mang theo tập nhạc Giải phóng ra dạy cho anh em. Hát cho to lên. Chọn để lên. Cho đỡ sợ. Cái tự ái xúc của vị trí đầu đàn trong Phúc lộc, hơn là sự sợ hãi tâng công đã tạo anh chàng dạy hát cứ nhìn vào miệng của mỗi người mà bắt, hạnh hoẹ những người lí nhíhùa theo, lí nhí vì theo thói quen không ca hát, không hát chung được, - "già đầu rồi mà...", hay chán nản phản kháng, thù hận. Hát một chút rồi tắt đèn để dành cho đêm sau.
Trong bóng tối là những nhóm riêng thì thầm, chưa có kết quả gì thành phản tích tích cực hiện tại. Những người cũ nhắc chuyện quen biết, thăm hỏi các bạn bè vắng mặt. Người mới thuật chuyện mình - chuyện gì có thể nói được. Và chưa được rôm rả lắm như sau này nhưng đã có chuyện say nhẹ, ăn uống để mở rộng số lượng người tham gia. Trong sự tiếc nuối tiếc nuối, ca hát cũng kêu lại những bài nhạc xưa. Hình như cũng có loan báo lệnh cấm nhạc nguỵ nhưng chưa ai xác định được mối liên hệ giữa "cách mạng văn hóa" và "cách mạng chính trị", bộ lại lời đe dọa cũng chỉ chống qua nên tha hồ hát ông ổng. Họ tranh nhau tìm các bản tình ca thật xưa để nổi bật lên. Hát mệt rồi ngủ nhịp đi.
Sinh hoạt thường ngày đôi khi cũng có những hỗn hợp nhỏ. Đó là những lúc lãnh bình, nhẹ nhõm, lãnh “nhu yếu mỹ phẩm”. Ăn Sứ khoảng gần tháng thì có Bình Mộc thay thế. Củi xe giả đến đầu đường rồi mùa hè, kéo kéo như một trò chơi không phải lúc này. Một chút xúc động như thế cũng gây ra những loại ngạc nhiên nho nhỏ: Người bộ đội không chịu nhận tiếng cảm ơn của dân nguỵ, Đường ra không phải vì sợ hãi mà là vì thói quen - chữ cảm ơn đã biến mất trên sinh hoạt ở Miền Bắc mà vẫn tiếp tục sau này chúng tôi mới biết.
Mỗi khi lãnh đạo lũ tù nhốn nháo dưới trại lửa hỏi thăm, hay xúi giục hỏi dò, quan sát xem bình kho còn nhiều hay ít để nhẹ nhàng ăn hết thì chắc chắn tới ngày về. Cui tới cũng thêm một lần thất vọng nhưng được an ủi nhau: "Củi chụm mac bao lâu..." Một buổi chiều giao ban về, khối đội trưởng ôm vài gói Quân tiếp phục vụ và viền lam nhạt Suns of Araby. Sau này mới chú ý tới số "nhu yếu phẩm hàng tháng" ấy (giá 1200 đồng tiền cũ, 2 đồng 4 tiền Mặt trận rồi 3 đồng tiền Bắc), nhưng lúc đó chúng tôi chỉ nghĩ rằng đó là cách giải quyết riêng của bạn, bởi khi chuẩn bị cho chuyến đi "10 ngày" Có dự phòng vì sao cực đoan cho bà con biết như một chiến lược tích lũy thời gian, có kẻ không có miền trung, có người thay thế không có khả năng. Không có phong lan thì để cày nhẹ, giảm tóc có thêm một chút cho một chút nhanh chóng tài sản nghề. Một chút ý thức ngôn ngữ cuồng muốn làm F. Castro cũng không được phép, vì đã "đi học tập" nên dù thế nào cũng phải giữ tư cách, cho Cách mạng từ mang tiếng! Có chuyện tức cười là những gói Ruby với hình lính VNCH mang súng nhảy tung trong thế xung phong theo vạch cờ vàng ba màu đỏ. Dấu hiệu cũ còn nhiều trên đồ dùng đốt được, phải dùng vì cần thiết. người cố gắng chữa cháy dí xóa trên bidon, mài dấu trên kềm ăn. Nhưng bây giờ thì cứ bình tĩnh mà hút và nghe hình, suy biết có mẹo tưởng nhớ hay không.
Thuốc Quân tiếp phục vụ ngày trước mùi ai hút, chỉ giành nhau mua để bán lại với bên ngoài, hay để đổi Công An Phải Sợ Thằng An Ninh (CAPSTAN), nhưng bây giờ hít một hơi cũng khá gọi là thần tiên.
Lại còn có khả năng phát tiết kiệm những vật dụng cần thiết. Những tấm trải, sợi nilon của các cuộn tròn dùng làm bao cát là nhiều nhất, nhưng cũng chưa đủ. Một tấm hai tấm vải dù. Cái bidon dựng nước và ca uống nước của Trung Quốc. Và những kẻ kỹ thuật lại được giây lát về mình để được hưởng phước lộc của Cách Mạng!
Loay mãi vẫn còn đó lúc rảnh rỗi nên có những dấu vết tập luyện riêng đi theo quen biết, tập họp cũ, theo sự hợp nhau về cá tính dù gần nhau bao lâu nhưng cũng đã bộc lộ! Anh đội trưởng chúng tôi vốn là sĩ quan nội dịch của một tỉnh đường, có cơ bản cúc cung phục người trên, dễ khuất phục, dễ chuyển hóa nên thảnh thơi sống một mảnh bằng cách sửa sai anh thành viên quen tính đùa bỡn chỉ trích, hay phục vụ không kiểm soát được mình để ra lời phản phản. Cái thói quen cũ muốn sử dụng quyền uy được dịp dậy khi anh trừng mắt nhìn anh dũng viên cứ tưởng là ngang hàng với anh như trước. Quá khứ đã qua rồi, chưa ai biết điều đó nhưng phải biết tự chế để quên; Trật tự mới đã có rồi, anh cũng là đại diện của Cách mạng trong trại đừng chơi sao! Cái không lo của cuộc sống dạy bảo để phần lớn người ta biết né tránh, dè dặt với anh, nhưng bóng bẩy của Cách mạng không phải chỉ lại cho anh tự ái được khó khăn mà còn có quyền lợi cụ thể nữa: Một anh đại uý Cảnh sát ăn cơm để phần cho anh, giăng mùng thu phòng ngủ cho anh. Những nạn nhân lặt vặt của anh đội trưởng đã "chíp" trong những công việc đau bụng này.
Tách anh đội trưởng ra, anh em còn lại dễ nói chuyện đùa bỡn, thì thầm cả những điều riêng tư có tính nguy hiểm. Nói chuyện chờ ngày về và rõ ràng ai cũng cảm thấy ngày về hun hút nên quay lại tự động mình, cam đảm sao không đi, sao chậm bước...
H. nằm thiêm dưới cái nóng hầm hập của mái tôn, hồi tưởng lại cái đêm gian truân chậm chân một chút vì loanh quanh giữa dòng xe rối rít mà đến bến tàu thấy cửa ngõ xuống, bị người chiến binh động biệt đội quân nào đó ngăn lại, chờ đợi mòn mỏi rồi lủi thủi quay về. Tưởng là anh sốt vì chưa quen cảnh khổ - cái thứ tôi đã từng trải nghiệm - tôi lui cui nấu cháo cho anh, đâu có ngờ cả một mối mối sâu tạp tạp. Sự lựa chọn của anh trong hoàn cảnh vừa qua là hoàn, càng không có phân vân kéo vì cuộc sống ở lớp cao của một người dân Nam Kỳ như anh ít có khô kiệt với xứ sở theo niệm về làng xóm, Tuyết tre trong khi cuộc sống ở nước ngoài hai lần đi có (?) quen làm anh không chống lại nhiều người khác. Có lẽ ân hận là từ cảnh tù tội đưa ra và từ lòng tự ái bị tổn thương của một doanh nghiệp tay nghề, chạy từng cơn từng có nhiều thành công.
Một buổi chiều đội trưởng về phổ biến: "Tối nay cuộc bầu cử cá nhân xuất sắc và phân loại học tập". Hình như sáng có ai quan tâm về những điều đội trưởng nói lúc đó. Nhưng dưới ánh đèn chớp chờn còn lại thì không khí trở nên trầm trầm hơn. Chưa có những câu: "Học tập tốt mới được về nhà" nhưng ai cũng thấy rằng những thái độ, hành động không đau khổ sẽ gây phiền nhiễu cho mình. Lời đe dọa của thủ trưởng đối đầu với anh bạn nghịch nghịch khai "cái đồng hồ không người lái" còn cánh vẳng bên tai. Có ba hạng bầu theo thứ tự tốt xấu A, B, C. Phần lớn ai muốn vào hạng A, lại càng không muốn là C, chỉ B thôi. Làm lại việc làm chung để tìm ai nổi bật lên. Hạng A vào hai tay dạy hát ca, mấy tổ trưởng và đội khối trưởng. Hạng C có ai, tuy là bầu bầu kín, có tranh luận sôi nổi về bầu bầu, nhưng dù đã có những cá nhân bị choáng gừ vì sống kênh kiệu, riêng biệt nhưng thù hận chưa sâu lắm để đi đến phòng bán nhau. Tình đồng cảnh và lối sống như vậy vẫn thắng thế.
Biện pháp bắt tờ khai để gửi đồng hồ, kim quý... cho trại giam là dấu hiệu rõ ràng nhất của đồ án tội phạm. Tuy nhiên, có những bộ mặt tuy nhiên, đầy thắc mắc. Không còn lời giải thích nào - tuy nghĩ cần điều ấy nữa. Tôi bộ hộp hộp nói chuyện với một anh bạn: "Ở hầm gì mà mang đồng hồ nhỏ nhảnh, vàng bạc đầy tay, tiền đầy túi. Để mua võ bộ đội hả?" Có những lời dậm bạo, những lời đe dọa không được giấu kín, và những lời hứa hẹn đồ sẽ không bị mất. Nhưng vẫn có kẻ không tin, tìm cách tránh né. Đồng hồ sẽ không được ẩn sau đó. Nhưng Nhẫn cưới thì thưa rằng Móc cứng vào tay, tuy bôi xà bông vẫn rút ra được. Một người loay hoay vàng nhẫn bạch kim vào dép. Và chắc chắn còn nhiều người có thể tìm được bằng cách này hay hơn. Từng quân đoàn lên khu bộ gửi đồ, đi theo toán, đội, khối. Điều đáng nói hơn là trừ những giây phút được thấy mình rộng rãi hơn, được vượt qua khu vực dành riêng cho mình.
Cứ sống chờ đợi mãi rồi cũng có ngày đạt được "ước mơ": học tập! Hãy hào hứng lên. Tuy thông báo nói là "chuẩn bị cho vài bữa nữa..." nhưng dù sao thì chữ học tập cũng được nói đến rồi. Quả thực cũng có một toán trên ban chỉ huy xuống xem xét phòng ăn nằm, bắt lại kê cho bằng cách sử dụng thiết bị, không leo núi từ đầu tới cuối để làm phòng ngồi học tập. Tạm thế đi, nhà nước ta còn nghèo mà! Người coi tù nói thế một cách linh hồn, cái mặc cảm gần bị trấn át bởi thói quen tăng cường đã biến con người trở thành không thắc mắc, đã trở thành nếp sống. Dù sao thì buổi đầu, những lời nói nhẹ nhàng tương tự cũng có tác dụng xoa dịu, gây cảm xúc nơi những nhân viên dễ cảm xúc xúc, có xu hướng tự nguyện cải tạo như anh đội trưởng của tôi, hay kiểu chung của những người thấy phải tìm cách thích ứng với hoàn cảnh. By như vậy ai để ý đến cái trường học kiểu thầy đồ có học trò ngồi xổm trên bãi biển này. Vấn đề là học cái gì? Một chút suy nghĩ suy nghĩ. Có người đưa các vấn đề tài người ta học ở ngoài hồi tháng 5 ra bàn, nhưng sự phản ứng không mấy nồng nhiệt lắm. ù chắc học khác dân tộc. Sĩ quan chắc học khác hạ sĩ quan, binh sĩ... Thôi suy cần bàn nữa.
Buổi sáng đã được xác định, sơ đồ được sắp xếp vào một góc dành cho học viên ngồi theo đội, dọc theo dãy nhà dài, hướng về một phía. Có chút loạc choạc của những người "không ai bảo ai được" dù khối trưởng, đội trưởng chắc chắn có lời khuyên "ở trên" đã hò hét, nhắc nhở đểø nhận được những cái bĩu môi, Thở thầm, hoặc rõ tiếng. Một phần nhà để trống kê cái bàn nhỏ, hai cái yên xiêu rỗng. Một số ba bộ đội nhếch nhác chứa giấy đến. Không có khí chất tăng cường. Một bộ đội ra lệnh chỉnh sửa chỗ ngồi, đích thân đứng thẳng tay bắt đầu người này nghiêng qua, người kia ngồi lại sao cho thẳng đều, thẳng tắp. Cây bụi ai đó hó hé.
Màn hình học đã mở rộng. Một chút thất vọng. Lại cũng là tờ khai. Nhưng không có gì để chán nản tới. Đây không phải là tờ khai lẻ tẻ, hơi ra cho mỗi người tự điền vào hay nhao nhao xung quanh anh đội trưởng hỏi cái này, Đòi ghi thêm cái nọc. Đây là tờ khai đầy đủ chi tiết về cả quá khứ của mình mà có người đã từng làm ở ngoài đời với một người tiếp theo quản lý khó khăn nào đó. Nhưng không phải với cái không khí thảnh thơi của những ngày ít ra còn mình thấy mình tự làm được. Ngồi xếp thành hàng ngũ qua những ngày giam hãm thành giảm ngôn ngữ chiến, nghệ sĩ bộ đội lót cốt mỏng, chúng tôi đã "hiểu" những chi tiết bạch tuộc hơn.
Phần giáo đầu là những lời phổ biến chính sách hồng của Mặt trận, Chính phủ Cộng hòa Miền Nam Việt Nam. Chưa nghe đến chữ Đảng và Nhà nước mà bao trùm là chữ Cách mạng. Nhưng ý thức nhận định lúc này sao mà lúc khác đọc thông báo dán trên Tường phố: Một đằng còn thấy mình có vẻ được chọn lựa, một đằng sau là những kẻ xấu số, cho cái gì nhận mọi người, không thể đòi hỏi gì hơn, không được cái gì cũng phải coi là được may mắn sống để có thể chờ đợi may mắn sẽ đến vào một lúc nào đó. Có những xoa vuốt để tù binh không có lạc về vị trí của mình nhưng cũng không hoang mang thái quá: "Người ta đánh kẻ chạy đi chứ không ai đánh kẻ chạy lại...", "Ông bà mình nói thế..." Tình tự dân tộc đậm đà dượm qua lời nói khẩu hiệu, nhưng độ nào là ranh giới giữa tình cảm cá nhân thủ đạt qua giao tiếp và chính sách có toan tính theo nhu cầu của tình thế thế?
Đi kèm theo an có lời nguyền đe dọa: "Cách mạng đã toàn thắng, đừng có bẻg chống trời. Hồ sơ các anh còn đầy đủ ở các nơi, trong giấy tờ cũ. Cách mạng biết hết, biết hết!" Tất cả các kết quả tự nhiên của nứt đe, ví dụ cũng đạt được mức độ cao. Ít người như một anh chàng sau này được thăm nuôi người anh la rầy: "Mầy ngu! Lũ nó không biết gì đâu. Tao đây là sĩ quan tình báo cao cấp nhưng biết gì nhiều hồ là lũ lụt nó!" Cái lí cá nhân của một kẻ không đủ trung thực để tình thân thuộc lấn át sự lạnh lùng của giáo dục chủ thuyết, thật bất ngờ và hiếm hoi. Nhưng sự đe dọa cũng có lí do chính xác của nó nên các chi tiết khai báo có ẩn giấu mức độ nào chỉ là tùy thuộc ở nhận định xem lời khai nguy hiểm cho mình đến đâu thôi. Thường thì người ta hay nói chuyện quanh co trong chức vụ công tác, tìm ra các từ nhẹ nhàng, có bề ngoài hiền lành nhất để ghi vào. Và khi không thể tránh được thì nên thiết lập sẵn sức khỏe. Khi gặp nguy hiểm, sự lẩn trốn giai đoạn là điều cần thiết để tồn tại. Hay là để sống cực hơn mà tính tới giai đoạn tiếp theo. Không phải những tính năng này không có hiệu quả vì chúng tôi sẽ tìm thấy trong những cải tiến tiếp theo.
Không có khí cụ khai báo chất béo kéo dài cả ngày hầm dưới đỉnh tôn nóng. Giấy được xin nhiều lần, để viết lại những chỗ viết hư hỏng, nhưng phần lớn là để đầy đủ lời khai. Đến chiều toán bộ ôm chồng khai báo nghệ thuật cao, để trả lại một khoảng trống nặng nề trong đám cải tiến. Không ai nói một lời nào, bàn tán một điều gì. Chắc chắn không phải cả ngày mệt mỏi mà còn là mối lo về chứng tích trên mấy tờ giấy vừa ra đi kia. Họ quên mất sự khuấy động sáng. Thế nào "học tập" ở đây?
Ai trả lời đã được trả lời. Khối, đội trưỡng về một mới hột rau muốn phân cho anh em trồng. Mảnh đất cần phải chờ đợi đến điều đó, họ đã khoanh vùng các trũng nước, bứt dây muống mọc hoang loa về trồng rồi. Tương tự xấu, đất sét trộn đá dăm, nhựa đường nhưng vừa làm trò chơi để quên thì giờ. Mà thì giờ thì lại quá nhiều. Cây cũng bị bắt buộc phải tốt.
Có một cuộc giải mã không được chờ đợi. Chúng tôi được xem phim. Sau đó giải phóng những người thích thú vừa tò mò vào các rạp xi nê. Máy lạnh còn chạy, còn tốt, người không chen lấn nhiều - nếu không nói là thưa thớt, nhưng phim chán phèo - chưa kể người làm phim ở Bắc quay cảnh trong Nam theo phong cách truyền thần vẽ bóng, lời thuyết minh lụp chụp bằng một cho tất cả các nhân vật, mọi điều chỉ, câu lạc bộ hậu đến khu vực phiền đó có nguy cơ bỏ ra về. Đến cửa họ được chận lại một cách lễ phép, được mời vào coi cho hết phim. Họ được giải thích đó là dấu hiệu của nếp sống văn minh, lịch sự. Điều này được hiểu là bên cạnh Nga không. Thật đáng nghi ngờ nếu có người quyết định rằng đó là mô sống xã hội chủ nghĩa, nhưng có thể tin rằng đây là của Việt Nam XHCN hay mở rộng hơn, có gốc Trung Quốc. Bởi vì quan niệm chính trị là thống soái trong khi tiến bộ kỹ thuật chưa mang lại một lối sống phân hóa, đa dạng thì phương tiện truyền đạt văn hoá, tri thức nào cũng được dùng để huấn luyện chủ thuyết. Đọc báo là "học tập theo lời báo dạy", là điều chúng tôi thấy ngay trên tờ báo ở mục "Danh điển hình tiên tiến". Nghe đài, xem phim là học tập, sau này chúng tôi sẽ nghe nhắc đi nhắc lại, nhưng đây không phải là bắt buộc dành riêng cho chúng tôi mà là một nếp sống, một tư tưởng cố định từ Miền Bắc đưa vào. Chỉ có một thứ khác là mạnh mẽ hơn cho dù tùy thuộc vào đối tượng nhận. Chúng tôi thì không kể làm gì, nhưng dân chúng Miền Nam cũng phải theo vì sợ hãi trong cái thế dưới tay, vì mặc cảm không theo thì không phải là văn minh. Nhưng nghĩ rằng có ai đó bảo cho người bắt quân hiểu rằng có người gọi là văn minh coi xi nê là một phương tiện giải trí mà tác động văn hoá cũng không giảm chút nào. Cho dù có ai mận nói cho họ biết điều đó, họ cũng không tin. Vì họ không được dạy bảo như vậy. Vì họ chưa từng được sống như vậy.
Bãi chiếu phim là chỗ đỗ xe lúc chúng tôi mới lên. Hải phim. Phim thu thập hình ngày hành động 1-5-73 tại Hà Nội. Phim đã được xem trên tivi nhưng ở đây dấu phim màu vẫn được giữ nguyên nên tác dụng lên người xem cũng có thể lớn hơn. Có điều thói quen cũ xem phim thời sự như là màn đầu cho buổi tham chiếu chính nên nói có mấy ai tò mò mà tất cả bồn chồn đều cho phim truyện "Em bé Hà Nội". Chuyện kể về một em bé cha là sĩ quan tên lửa, mẹ là công nhân, sống đời sơ tán, đi tìm cha trong khi bom mộct xuống tàn phá Hà Nội.
Chuyện hình như cũng không tác động mấy với những người đã quen với những bộ phim vĩ đại trong phòng lạnh nay lại ngồi giữa trời sấm ù ù, không biết ngày mai ra sao. Hương có ai bàn tán về nội dung, chỉ có một hai ý kiến quanh giọng nói õng ẹo của "em bé" quá lớn. Khán giả chưa sống ở Miền Bắc để biết mức độ đặc biệt giữa thực tế và hình ảnh biểu hiện - dù tính chất nghệ thuật đã cho phép dung chứa một cách thông minh rộng rãi mà người ta nhân đó đã làm cơ sở cho một nền văn học nghệ thuật thuật định danh là hiện thực xã hội chủ nghĩa. Dù sao khoang khoang cũng chỉ rõ việc sử dụng ý tưởng xây dựng để tâm trí hình ảnh sâu vào một số dàn dựng. Ở mức độ thấp hơn đối với giả vì thuộc vào chi tiết kỹ thuật ẩn hơn, là cái máy télétype của người mẹ sử dụng. Cứ gọi đó là nghệ thuật thực hiện xã hội nghĩa là cũng được, nhưng không thể giấu được tính chất tiểu tư sản - cái giai cấp đáng ghét! đầy ngập trong tác phẩm với phong thái của trẻ nhỏ, người mẹ, người cha - dù cho có cảnh nhà máy hoạt động sau cùng một bà già đôn hậu, quê mùa để làm bằng chứng cho tính Giai cấp nhưng còn sáng bông bàng của người cha lại gây ra phản tác dụng. Nói khác đi, trừ các cảnh xe thùng rác lù lù gros, còn lại thì tất cả đều là sự phân phối hợp nhất của Hà Nội và nhà quê sơn phấn hiện đại dịch vụ về.
Cái dịch vụ mà chúng tôi cũng tìm thấy ở tờ Nhân Dân, Thỉnh thoảng có phát trong lửa để "học tập". Nhớ mấy năm trước, một bà già tình cờ mua ve chai được vài kýlô báo Nhân Daân từ tòa Đại sứ Pháp, hiện ra gói hàng, có anh văn sĩ đi ngang qua nằn nì mua cả mới và coi như có cả thành tích. Giải thích xong tôi có mua hai tờ Nhân Dân và Quân Đội Nhân Dân nhưng đã tìm thấy hơi uổng tiền: Hai tờ khác nhau ở trang 1 và 4, còn bên trong thì chỉ một dấu trong, nghĩa là chỉ một bên mà thôi. Đọc báo là theo thói quen nhưng cũng có người hi vọng tìm được trong những hàng chữ có những gì liên quan có thể đến số phận của chúng tôi không. Cái ngu khạo tội nghiệp từ nếp sống cũ là cứ tưởng báo chí phản ánh ảnh được cuộc sống bên ngoài, tuy qua nhãn quan của người viết nhưng dù sao cũng chọn tìm một phần cuộc sống thực. Chúng tôi chưa quen với việc coi báo cáo là một tập mẫu học tập được nhận dạng, không có những bức ảnh phản chiếu thực sự có bộ lọc mà vẫn được thực thi để vẽ, do đó phải có theo hướng dẫn. Cho nên khi võ võ ban đầu qua đi, đã có người ngạc nhiên rồi khó chịu với loại báo "khô như một bà già", "như một tuyên báo" đăng toàn văn chúc tụng này lê tăng và không bỏ một nghi thức nào, đến nỗi không nệ tuần đi lặp lại, mở đầu với ông Tổng bí thư, ông số 2, ông Thủ tướng (nếu là số 3), ông... tiếp theo nhà khách X. ở sân ga, kể thứ tự số Một, số Hai... hôm sau Nếu có khách đi chơi thì bầu đoàn thêm tử trị chính sẽ chọn hết cột báo, chỉ để lại cho độc giả một nội dung tin tức thật nghèo nàn. Trên báo cáo, chúng tôi bắt đầu làm quen với một cách hạn chế thực sự là gay và thần thánh. Thực tế khác với những hình ảnh cán bộ, bộ quần áo rách nát trước mắt. Tôi nghĩ rằng có thể hiểu được khoa học dược cấp trên dạy họ sử dụng những phương tiện tiện hạn chế độ mà Đảng bòn tiểu học từ xứ sở cai trị, và từ những người bạn thừa sức tưởng tượng để hô hào - và được tâm thành chấp nhận - nhưng không đủ khả năng để cấm phát rộng rãi. Mức độ sinh hoạt thấp cộng với chất đàn ông lý tưởng tạo người ta bám vào để đối diện với điều gọi là truyền thống - và không rời dược, lệ thuộc vào nó mà không hay. Cái hôn tôn giáo quan trọng đã kể thành thử mang tính chất Đông Phương, thần thánh hoá Quyền bính, không những tác vụ chận lại sự tẩy rửa quyền bính do quan niệm bình đẳng đem lại mà còn đưa cao hơn sự giúp cho những người lãnh đạo: Ít ra là đối với sinh hoạt chính trị bình thường, công khai hiện nay có ai ngạc nhiên về việc làm một ông Thủ tướng giữ chức vụ trong 35 năm.
Nhưng danh không đi đôi vói thực thì cũng dễ gây khủng hoảng - thực, hiểu ý nghĩa vật chất, tiền bạc. Chiến thắng 1975 làm Bão mặt người Cộng sản, những người vừa có lôi kéo của quá khứ và người cuốn của tương lai, sức mạnh nào cũng thật mạnh dến Nỗi không chấp nhận ai khác mình vào lúc quyết định tới hay lui. Sự biến chất nằm ở hai cực đó tạo ra hai mẫu người chậm và xông xáo mà cách đặc biệt nổi lên sau chiến thắng. Ai chậm tiến độ, ở vị trí không thuận lợi thì sẽ kín đáo rè mặc cảm - và bất mãn, đó là số đông. Ai biết chớp thời cơ, ở vị trí mà lợi mối từ mặt trăng lĩnh vực đủ lấn át sự sợ hãi thì tha hồ buông tuồng, quên hết kinh kệ, và sử dụng sự thần bí của quyền bính làm bức màn che cho hành động tư động lợi của mình, bù đắp lúc thiếu thốn...
Trở lại tờ báo. "có gì để đọc", một người nói thế. Nhưng anh cũng chỉ cho chúng tôi thấy những thiếu sót về mặt hình thức, trình bày đều đặn nhạt nhẽo của các con chữ, những lối thiết tít nhẹ nhàng, kiểu "Thủ tướng Phạm Văn Đồng đọc ( qua hàng ) diễn văn...", "thuỷ lợi ( qua hàng ) hoá, hoá học hoá..." Anh thư giãn rằng một tay làm báo ở Sài Gòn vào hạng nhất nhưng không có những lỗi khó khăn tai hại như thế, vấn đề chi đây là một cơ quan cao cấp tập trung biết bao nhân tài năng. Anh không biết - và cả tôi cũng vậy, rằng phương tiện của họ nói gì đó giống như ý tưởng của mình. Các máy tính từ thời 1945, 1954 không thể làm được gì nhiều khi người điều khiển ở thế không có cạnh tranh cũng thấy cần phải cải tiến. Dày trong các bàiø là câu nói vòng lặp đi lặp lại "tiến hành ba cuộc cách mạng: Cách mạng xã hội, Cách mạng khoa học kỹ thuật, Cách mạng văn hóa tư tưởng mà Cách mạng khoa học kỹ thuật kỹ thuật là then chốt..." Ngoài ra, các tên của các nhân vật Nam cũ, như một đầu hàng, một bằng cách tiếp tục nhận chân lí - sáng mới được. Nhưng chút điểm ngập ngừng dịch vụ dại trong câu văn tuy có trích lời lãnh tụ, cũng chứng tỏ tính cách tân tòng bất đắc dĩ của họ. Họ cũng tội thật nghiệp vụ như chúng tôi trong các tờ khai vừa mới đây...
Một buổi trại lửa trại bùng nổ. Một số người được lựa chọn, phải mang giấy bút lên ban chỉ huy. Có phái đoàn nào đến thăm không? Một cuộc "học tập thử"? Người ta cố gắng xem các thành phần được chọn để phỏng đoán. Xẩm tối những người kia mới về. Mọi người xung quanh và được biết rằng họ phải làm bài viết để trả lời một số câu hỏi thường thức thuộc nhiều lĩnh vực văn hoá: sinh ngữ, kinh tế, chính trị, sử, địa... Càng mù mờ hơn. Thân phận tù tội người ta quên một cách tự hào trong đám người đã từng làm điều tra xã hội. Chỉ có ý kiến cho rằng đó là một tiêu chuẩn kiểm tra phù hợp với trình độ học tập của chúng tôi. Cái gì lúc này liên quan đến "học tập" thì được chấp nhận hết.
Thế rồi đùn một cái, được chuyển lệnh. Chúng tôi đã bắt được đèn xuống trang web của mình. Một người bộ đội đến thăm nhía, lắc đầu: "Không được" và nói lững lờ: "Chắc chắn phải tìm một phòng học thuận tiện cho các anh hơn". Thức dậy lâu mới biết trong đêm dài, chúng tôi phải tiếp tục căng thẳng với chế độ mới, con người mới thật lâu mới biết đến sự toàn tính thật chi li của họ.
Trước đó chúng tôi đã nhìn thấy cuộc chuyển hướng của các nữ quân nhân. Chị đại uý ở chung phòng với chúng tôi đã được đưa vào trại giam, chỉ cách một chiếc áo choàng đất trống vừa đủ để người mặc phong cách chưa được biết đến. Ấy thế mà cũng có kẻ lân la đến để về khác nhau rằng có khoảng năm, sáu nuôi gồm có một chị ho lao, một chị có mang hai tháng và có chị cả con đi nữa. Họ biết những người bận rộn nhất trong nhóm này là vấn đề bảo vệ sinh viên. Chất phải là một sự tò mò tò mò liên tục cố gắng vì chúng tôi có thể tìm thấy trắng xóa những cuộn bông băng... Độ 15 ngày sau đó sẽ có xe đến giả họ đi. Chúng tôi tôi ngoắc tay mã chào họ, chúc họ may mắn. Có người cho rằng họ được thảnh thơi, thoát khỏi việc học tập vì quá phức tạp. Khi phỏng đoán thì rõ ràng không có khung thời gian. Người ta chưa biết đến sự quyết định của người cộng sản không muốn để một điều gì có thể đe dọa đến quyền hành cực hung phải qua năm mươi năm mới được sử dụng.
Bây giờ đến lượt chúng tôi. Lệnh được thông báo sớm hơn. Nhưng trong số mấy trăm người của chúng tôi có mười mấy người được gọi tên ở lại. Phần lớn là cảnh báo. Anh đại uý cảnh báo được vinh danh là "tà lọt" của đội trưởng cũng ở trong số đó. Nét mặt họ ỉu xìu thú thật tội nghiệp. Có người nhìn họ thương tổn coi sự phân biệt này được làm bởi tính chất "ác suy" của họ. Thực ra điểm lạc quan của chúng tôi là do số đông hơn là do ý thức tự động cho là vô tội. Ông thầy cũ hồi phục nhất CVA hỏi tôi, không phải vì tin tưởng ở kiến thức người học trò mình mà cố gắng tìm một lời giải đáp để bấu víu: "Anh biết mình đi đâu không? Và bao giờ thì mình về?" Tôi cũng làm bộ hiểu biết rằng trả lời thăng lơ: "tài biết. Nhưng dù sao đây cũng là một giai đoạn đã qua..." Trong một lần riêng tư tôi đã trả lời với H.: "Thường thì trong các cuộc lễ người ta hay thoải mái. Nhưng ở đó bạn hành chính thì đến ngày đến tháng mình không chịu ra người ta cũng đi, còn quyền chính thì nhận định của người cầm quyền về tình hình an ninh đối lập sự tồn tại cơ cấu của họ." Tất nhiên tôi đã nói khi có ước mơ về ngày 19-8, 2-9 sắp tới, vì đánh giá quá cao về khả năng của cộng đồng tài sản.
Chúng tôi đã di chuyển bóng tối ra ngoài sân xe. Nắng xuống bốc lửa mặt. Cũng có đám mây phủ bầu trời để dịu cái khít chan nhưng không khoả được cái hầm hầm kín xung quanh. Và chờ lâu thì cũng có người tự động bỏ hàng vào núp dưới các lối hiên hay chui vào hầm gần đấy.
Lúc mặt trời lặn chúng tôi được chuyển đến một bãi rộng hơn. Lố số trong bóng hoàng hôn rơi xuống, người ngồi đen tối. Bộ đội chống rác, không nhiều lắm. Nhưng cũng có một trung súng ống đầy đủ trôi qua, một lần thôi. Lát sau, đội trưởng đến phổ biến lời thủ trưởng: "Bộ đội chỉ đi quan sát, anh em đừng do". Ngược lại thì không nên thu hút mà chỉ lười biếng. Bởi vì bình có ai để ý đến chuyện đó trong bữa ăn nhẹ choạng nhẹ nhàng này. Có sẵn sàng lại thì cũng có thể làm được gì. Không ai cảm thấy sức nặng của lời trấn an ấy mà có người chỉ ngạc nhiên về cái tính tăng cường đã thành thói quen, tăng cường cả những điều người ta thừa biết: Sự biểu hiện dương lực lúc đó đâu phải là điều lạ? Có thể coi lời đó là một biểu hiện xử lý nhân đạo nhưng phong diễn đồng loạt hai khía cạnh nhân đạo và quyền uy quả thật là điều phục vụ về, nếu không nói là liễu mai, giả dối: Đạo đức nơi đầu mũi súng súng cánh chỉ làm chiến chiến thắng thêm hoàn hảo, tuyệt vời hơn chứ đâu có mục đích nâng cao ngã?
Bóng tối chuyển xuống. Xe đến từng bước thư giãn theo đèn pin chỉ đường. Chúng tôi đang chỉnh sửa bài viết. Đi đâu biết.
