Một Sóc Việt Nam Cộng Hòa Nối Dài

Ở nơi chưa có bất kỳ khoản tiền nào, lại có tin đi. Tất nhiên là có những sai lầm, mơ hồ, lộn xem không biết phát xuất từ ​​đâu. Địa điểm Kà Tum được mượn mau như một dấu hiệu chắc chắn nhất cho những người từ Hóc Môn ra đi. Vấn đề đã được xác định chính thức trong một lệnh cấm phiên và gián đoạn trong buổi học về sách sử dụng chính cải tiến để tăng sản phẩm sản xuất. Những người ở nơi rừng sâu xa xôi đã thực hiện được phần cải tạo lao động rồi thì về đây để nhà nước giải quyết trước, những người từ trước đến nay chỉ ru rú ở ngoại thành nay phải học tập lao động cái đã rồi sẽ đến như ra về. Cái hay ho của con sư tử thời mới là tuy vẫn giành được phần-sư-tử về mình, vẫn thơm nanh múa vuốt nhưng trong phần ngọt ngào mềm mỏng lại có thêm lí sự mềm chứng minh đủ chiều. Mắc bệnh là Long Khánh chúng tôi được xếp vào hạng nào? Cũng đã từng đi vòng quanh các nơi xa, nhưng xa như thế nào cho vừa ý chủ mới? Cũng đã đào, đã cuốc nhưng thế nào là mức độ đạt tới của định nghĩa lao động? Chỉ hỏi thắc mắc! Một buổi giao ban về phản ảnh là đủ: "Sáu bốn anh Long Khánh của T được bảo đảm không phải đi đâu hết. Cứ an tâm."

An tâm được lúc nào hay lúc nào mọi người. Trong lúc chúng tôi đang xem dây tiền bạc là dây kẽm gai, để nghĩ đến cách sử dụng các phương tiện tiện lợi "tân kì" này trong cuộc sống văn minh làm giật mình cả thế giới, thì các bạn sẽ có một tháng của tôi lăng lo thu gom đồ hộp túi như chúng tôi hôm nay nào. Lúc này các bạn tay xách nải mang ra sắp xếp ngoài sân thì chúng tôi vẫn hai tay không đứng cùng với họ, từ hồi hộp nhưng không vui không buồn. Chúng tôi lại được đứng sang một bên lệnh. Có chút gì đó lắng đọng trong tâm tư khi những người kia bước đi tập luyện với những đội khác nơi sân trung tâm. Chúng tôi nghĩ đến việc bước đến hàng rào nhìn người ra đi. Đâu đó làm được gì mà vương quốc có vấn đề. Còn gọi là để chia xẻ tâm tư thì quá thừa.

Loanh quanh một lúc thì có người đã vào lục lạo trong các căn hộ. Người đi không còn để lại bất cứ điều gì trừ một vài thứ lặt vặt bỏ quên nhưng cũng là thiết bị cần thiết cho chúng tôi: cái lon, cái hũ, cái nẹp nứt, các ốc sên... Dư thừa nhất mà vừa đủ một tháng cho chúng tôi rút kinh nghiệm để tích trữ là chất đốt. Tấm mảng này không mang đi được, cung cấp thứ còn lại tốt cho một không gian riêng biệt, thứ đã phân rã thì chất liệu vào một chỗ. Chiều hôm trước họ đã sả ra chụmfire nấu cơm, nấu chè mù trời ngoài sân, stung vung vãi. Vụn ván bìa, giấy gói... vào thùng phuy. Còn lại hơn mười người thì cần nấu cơm hơn đá chi cho mệt. Cứ đốt sử dụng sang. Than ôi, sự huênh hoàng đến là Khiêm tốn!

Đến thì họ lên xe. Đội của tôi có ba người mang gói hàng trở về. Có trời mà biết tại sao. Mà chúng tôi cũng đã quen với các câu hỏi thường gặp rồi. Quản lý đến tập hợp bảo trì sinh hoạt bình thường chờ giải toán khác, phong chức năng cửa hàng nhanh chóng cho 12 người: tổ trưởng thành khối trưởng, tổ phó thành khối phó. Có vài ngày chờ đợi thì phải làm gì, đành ra xới các luống rau thơm hoi xác xơ sẵn, lãnh hột rau muống, đậu đũa về gieo thêm. Công việc được triển khai, có thể được chiêm ngưỡng.

Thế rối loạn vài ngày sau đó có tính toán về thật. Từ Ka Tum. Danh sách từ xa lạ mang lại dấu hiệu kinh nghiệm. Những người đồng đội gánh vác. Cũng có vẻ mặt ngơ ngác. Có khác là họ có những món bò gà, gà con, gà mái, gà yên ngon lành, với những món giảm đan tỉ tỉ đủ kiểu chứng tỏ họ tuy có cực lạc - hãy cứ tin lời họ - nhưng bù vào đó là hoạt động ít bó bó hơn nơi khác. Lại ổn định chỗ ăn ở cho người mới tới. Phần lớn họ là những người trẻ: thiếu uý, trung uý, có người trẻ măng mà hai năm trên rừng không xóa được dấu vết. Họ quyết định rằng có thể đặt bảo trì chỉ trong một tuần, không tới nửa tháng, là có giấy tha về. Chúng tôi mỉm cười với họ nhưng - ít ra là ở bề ngoài, không có dấu hiệu nào cho thấy họ mất tin tưởng. Cũng vẫn phải chia phiên nấu cơm cho nhau, vì cần phải ăn hàng ngày mà lời hứa thì còn ở mãi tận cùng. Ước hẹn có tiêu đề để đếm tốc độ kéo dài. "Chắc chắn không đáp ứng tới phiên tôi nấu cơm đâu." / "Chắc chắn tôi chỉ nấu lần này thôi." / "Chắc chắn tôi... ờ... Ờ..."

Họ cũng mang về cái sôi nổi của rừng, và chắc chắn cũng có phần phóng đại không phải cố ý. Kà Tum ở biên giới, nơi có một cửa khẩu kiểm soát trong Hiệp định Paris, nhưng Kà Tum vẫn là một địa danh nên chỗ ở của họ tất nhiên là tận dụng trong rừng sâu. Đi xe đò từ Sài Gòn lên Tây Ninh chỉ đắt có bảy đồng bạc trong khi từ Tây Ninh vào đấy chỉ một phần ba đường giá cả bạc trăm theo xe bò, xe thồ, cuốc bộ... Con chim "bắt trâu cột" là bạn quen. Ngoài ra còn có con chim chưa tốt, con rắn nằm cuộn trong balô, rờ vào lạnh hơn cả nước vũng B52 xanh rờn, có tên tắm chết sông nơi đó. Nói cách khác, khung cảnh có thể diễn tả bằng lời tâm tình của anh trung uý Mặt trận với tên nguỵ: " Anh là tù mà chúng tôi là tội, bao năm ở trên rừng bây giờ cũng vẫn là lán lá nghe vượn hú..."

Công việc "ổn định chỗ ăn ở" nơi đó khá lâu. Gỗ trên rừng tha hồ mà chặt. Tranh đầy đủ bãi tha hồ cắt. Giao ban xong chia cho đội, đội cho tổ, lấy người kiểm tra. Chưa đủ số cho ngày này thì mắc nợ sau ngày trả, vật liệu bị loại cũng kể như chưa đủ số. Nhà thật lớn, thật đẹp. Bộ đội cũng cần phải suy nghĩ vì mục tiêu chỉ là "để cho các anh học tập lao động cho quen, cho quên những ngày ngồi không ăn bám, ngồi mát ăn bát vàng...", thực ra là tìm việc cho nguỵ làm, kéo dài thời gian giam giữ theo tình hình thực tế phương pháp, với sáng kiến ​​của đơn vị quản lý lí. Làm nhà rồi phát ra làm lại vì quản lý không tương ý, hay phải rời chỗ vì nhu cầu nào có trời mà biết. Lấy gỗ, lấy gỗ, lấy mây... về bán. Khu rừng cư trú xung quanh trại. Đất thành phố trống trơn thì đắp đường cho xe chạy tuy nhiên có những chiếc xe đi qua. Sáng, nguỵ được thả vào rừng tìm vật liệu. Tha hồ mà lạc. Có kẻ lớ ngớ không tìm được đường về, thả vào nhà dân dân thăm chính quyền để được chỉ. Thế thì đâu có phải là "chưa tốt"? Anh chàng tổ trưởng dân làng dẫn về trại bảo rằng "bắt được nguỵ trốn trại". Bị cô lập dần dần. Nơi trú ẩn thì tất nhiên không thể tránh được, trong đó có người nhảy lên Honda chờ sẵn và biến mất tăm!

Cung cách ăn ở tù binh cũng thật nhiều và hình trạng. Là người vì nhiệt thành tin tưởng buổi đầu theo chiều chiến thắng, vì muốn hun công công đã trở thành những tay trợ giúp đắc lực trong việc nắm giữ một ninh chiến tự sát. Người ta sử dụng các thiếu uý "tội ác chưa nhiều" để chỉ huy đại uý "tội ác ngập đầu", và điều đó cũng có hiệu quả khi đám thanh niên thấy mình trở nên quan trọng, có dịp trả thù đàn anh xưa kia với một vài kỷ niệm ngộ, bị chết, bị bố... được giật lại. Có những người lén lút báo cáo động trong trại, thành công đặc biệt là "anh tư vườn chuối", "anh Sáu đi cầu". Họ là những người được quản lý đọc vào để hiểu bài học, "quay 180 độ... để trở về với dân tộc". Từ đó bọn Long Khánh chúng tôi mới nghe nhiều đến các danh từ "ăng mười", "tà lọt", bò tọt" và cái dấu hiệu hai tay để trên đầu, ngón trỏ lên ngoáy ngoáy (dấu hiệu cột mười truyền tin). Nhưng để leo vượt đào thoát thì bọn họ cũng có cơ hội thực hành trước nhất, nhanh nhất và có tính hợp lý nhất. Điều đó được riễu bằng cách sử dụng hình ảnh "xoay 180 dộ, tốc độ làm tiếp 180!"

Lại cũng có thứ con ông cháu cha ngược đời, hách cả với bộ đội. Một thiếu uý nghe nói là cháu của thành viên tư lệnh Sài Gòn-Gia Định, suy nghĩ làm gì cả. Vì ganh ghét hơn là vì tân công, khối trưởng báo cáo lên quản lý, quản lý gọi anh lên hỏi: "Anh muốn làm gì tự cho là hợp lý với khả năng của anh thì cứ nói, chúng tôi sẽ làm mãn nguyện cho anh", anh trả lời tỉnh khô: "Tôi chỉ muốn quản lý thôi hà!" Bị giam qua một trại khác, kiếm quản rắn cựa, anh bị nhốt trong hầm tối đào dưới đất. Có một ngày đẹp trời, quản giáo đến tận cửa hầm gọi anh ta lên cầm lá giấy phóng thích ra về thơ thới hân hoan. Tuy nhiên không phải ai cũng hợm hĩnh vô sỉ như anh. Dần dà chúng tôi sẽ được nghe những trường hợp bi thảm của cảnh gia đình tụ tụ...

Ngày tháng trôi qua ở đấy làm cho anh dần dần vượt qua nỗi đau khổ của cuộc sống, để dành thì giờ còn thừa và trí tuệ hoạt động cung cấp cho các tổ chức nền tảng riêng tư. Đất rộng, hồ được trải nghiệm kiến ​​trúc trong không gian. Ngoài ra cái nhà chung người ta còn cửa hàng nhà làm việc cho đội, thật ra là cho đội trưởng, để nhân những người này trở thành đầu nậu tù bắt ông già - sợ công tác nặng - phục dịch khó khăn, chăm sóc "khu của đội", làm không nên sẽ kiệt sức la dài... Mỗi người lại có một lần mời bạn bè xúm lại pha ấm trà, giở gói quà thăm nuôi, nói chuyện khào cho qua ngày tháng. Khía cạnh "nên thơ" này, chúng tôi đã đọc được một đoạn trong số Chống Dậy, hậu thân của khóa Đối diện cũ, còn sống vì nhu cầu chính trị hơn là vì hàm ơn một tập thể chống chế độ cũ gay nhất, kể cả việc bỏ vai trò mô tả đáng lẽ phải được xác định của họ để đăng những bài tuyên truyền cho người cộng sản.

Nhà nước mới cũng nên biết ơn những gia đình có con cải tạo đã giúp cho chính sách có bằng năng lượng hồng hơn bằng cách moi vàng ra, bán thùng bán ređio, tivi, tủ lạnh cho cán bộ đem về Bắc, để lấy tiền nuôi nấng người thân ở rừng sâu sâu núi, cho cuộc sống họ cực đoan hơn. cho họ đủ sức chịu đựng hơn: "đi học tập về béo tốt như thế đó..." Chút tiền của bòn mót từ cái dư của tư bản, mảnh vụn của thời kỳ kì thực dân kiểu mới "phồn vinh giả tạo" đã tip nên câu nói hài hước: "Mai sau có con, tôi nhất định khuyên nó đi cho phe xã hội chủ nghĩa. Phải yêu nước, yêu nhân dân, yêu đồng bào, nhân loại bộ'! thì tư bản nuôi nó sung sướng như tù Phú Quốc hồi đó, đừng đi lính cho tư bản mà bị phe xã hội chủ nghĩa bắt thì ôi thôi, chém-tre-đẵn-gỗ-trên-ngàn!”

Đi thăm nuôi cũng không dễ dàng gì. Đã nói hơn 30km đường xe bò đi, có thể đếm bao nhiêu nhiên liệu hang ổ kiếnnh là bấy nhiêu cay cực đoan cho người chính phụ thời hậu chiến của một phe này. Sầu hận họ kiên trì sâu, sâu mãi để có thể tranh chấp với tiếng reo hò tở mở của người trực tiếp, tiếng người nhắn qua phương tiện tiện truyền thông của nước trung tâm tập, qua những trang giấy trong triệu triệu cú tung ra khắp nước, vòng quanh trái đất để hoan hô chiến thắng, reo mừng ngày thống nhất của một phe đối diện, tổng hợp... Có người ở giữa đường đã bị dừng lại, sơ đồ, được chọn để dẫn vào sâu bên trong. Người thân vẫn kể rằng đã đọc thấy trong đôi mắt của chị mình một lời trăn trối - không phải chỉ tuyệt vời không bảo vệ nổi tiết mà còn là dấu hiệu một trạng thái bất lực của chính bản thân mình, của tập đoàn đánh vong của mình, của cả chính những người chủ mới, của đất nước với trống với lời, cùng tiếng súng vui nhộn cuộc hội hoa đăng, chạy những lời khuyên hơn - nói chi đến một cuộc bầu cử chỉ mong thư!

Lượng tiền tích trữ của Sài Gòn cũng còn rất lớn. Anh thiếu uý bên nhà tôi được gia đình mang cả con heo quay ra đãi bạn. Nhưng một bà mẹ đã nói nhỏ với con về thảm trạng thái của người con gái nhỏ cùng khu phố. Bà già thuật chuyện đâu phải để làm quà thóc mách nhưng để tip về giá trị những gói mì, cái bánh... trên đường lặn lặn.

Nhưng thông thường thì nghĩ ai để ý đến "chuyện xa vời". Cuộc sống địa ngục còn lại những phút giây thần tiên của nó. Thiện ác, xấu tốt của ngày thường không đủ tầm cao để chen vững chắc trong cơn hỗn loạn dữ dội. Người cải tạo là cả một thế giới riêng biệt, chào họ cô lập vào trong thế giới đó rồi tinh thần họ sao không có quan điểm bình thường, thực sự là kiên cố. Tất nhiên ước muốn lý tưởng là họ vượt qua khó khăn, đứng trên hoàn cảnh, nhưng nếu họ bị ngập trong mê cung vây quanh thì cũng không thể vô địch họ nhiều. Người ta mong muốn đúng từ cải thiện

- giả định mong muốn có sự thật thật sự - muốn biến họ thành những con người ở chế độ mới, nhưng điều đó chỉ thực hiện được với hai điều kiện: Bên trong, lí tưởng mới đủ hấp dẫn, vững chắc để họ không kiềm quên - không phải xóa - quá khứ, cùng lúc bên ngoài cảnh đổi thay vì cung cấp con người muốn nhìn lại cũng không được. Đằng này, như đã nói, chỉ có cái vỏ hào kiệt, sách sách đọc vài câu đã hết, cái hay cứ tưởng là cái hay thật ra là cái lạ ngắn ngủn, vòng đi lặp lại như lừa cà cai, sự hấp dẫn quyến rũ đang được ngạc nhiên chú theo dõi côn trở thành kề kền, đưa đến những tràng như phá, trầm nghễ, chưa kể đến chua cay quản ngùi... Đổ thừa hay minh thì cũng phải có giới hạn. Người bên ngoài, người ở chung phần tâm tư thất vọng, không kể đến Nguời. Phần người bên trong lại hơn người bên ngoài ở mối liên hệ với quá khứ được liên tục bởi vì họ bị cô lập từ năm 1975. Dù có sự căng thẳng hàng ngày với thực tế mới nhưng vòng rào quá hẹp, họ làm sao mường tượng được những thay đổi thay thế ở bên ngoài, nếu kết quả là có, đúng theo lý tưởng. Ở họ chỉ có sự thụ động vì sợ hãi, và trả thù nén. Cho nên nếu thấy họ a dua, lặp lại như con những bài học của chế độ mới cưỡi thì cũng phải trách nhiệm hơn đám vận động thức lớn của Miền Nam cũ đang ở bên ngoài: Lê Văn Thới, Phạm Hoàng Hộ, Chu Phạm Ngọc Sơn... gắn trên tường Nhân Dân trước mắt chúng tôi: "tiến hành ba cuộc cách mạng mà cách mạng kỹ thuật là sau đó". Rồi như gió thổi, bước xoay tưởng cố định là 180 dộ lại theo đà mà quay tiếp! Điều đó làm ngạc nhiên những người muốn có sứ mệnh dồ đi cải cách tạo ra người khác nhưng không gây ngạc nhiên người làm chính trị, đề ra chính sách. Có sự thành thật đáng khen khi người quản giáo nói thẳng: "Cần củng cố chính quyền thì nhét riêng các anh ra chứa các anh suốt đời làm sao cải tạo cho được!" Thực ra thì cũng có thể được trong một mức độ ít trầm trọng hơn, không phải chỉ bằng xiềng xích với cả những nhỏ mọn ti tiện mà bằng sức mạnh động cuốn cuốn người ta theo. Nhưng tiếc thay lí thuyết không những đã trở thành thành chương mà còn thành tài chú, chiến tranh bình tĩnh chiến tranh, tuổi tác thần tượng không thích ứng được với tình thế, sự cô lập trong bao nhiêu năm của bộ nội nội - địa xứ ẩn trong "tinh thần dân tộc" từ vị thế thôn làng quê, cái này cái kia kia là vào nhau muốn tiến bộ mà đám mây tay nhau trong bảo thủ, có thể tê tê... dốt thì phải nát.

Những điều quay quắt đó tất nhiên không có thuốc cải thiện chia nhỏ. Có nghĩ tới thì cũng đến hoàng tử: "Làm lớn làm láo chứa gì! Kệ mẹ nó." Phần họ khi qua tủi xúc chỉ lo nấu mì, tôm khô, chè, nhắp cà phê, thấy còn đủ đỉnh cao hơn cả thời xưa. Cảm ơn Cách mạng!

Đám Long Khánh lác đá có rất ít người được thăm nuôi đặc biệt. Gọi là đặc biệt vì ngoài tiêu chuẩn thông thường ba tháng cho tất cả mọi người. Đó là những người có bà con với Cách mạng, hay biết cách chạy vạy. Người ta kể rằng có anh chàng ở T4 cứ "đặc biệt" hoài hoài để các tay khác nóng lòng muốn phăng ra mối thì được anh chàng làm ra vẻ bí mật mở lời: "Cứ biết cách là được." Cũng thực sự dễ hiểu. Ở một chế độ dựa trên ước muốn xóa bỏ, faire table rase quá khứ, trong đó có tiền bạc - như Lenin đã ngập ngừng đưa ra -xác định rời ước mơ là không tưởng, có bằng chứng minh chứng cổ trong hiện tại - hay đúng hơn, lúc cầm quyền bính - tuy nhiên những người chủ cố gắng tìm thấy sự thoải mái bằng cách quá khứ vào trong hiện tại. Nén bạc vẫn đập vào tờ giấy kể cả tờ giấy cách mạng ghê sợ vì khát máu, hay đầy uy vũ vì hào quang chiến thắng. Bao nhiêu người thuộc quân đoàn chiến thắng đã bị ngập trong đống tiền bạc, cải cách của Miền Nam lại có thêm chút hấp dẫn vì sự tàn tàn. Bắc Kì dép-râu-lên-cung-mồm lại Bắc Kì tàu-há-mồm một vài ngày đầu thì cũng lên chi tiết nhỏ, trong bụng sâu hầm hè: Bạn chúng tôi theo "Cha bỏ Bác", nhưng một vài lần kéo ra quán ăn Lá, có cái áo, cái quần kể cả cái radio, chiếc xe đạp... thì cũng thấy bọn phản quốc giảm phản quốc rồi "có lí của họ", thấy tư bản cũng xấu xí như thế "vẫn còn một tinh thần yêu nước, băng chuyền của người Việt" như ý Bác đã dạy. Những người tập kết về cảm thấy đã bỏ được những ngày cô đơn tha phương phương, thấy mình dễ hòa hợp được hơn ở quê hương, trong đó những chính kiến ​​trúc tưởng tượng trở thành xà khôn như núi lại thành bé nhỏ, nhẹ qua dễ như chơi. Điều đó, từ trong sâu thẳm tâm hồn, hỗn lộn với ý thức bao dung trong ưu thế chiến thắng khiến họ dễ xiêu lòng trước bà con thất thế để sử dụng sự quen biết trong chính quyền nhưng thu hẹp trước biển người, biển của nguỵ mà rộng lòng ban ân. Ở lớp nào thì cũng có loại người hao rè, hay rụng lĩnh vực nên được việc. Những nhân vật cấp cao, dù không tin ở văn bản chính sách cải cách của mình nhưng trước tình huống bên ngoài, với ngôn ngữ chính trị quen thuộc - tuy có khi hơi khôi hài điều khiển kiểu lặp lại "chỉ có 5% người chế độ cũ trong tù" - họ vẫn phải di chuyển với quần chúng - một loại khó khăn khác trong vòng các thành viên không để cho người ngoài, dù là cùng phe, nhận ra. Cái đà tuyên truyền dịu dàng giúp tạo ra những ân huệ nhỏ cá nhân, rồi may mắn lớn hơn một chút... cho đến khi đụng đầu thực cay đắng. Và tạm thời, bọn cải tiến có những kẻ dừng lại để tạm dừng. Có hơi thở mang dấu vết ranh giới.

Trong cái luồng không khí nhỏ, mát mẻ qua khe conex cải tạo ấy, tôi đã hít đủ một hơi. Tôi được phép về Sài Gòn 7 ngày.

Buổi chiều, đang lui cui xào chút rau muống với miếng mỡ vừa được chia xong thì có tiếng gọi. Chạy ra đầu quân phải giấu kín đôi côn sau lưng, tôi nghe một tràng như thói quen của anh chàng Nam: "Anh Trường hả? Anh lấy bộ đồ nào thật đẹp bận vô rồi đi với tôi." Bộ đồ nào đẹp? Một anh bạn in hoa vàng hơn đôi của tôi chỉ là tấm hình chữ nhật. "Có chuyến thăm đặc biệt". Mọi người xì xào.

Trên đường ra cổng, quản giáo hỏi tôi: “Ông già anh chết rồi phải không?” Tôi mường tượng đó là nhân vật gỡ lỗi nhà. Điều gì đó cảm thấy xúc động với tin đó. Ông thân tôi thuộc lớp người làm chính trị, các cụ Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng. Ngoài tấm lòng nóng nhiệt yêu nước, ông không được trang bị một thứ tư tưởng nào khác kiến ​​thức nho giáo tàn tạ cũng đưa ông lên cường khoa bảng, có âm vang của Tân thư cộng với cường độ tư từ cuộc sống chuyển đổi của một viên chức Nam triều ở các liều thuốc. Cái ươn ngạnh cứng cỏi của một nho sĩ đã là một yếu tố phủ nhận đời làm viên chức của ông bị trắc trở; chèn ép càng cứng rắn bỉnh hơn, càng tăng thêm yếu tố phủ nhận để đưa ông vào một cuộc sống cơ cực, không đủ khả năng thích ứng nổi với đà chạy vùn phục vụ của lịch sử nước nhà mà ông muốn đưa một cánh ra đưa. Nhưng những năm giam cầm, dấu vết tố hình trên thân xác, các bản án từ Tây Việt Minh cũng đem lại cho ông tới chút uy danh làm kiểng tạo tên tuổi tuổi ông được nhắc nhở trên báo chí, cả đến việc chen cái tên vào một nghiên cứu nước ngoài như sách Việt Nam của nhà Bantam Book. Bịt hậu quá đà như vậy nên vào những ngày cuối tháng 4, ông quên mất vai trò tranh giành một thời gian với người cộng sản, quên cái án tử hình vắng mặt của tòa án Quân sự Liên khu 5 mà không chịu di tản dù có người ở bất cứ đâu thừa sức nuôi ông đến ngày tàn và bồi dưỡng cho ông nấm a. Ngày thứ 30-4, ông vẫn đứng ngoài cổng nhìn các toán quân thất bại chạy tứ quân và đoàn binh chiến thắng tiến vào cổng Bộ tư lệnh Cảnh sát quốc gia, như một đứa trẻ ngắm nhìn một trò chơi thích thú, hình như có nghe - hay nghe rất nhỏ, những loạt súng xông xung quanh. Con người này, người ta không bắt đi cũng có thể vì còn phải giải quyết nhiều việc quan trọng hơn, với nhiều người quan trọng hơn. Có thể cũng chỉ làm một may mắn bất ngờ dù thế nào đi nữa mà anh không bị Người đi theo. Loại biết là có thể hay rủi ro nhưng với tâm tính đó, nếu bị bắt, có thể ông lại cương lên để trở thành kẻ tử tử vì đạo cho cái đạo minh định thế của mình trong phong trào lớn mà "người ta" cứ nhất định là của người ta. Ai biết là có thể hay rủi ro, ông lại được ở nhà, chịu đựng những cực hưng của thời gian ăn bình tiêu chuẩn lúc trong nhà không có gì để dự trữ, gần đủ hai năm rồi mới mất đi, chấm dứt một cuộc đời đi từ thất bại này đến lúc thất bại khác trong một ý thức cố gắng thất bại, tin tưởng có thể tăng lên được trên hoàn cảnh cam go.

“Ờ, ông già anh chết rồi, anh được phép 5 ngày về chôn ông đó.” Người quản lý tiếp tục lúc này tôi biết có nỗi buồn nữa không, và chân thì cứ theo chiều dài con đường ra tới cổng. Chị em tôi đã ở đây. Giấy phép từ phường khuyến khích đi thăm báo tin, cho về hai ngày để chôn cất, đến đây được tăng lên bảy ngày. Trên đường phóng xe vùn vụt của chiếc xe honda còn sót lại, tôi nghĩ ra điều gì. Chỉ biết có gió mát và không khí thật nhiều. Thật nhiều. hai năm ở tù cũng khiến tôi phải dè dặt trước lời khuyên của người trung đoàn: "Không thể đi chơi đâu. Không thể tiếp xúc với ai." Nhưng ít nhiều gì tôi cũng thoáng gặp những cặp mắt hàng xóm hay không quen biết chăm chú nhìn mình. Chắc chắn bộ ria xồm xoàm không chịu cày chỉ làm tăng tò mò chứ không phải là nguyên nhân để họ muốn xem con người "học tập" về có người khác thường không. Mà kết quả thực sự của chính mình cũng có ý nghĩa khác biệt. Cảnh báo vật, con người hình như có cái cách đặc biệt, không phải chỉ bởi khoảng không mờ trước mắt. Chân tay tôi hình như quờ quạng hơn. Chắc chắn một phần cũng do ngoại cảnh: thành phố giảm xe cột, con đường hình như rộng hơn. Như người trong bóng tối ngoài sáng, cái thực chưa xác định nên cứ tưởng mình đang ở một nơi xa lạ - không chứng minh là lạ mà lại có phần quen thuộc - không phải ở một thành phố mình đã sống trong hai mươi năm dài. Đường vắng như ngày đầu năm mà lại thiếu hơi hướng Tết. Chỉ thấy bóng xe cột quanh chợ Bến Thành. Con đường Lê Lợi, đường Trần Hưng Đạo, đường Tự Do... các đường lộ có vẻ là cả một sự hoang phí đất đai. Cửa đóng im ỉm, quán ăn bàn chồng chất thừa thãi, có nhà nào mở thì ngoài đường vào thấy sao rộng, sao mà trống, người đàn bà ngồi đấy, tận hưởng trong cùng, sao mà nhỏ bé, tang thương như là bất lực buông xuôi thành hình. Một vài lách chung quanh Việt Bằng, Tự Lực (vẫn phải nhớ tiến tới lược sách!) không bán tuyền một thứ như cũ mà trở thành một cửa hàng phản hóa treo lủng chút ba cái xắc vải, tủ kính tầm viết, dùng đồ học trò, bàn... Tính toán tò mò vô cùng sợ hãi, tôi đã đi xe đi một vòng các khu phố Sài Gòn, Chợ Lớn để đối phó với cái khó chịu, đau khổ và một bềnhh.

Một đêm xem kịch bông hồng của Thẩm Thuý Hằng. Tôi không thể nhìn thấy bà bầu như con búp bê Nhật Bản một lần bên trong chiếc xe hơi sang trọng. Cũng nhớ ai đã hát gì ngoài Nguyễn Chánh Tín vung trình diễn. À, còn nhớ ông bầu giàn nhạc Văn Phụng có tiết kiệm theo thời gian, không mặc áo vét mà sơ mi hàng khối có cài khuy tay. Vở kịch có tính thời đại ở phòng những nhân vật Cách mạng hoạt động trong bóng tối với vai trò người ở, người bán hàng rong vây quanh một đám nguỵ sĩ quan, cố vấn Mai. Nhân vật Cách mạng dù dưới lốt thấp hèn cũng tỏ ra có sự sắc bén, có tự chủ vàng tránh được cái thế nguy hiểm mà có người chiến thắng đã hơn phiền nơi các tác giả. Cứ kể ra thì cũng khó thực - một cũng muốn khoa tài tỉnh dậy giai cấp, hiểu theo nghĩa "dân tộc": những người ở đợ, bần cố nông... một thì với địa vị chủ nhân ông mới, người ta muốn xóa cái quá khứ hôi "hèn hạ" người ta cố chui vào để phản diện cho đúng lí thuyết. Cũng giống như "chuyện cụ Hồ" trên báo giới ở Long Khánh: Vị chủ tịch vô vô và kính yêu phải có phong cách của một bậc trưởng giả hiền lành từ chứ không thể mang tính nguy hiểm, phải hạn chế thêm năm bảy người ôm đủ mà không còn nữa của những ngày hoang dã độc ác xưa. Anh chàng họa sĩ cái tô vẽ chiến đấu cho con người đã lạc hậu trong ba mươi năm, nên tính nâng bi mà thành dũng dế, dũng mãnh là phải.

Nhưng cái đáng nói ở đây là nhân vật nguỵ. Diễn viên, với bộ đồ sát sát mình là một bác sĩ quan thực ở ngoài đời chớ không phải là một tên mặt mày đanh ác trong các phim hoạt họa, là con người của thời đại văn minh không phải của năm 1945 nơi các bản kịch của Đoàn kịch nói Trungmuội, đã vẽ ra họ có phong "thầy quyền", "ông một" Tây, những hình ảnh mà đạo diễn không tìm thấy ra ngoài quá khứ. Với Hỏi của luận đề, phong thái ung dung cùng những luận chứng của các nhân vật sĩ quan này đưa ra, lại che cho họ một tính cách đại biểu có lý tưởng mà ngày thường chưa chắc họ đã có, và có lẽ tất nhiên với chế độ mới phải được phủ không béo đo. Thành thử chế độ cũ dù tất cả phải bôi xóa ở hồi kết cục bộ, lại có một vòng sáng mờ trên đầu - chưa mạnh mẽ là hào quang nhưng cũng gây ra chút ân nhớ nơi người xem, hầu hết là nguỵ dân. Cái mơ ước không chắc chắn xúc động hơn cái đã mất, thế mà ngay lúc này, người ta đang sống với cái đã qua! Chúng tôi trình bày ngược lại nơi khách hàng bên cạnh tôi mà vị trí chính trị hiển thị trong câu nói nhẹ học: "Phản tác ứng dụng! Chưa đủ tính cách xây dựng!" Diễn viên, dù là miếng ăn, vì đường sống tự nhiên phải theo thời gian, tất cả đều là dân nguỵ, trong ác tâm họ không thể trắng hỗ trợ bôi bác chế độ họ vừa sống qua bằng những hình ảnh, luận chứng vô lí đến điên cuồng, và trong vô ý thức họ diễn dễ dàng trò chơi hơn bằng cách trình bày như họ đã sống, thấy những người khác sống cuộc đời họ có tham dự. Riêng tôi, tôi chú ý một câu chuyện bên lề để tự động - và tin chắc mình đúng, là mình có vẻ như là độc giả độc nhất hiểu ý nghĩa một diễn đàn trên sân khấu: Viên sĩ quan này nói chuyện với thành viên sĩ quan kia "Nhà tôi đây" và cô nàng có vẽ con số 101. Giá trời đừng lưu, phim không kiềm, đừng vào cải tiến thì dù lâu trong nhà binh đến đâu tôi cũng không hiểu được con số 101 là một phiên hiệu của tình báo!

Quả thực cải tạo ở gần Sài Gòn có những mối liên lạc thật dễ dàng. Việc tôi về nhà là một vấn đề quan trọng đối với dân cải cách - Ít ra là kẻ phạm tội Long Khánh. Hiện tại tối hôm sau đã có người truy cập. Đó là vợ một người bạn được đến thăm nuôi đặc biệt ngay hôm sau và được chồng bảo tồn xem có về nhà thật hkông. Có sự lo sợ chăm sóc đó là vì có những trường được kêu gọi chậm rãi và mang đồ đi luôn, không biết về đâu. Cũng có thể là tôi về nhà! Các bà có những mối liên hệ với nhau thật nhanh chóng. Thăm hỏi gì hơn là tìm cách gửi quà cho chồng. Tôi chỉ chứa mỗi người một chữ ký mà cũng xách tay.

Ngày vào trại buồn bã nhưng có điều gì đáng nhớ nếu không là điều tiếc nuối sau này, bởi vì không ngờ lại bắt đầu cho cả một thời gian dài đằng sau đẵng bốn năm trời sinh mùi trại trung khốc liệt hơn. Tôi mang theo vài con gà để nuôi, bắt chước những người khác. Gà có nguồn gốc: Một người đàn bà Tàu trả thù ngày ở chợ An Đông giá quá cao, người bộ đội mua không nổi bỏ đi, bà ta lòn nữ gà qua rồngg chửi bằng tiếng tàu tiếng ta lộn lộn. Chắc chắn vì bùa chú của trại lửa cải tạo không nổi nên hai con gà an ủi xuống rồi đi vào cháo!

Trời bắt đầu mưa. Lại một thuật toán nữa ở Đồng Pan về. Trại chật hơn một chút nhưng cũng vui hơn một chút. Tất cả những người mới đều được đưa ra bằng một điệp khúc: "Về để giải quyết chính sách!" Có ông già trên 60 tuổi vốn chỉ là gác dan của Cục Trung lượng báo, lần lữa không về hưu vì việc quá nhà trong khi kiếm thêm một ít tiền tiêu. Ông hút thuốc lào sỏi thật thiện nghệ. Hỏi ra thì không có gì ngạc nhiên: Tuy là người Nam nhưng từng lăn lộn với đám phú mủ Bắc, ông biết hút từ lúc 16 tuổi!

Người cụ tay cụt chân về cũng nhiều. Đám Hóc Môn còn lại một người chống nạng, nhưng đó là vết thương trước ngày 30-4, anh đang nằm bệnh viện Cộng Hoà thì bị bốc lên xe. Những người mới được chỉ định bị thương trong trại huấn luyện. Đó là kết quả của những cuộc khai phá xung quanh các khu tập trung. Bom bi đã tạo ra cho một số người đạt lĩnh, khéo tay tự tìm cách mở nó vô hại bằng lối đi theo kinh nghiệm lắng nghe tiếng cơ phận bên trong lè xè chuyển động. Nhưng bom bi cũng tạo nên người đi luôn, có người mảnh ngọc đầy mặt, chui cả vào giác mạc để cho anh chàng y sĩ nhãn khoa Tổng y viện Cộng hòa phải rũ tay áo mài thép concertina làm dao mổ lấy mảnh ra trước sự hoàn hảo của đám bụi bộ y tế. Mìn cóc làm nát bàn chân của nhiều người mà đối với bộ đội chỉ có cách cưa là gọn nhất, cưa có khi dùng đồ dùng mộc trong chiếc màn buông xuống. Một anh bạn phải nhìn mãi mãi mới ra. Anh chàng tôi gặp trong câu lạc bộ Tổng địa phương Quân huấn luyện nơi làm đĩa cơm trưa sau buổi phóng khoáng ở hồ bơi. Nay anh chỉ còn một chân, chân kia phải cưa nhiều lần vì không được sâu ốc thúi tăng dần lên phía trên. Chị vợ vốn là giáo viên, trấn an chồng bằng lời nói đùa qua nước nước mắt: "Càng hay, anh càng đi chơi, bỏ vợ con ở nhà..." Còn anh tự trấn an bằng cả một thái độ cố gắng làm vẻ hào hùng, ra trước mặt vợ ở nhà khách, rút ​​thưg gỗ vũngå cột lên bàn, cười lớn để che tiếng kêu của vợ.

Khoảng tháng 7, tháng 8 thì T5 gặp phải một hỗn hợp lớn. Người ở xung quanh ngâm lại. Có người là dân cựu Hóc Môn, có người là Kà Tum, Đồng Pan vội vã rồi bỏ qua. Người nằm chật trong, ngoài hàng hiên. Nơi chúng tôi ở, một hệ thống hình nón liền kề nhau của đơn vị truyền thông cũ, người tận dụng nó. Quá trình thì phải bung ra. Nhóm chúng tôi có thể thoát khỏi hàng rào T6. Người dân hỗn loạn có kẻ chỉ trong một tháng đã di chuyển 16 lần xung quanh khu vực xung quanh một mẫu đất! Trong mùa mưa, cái cảnh rời nhà Người thôi lết thếch thật là thảm.

Tuy nhiên, người xem đó là chứng chỉ "giải quyết chính sách". Không phải chỉ vì những người mới gặp nhau có thêm chuyện nói mà không khí hỗn hợp cũng làm người ta giảm e dè, dễ cứng mở tâm tình hơn. Không phải chỉ có từng ấy người xung quanh bao nhiêu chuyện buồn mở miệng, người bên rìa bọc nang thì Im lặng để người kể chuyện phục vụt "Á, tao nói rồi!", hay muốn dỗ quê thì kê ngay tủ: "Ê, lần thứ mấy rồi đó mày?" Những câu chuyện mới nhất là của T2 Huyền Thoại. Câu chuyện T2 sản xuất trồng rau muống, giành nhau lấy phân đến nỗi gần như là chiến đấu, có tên tổ trưởng vào giờ trưa bắt tổ viên thừa lúc ta ngủ ra tranh múc phân, được mệnh danh là "Phước cứt". Cái màn lấy điều này chúng tôi cũng đã làm ở Long Khánh đến nỗi lo được phong là "vua apatit" Song không có sự tranh giành, chỉ có sự chê bai của những kẻ chưa quen chịu khó với thúi. Nhóm chúng tôi, như đã nói, phần nhiều là dân Blao nên dễ dàng sử dụng thứ apatít nhân tạo này. Chữa lại cũng tự mình làm lấy không phải bảo ai nên không đến nỗi đau và dấu vết để đặc biệt là tình trạng nặng nề như của T2. Vua apatit về Hóc Môn không phong hoạt động được tìm thấy ở đấy người ta sang cả quá, khó lại đất trồng kỹ thuật bên chỗ ngồi yên phải dọn dẹp nghề công khai nhưng cũng len lén rửa một lỗi, bỏ vài hột mướp cho leo lên thoải mái, ăn trái tạm trong mùa mưa.

Một tay T2 bên rè đến hạn chế tôi tấm tấm chia phòng, tấm bào tôi định bửa ra làm củi chụm. Tôi nhập kiếm cái khác vừa phải hơn. Anh chỉ mang trong mình độc mấy bộ quần áo bảo trong xac với cái chén đôi đũa, cái ca uống nước. Nghe rằng cái ca riêng này cũng gặp nhiều nỗi buồn chuyên vì uống nước đã có ca thể. Tôi nhận ra người đồng hương - chỉ cách nhau có hai làng. Một dân tộc truyền tin vốn đã từng vào những ngày nghỉ phép bò ra cày ruộng nhà để hàng hàng xóm dũng cảm người cha: "Sao lại bắt ông sĩ quan đi cày?" By so vào cải thiện tạo nghệ quản lý đọc bài Nậm nguỵ ngồi không ăn bám, anh cứ hậm hực: "Cứu người ngoài đám bộ đội ra cày thi với tôi coi con nào hơn?" Dân Liên khu V nên bà con nội ngoại, bên vợ đi tập kết về thật đông. "Nhà tôi cộng chém bảy ngày không hết." Không phải chỉ dựa vào cái thế đó nhưng bản tính lì lợm, anh ta ăn nói bạo gan phản tạo đám T2 lé mắt và dè dặt đối với anh: Họ nghi anh là ăngten phản động. Nhưng có vẻ cũng nhờ cái không khí an toàn đối lập của Hóc Môn mà anh thoát khỏi hơi thở. Ở T2 anh chăn vịt cho đội. Qua đây anh mang hai con vịt con, và nhìn cách anh nuôi ai cũng bật cười tuy lúc đầu có kinh. Lượm cọng rau muống, ổ bánh mì bạch tuộc, anh tặng hậu vào miệng vịt, kể cả lấy cây kẹo vào cổ trăng để chèn đồ ăn cho nhiều. Xương heo sạch anh đem băm nhỏ rồi cũng kiểu cho ăn ấy anh suy con vịt mang cái bầu diều lặc lừ lết đi không nổi. Đi ra đi vào, thấy chim diều lưng lưng, anh lại đè ra khung đồ ăn vào. "Tui bắt nó lao động ăn uống." Hai con vịt không chết mà lớn như thổi trước con mắt choáng váng của mọi người.

Cũng bắt đầu từ đám đông tụ hội này mà loan truyền về cái chấm của bộ đội. T5 ít chuyện này ngoài chuyện anh Ba... nói tiếp tục không chê, lên lớp cứ chửi con Kim Dung, thằng Quỳnh Dao như đầu mối hiểm độc của nền văn hóa đồi truỵ. Có lẽ T2 trong khung cảnh nén khe dễ gây phản ứng lâu dài với nguỵ hơn. Chuyện về anh chàng quản lý gọi tên người cải tạo ra thăm nuôi, đọc trên tờ giấy phép "Hê Lê Ne", mọi người đứng vì ai nuôi cánh giấy khai sinh có cái tên mọi hòa bình này. "Anh nào là Hê Lê Ne, à, có vợ tên là Hê Lê Ne? Cái tên gì mất gốc!" Thì ra đó là cô nàng Hélène! Cũng là câu chuyện mất gốc, uống máu không biết tanh do đế quốc thực dân dạy cho, là chuyện kể nước đá vôi cá. Bọn nguỵ xúm lại xả pha nước chanh uống trước mắt dè bỉu của vệ binh. Một người cầm tay cho anh bảo vệ thử. Bọn nguỵ đồng nhau rằng từ đó, cá đem tới không còn mảnh nước đá nào!

Bộ phản ứng nhất là cái kiếng. Kinh nghiệm sau đây cho tôi biết công an cũng vậy. Mỗi lần sau khi báo cáo xin đi đi ỉa, mấy thằng khốn nạn phải gỡ bỏ kiến ​​trúc, không biết có thể đồng bộ đã gật đầu đồng ý chưa, phải đợi một lúc rồi mới đi làm cần thiết để thoát khỏi sức ép hớ, bị ốp. Ở Long Khánh mỗi lần sắp xếp, chúng tôi phải mắt kiến ​​ra. Hình như đây là cách cung cấp một cách nhuần nhuyễn nhất của giáo dục vô sản chuyên chính và dân tộc chủ nghĩa. Dân mang kiến ​​trúc là thứ thuộc tầng lớp bóc lột, tiểu tư sản - dân vô sản, bần cố nông đâu có kính, cần kính! Cái kính che con mắt là dấu hiệu của sự sau. Một anh T2 buổi chiều thơ thẩn bên rào, cứng mo ra đường, côngáo với đôi kính cận sậm màu bị bảo vệ binh bắt gặp. "Anh kia! Ra quan sát cái gì vậy? Anh tưởng đeo đôi kính đen là đủ che mắt chúng tôi đấy phỏng?" Đã nguỵ, lại cận cảnh anh chàng luống leo phân trần. Không thiếc. Chuyển đôi màn hình xem. Anh bảo vệ lấy kính đeo lên, gặp thứ của anh chàng cha hồng quá xá, bão ra ánh sáng, thở phào trả lại với lời thú nhận vừa hách chân thật: " Thôi, vào đi! Này, đừng nói cho ai biết đấy nhé!"

Đừng giận dữ trong những ngày này là các khoản vay về giấy bảo lãnh và các giấy phép được phép. Những người từ Kà Tum về có kẻ đã được phép ở đó và được phép ở Hóc Môn, như một giấy thưởng thứ về công tác học tập tốt - và có lẽ tất nhiên vì nhiều lí do khác không thể biết được. Giấy phép trao đổi cho bất kỳ ai ở đây cũng được đưa xuống bất thường như một quy tắc thông thường. Đầu tiên trong đội tôi có 6, 7 người. Về đến nửa tháng rồi. Một tháng cũng có. Người được phép nghe dò là thu thập gia đình đi kinh tế mới, giúp cho sản xuất, làm giàu đẹp cho nước nhà. Có người tìm kiếm giấy bảo lãnh. Có tin rằng rồi ai cũng được phép hết. Lượt thích. Tin thì thật vui nhưng nhìn kỹ thấy một đội 4, 50 người, mỗi lần 5, 7 người đi được phép, có vào người khác mới ra, luân phiên đến chừng nào mới hết tua? Như vậy thì làm sao về trong năm 1978? Còn cùng đi một lần hết thì ai ở lại nuôi gà, nuôi heo, bò than đá, trồng rau, vui với bộ đội? Cứ đùa nhau mãi!

Số lượng đi vào cũng có thể rơi rụng. Một người trong đội tôi đã không thể quay trở lại. Anh chàng này khi ở T2 vốn thường được yêu cầu cấm chỉ huy trại để nhận sách dịch cho bộ đội không quân nhân dân anh hùng sử dụng. Có thể vì một phần nào đó được phép. Và đi luôn. Người ta xầm xì rằng đối với bọn thượng lưu thì việc tung vàng ra để nối đường dây trốn đi vẫn khá dễ dàng. Và tất cả những anh hùng thời đại cũng có tham gia chia chác dù không phải là chủ động.

Nguời vào thường hay mang những giấy tờ bảo lãnh của thân nhân Cách mạng cho mình. Giấy bảo lãnh cũng thật nhiều dạng, có cả những yếu tố thật khó nín cười. Quân đội có đại tá, thượng tá nhận con cháu. Cậu Mười Hòa Hảo cũng mang quân hàm đại tá. Cháu trai Huỳnh Tấn Phát thì không được ông bảo lãnh nhưng được người khác thay thế. Người bảo lãnh là một chị họ với chức vụ

"nhân khẩu thường trú ở Thành phố Hồ Chí Minh". Có người đã kích hoạt. Có người nghĩ hiểu ở đâu lòi ra một ông anh họ lạ hoắc, mãi tận xứ Bắc!

Trên văn bản phần lớn chỉ có một câu nói khó khăn: "Xin hứa giáo dục con cháu (anh em) theo đúng đường lối của chế độ mới sau khi học tập cải tạo tốt đã được nhà nước bình tha." Đó là một bảo vệ mẫu của cao cấp (của mọi miền) và của người nói riêng ở Bắc Kinh. Lí do dè dặt có thể hiểu nơi lời nói cửa miệng của một người vợ cải tạo thưa với chồng khi bà này nóng lòng với con nhỏ bệnh nạn, định về nhà bảo anh chàng lãnh em ra: "Đừng mất công mẹ ơi! Ảnh sợ hãi tuổi Đảng!" Nhưng với đám du kích xã hay dân bên ngoài thì lời bảo lãnh thật là nóng nhiệt và lĩnh vực: "Xin nhận hết trách nhiệm bảo lãnh cho anh (em, con, cháu) về để giáo dục cho thành người công dân lương thiện của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam!"

Viên quản lý hấp thu tiền bảo lãnh, kể cả những người có bảo đảm có lối đi cách mạng nào đó sẽ tăng lên nhiều hi vọng. Có người viết thư cam đảm vợ không chịu đựng cho chồng một mảnh giấy nào đó đã nhận được một cái thư cay đắng. Nhưng có người ươn ngạnh đã từ chối thẳng thắn hưởng bảo lãnh của chính cha mình, ông cha chắc quen với đau khổ cuộc sống đã trải qua nên nói những lời khuyên khuyên con ăn thịt cải cải. "Ông đi đường ông, tôi đường tôi." Có người chỉ là tự ái đã từ chối lời yêu cầu của người lặn sâu từ Bắc vào với chút hi vọng nhũ man là cứu được em - móng manh vì bà ta biết mình nổi có gì nặng ký. "Chớ là có bà con Cách mạng với mấy anh giáo quèn hay xã viên hợp tác xã nhé!" một quản lý đã nửa đùa nửa thật nói như thế. Người em " Thôi, chính sách là ba năm, em đã được hai năm rồi, ráng thêm một năm nữa cho khỏi phiền toái đến anh chị..." Người chị đâu có lạ gì: "Đã chắc chắn điều gì ba năm mà em tin vào đấy. Bây giờ còn nước còn đá..." Bi thảm không chỉ ở ở có người không được nhận là người mà ngay những người đang tìm cách bảo vệ quyền lực của mình cũng không tìm thấy trong các hành động đó có tình người nào đó.

Hiệu quả của những người được bảo lãnh sẽ được thấy ngay lập tức. Trước ngày 19-8 năm đó có giải toán đầu tiên về. Không nhiều lắm nhưng cũng đủ nuôi hi vọng. Ân huệ bất ngờ và thực sự là để làm cho những người may mắn trở nên kín tiếng và dè dặt. Người ta tin rằng chỉ những người ở bên ngoài thành phố mới được chiếu cố định. Điều này có vẻ phù hợp với phổ biến chính sách. Bởi vì có những người được phép đi với lời hứa tìm địa chỉ cư dân bên ngoài Sài Gòn - ở một vùng kinh tế mới tốt hơn. Vì tình hình này mà một anh bạn tốt bụng cứ nài hoa tôi xin chuyển về Gò Công nhà bà dì của anh, để hi vọng được về vì thấy tôi rất khó bước ra khỏi trại. Anh bạn vì là dân Sài Gòn chính hiệu nên khá thơ ngây với người của chế độ mới, với cách cai trị mà anh chưa được hương vị, chưa có thể tưởng tượng nổi. Tôi bảo thẳng với anh: "Tôi chưa nghĩ ra khả năng nào để thoát khỏi cuộc sống mà chúng tôi phải chịu đựng khi về, nhưng theo tôi thì anh nên tìm cách ở lại Sài Gòn bởi vì dưới chế độ này tôi không tìm thấy nơi nào khác ngoài Sài Gòn mà ta có thể sống được với ít thiệt hại nhất cho đến ngày cuối đời." Dù sao thì những người ra về mang tờ giấy phong long hai chữ "phóng thích" cũng cho người ở lại một bằng chứng bổ sung về hơi hướng nhẹ nhàng của hai chữ "học tập" đã phải xóa đi.

T5 lại rảnh rỗi sau một buổi lao động mở con đường thăm nuôi riêng cho mình. Có giải thích T5 sẽ là nơi dừng chân trước khi về của toàn L - toàn các T ở đây. T5 bọt có vị trí gì đặc biệt nên cũng thật đáng ngạc nhiên cho cái ân huệ lộc đó nhưng đã có cái vẻ bằng chứng cưỡi trâu thì còn biết nói sao? Chỉ vì chút quyến luyến víu vào cuộc sống mà người ta phải ngọc mắt tin theo điều vẫn còn là khó tin. Và đó là kết quả thành công của những người hứng thú khi theo đuổi con đường lí tưởng chính trị của họ từ mấy năm năm.

Lại thêm một lần nữa của những người ở T tiếp tục về với hàng loạt người từ Long Giao. Người chen chúc sinh động, và đây là thời kỳ vàng son của dân nấu nướng linh tinh. Dân ở xa khó cho việc thăm nuôi, nay về gần, người nhà dù gặp khó khăn cũng tìm cách mang xách đến cho. Mà công việc khám xét cũng làm qua loa. Có người bạn đã ra về, gửi cho tôi chai rượu thuốc "ông uống bà khen" bảo trong chai xì dầu. Trên đường đi rượu so sánh lúc lắc bốc mùi, tôi hít lấy thuốc ra cứ khói trên đầu chai để át mùi đi mà lòng thì cứ phập phồng. Người quản lý đi qua Phân loại rồi bảo vệ vào túi xách.

Chuyện riêng tư gia đình cũng được thông đồng trình bày, có khi đến mức độ kích động. Đã nói, so với những ngày đó sẽ ở dưới quyền của công an thì đây là nơi thần tiên mà! Một người yêu vợ ôm hôn chỉ được phê bình là ngọc lăng, mất văn hoá, quên truyền thống đẹp đẽ của ông bà thôi. Và vì vậy cũng có những biểu hiện tình cảm bộc lộ, trí tuệ phản ánh tâm trí và hoàn cảnh của người bên ngoài trong buổi đầu tiếp xúc với cộng đồng người dân. Một người cha có con tập kết trở về đòi trốn bàn thờ, khi vào thăm con thứ đã khóc ồ lên: "Thật là nước mất nhà tan rồi con ơi!" Người mẹ vừa khóc vừa con trai: "Con có đau đớn thì nói với mẹ gửi thuốc đừng uống thuốc chích thuốc gì của bọn nó. Lỡ nó chích thuốc mất trí thì mẹ lắm!"

Ở tầm cao hơn, thế giới ngạc nhiên không thể hiểu được các nhiệm vụ

1936-38 của thời Staline: Làm sao mà những lãnh tụ vào tù ra khám phá, từng vượt ngục Sibérie... lại phải sợ công an đến độ thú nhận những tội ác đình mà chắc họ không bao giờ làm? Làm sao những người cộng sản với tinh thần quốc tế giai cấp còn nóng bỏng lại đi nhận làm tay sai cho đế quốc, tư bản? A. Koestler đã cố gắng tìm cách giải thích trong cuốn sách Le zero et l'infini với trải nghiệm của bản thân nhạy cảm trong những ngày theo Đảng. Nhưng giải đáp có vẻ lý tưởng quá đến quên thực tế mà Nguyễn Du có lần đã kêu lên: "Thịt da ai cũng là người..." Nhân vật Rubashov - mà có người thấy hình bóng của Boukharine, bị truy bức tư tưởng đến độ phải đầu hàng, nhưng chỉ đầu hàng khi người chấp pháp đưa ra câu lí tưởng dẫn dắt người lí tưởng: Nhận tội là hi sinh sản phẩm, danh dự cá nhân - một tích tiểu sinh tư sản phải bỏ, để chào cho Phong Tiểu thuyết dù thế nào cũng vẫn là tiểu thuyết. Thực tế có biểu hiện tệ hại hơn nhiều. Vì cứ nghĩ rằng chế độ mới, tiến bộ so với chế độ cũ, nên người ta không thể chấp nhận rằng Tcheka, Guepeou gây kinh hoàng hơn mật vụ của Nga hoàng, Staline đáng sợ hơn Nicolas II. Thêm một lần nữa, hoàn cảnh đã đổi khác thì không thể kiểm tra theo các tình huống đã qua: Người ta có thể đảm bảo trước thù chung vì gan cá nhân, vì được tiếp sức bởi cả tập thể cùng phe thử lại, vô hình nhưng có thực, hãy tự tin bị lung lay phải khi chống đối các đồng chí của mình, các chí chí đang nắm quyền trong chế độ tăng tốc, khó chịu như đến "muôn đời con mai sau". Tấm thân "thịt da" có trở về với cá nhân nhỏ bé làm sao không khuất phục trước nhục hình, trước sự truy bức tư tưởng đến cùng cực? Lịch sử các cá nhân nổi bật vốn thường được truyền bá, ghi chép theo một ý hướng dẫn cao cả có sẵn, theo mẫu tốt đẹp cho là phải có của phong trào đã thành công, lịch sử về cá nhân vô tình hay cố ý bỏ qua những yếu mềm câu lạc bộ mà có khi xảy ra tình trạng cờ che, sửa chữa không để kết nối bật lên. Ngó nhìn phóng đại nhân vật nhưng con người thịt da không thể mình đồng da sắt mãi mãi. Bạn đã biết bao nhiêu "anh hùng mệt mỏi"? Lũ chúng tôi chưa từng tưởng tượng mình là anh hùng - trừ một vài lần say rượu say, trước mặt gái - chúng tôi làm sao không trở nên ngu ngốc, suy kiệt, tâm thần không ổn định trước các cấp thầy cải tạo tư tưởng có kinh nghiệm của hai lớp đàn anh và cả một quá khứ o ép người bên trong Lũ tre xanh nay được thu, áp dụng một cách "sáng tạo" ở Việt Nam?

Những ngày cuối tháng 4 (?) - 77, chúng tôi nghe có đoàn quân báo chí quốc tế nào đến thăm trại lửa. Cuộc đối thoại tiếp theo diễn ra ở mẫu T2. Chúng tôi trở thành một giả giả thứ ba. Đứng bên cạnh rào cản về phía xa hơn tỷ lệ, từ sáng sớm thấy điều gì chưa biết. Có một toán toán bóng thật lâu, kéo dài cả vài đồng hồ. Mãi sau này mới biết họ được lệnh chơi để khi quân đoàn tới nơi sinh hoạt bình thường đáng mong ước của trại. Có điều kiện đưa ra gần hai tiếng đồng hồ thành thử họ đánh bóng đến hơi thở hôi, bủn rủn tay chân trong một sinh hoạt bình thường không bình thường sống. Gần đến giờ cơm lúc chúng tôi tụ tập quanh bếp thì có người tinh mắt chỉ tìm thấy một người Âu mang camera đi vòng ra phía sau lửa bên kia, có bộ đội hướng dẫn. Dân T2 áo quần gọn ghẽ trong lúc chúng tôi chiến đấu trần với quần xà lỏn chồm chồm bên hàng rào dây gai. "Người Mộc đấy", một người kêu lên, chắc chắn thay cho ý nghĩ phải một số ít. Tôi không nghĩ như vậy nhưng mong rằng trong đoàn quân có Don Luce, không phải chỉ ở nơi này mà còn nơi khác nữa. Trong lúc chúng tôi cười đùa xôn xao thì người kia đã có máy về phía chúng tôi. Nhiều người chống nạnh, ưỡn kích ra, thích thú thấy mình sẽ lên màn hình nhỏ ở bất cứ nơi nào.

Đối với chúng tôi thì chuyến thăm chỉ có nhẹ nhẹ. Nhưng với các bạn T2 thì lại khác. Cò người sau này kể lại, chắc chắn với nhiều thời gian, rằng bộ đội đi nấu cơm cho chúng tôi ăn, mỗi người hôm đó được phát nửa nhỏ nhỏ thịt, và trên đầu giường nằm, bộ đội cho mượn một hộp sữa rồi sau đó đòi lại... Điều chắc chắn là tiêu chuẩn thịt và đồ ăn khác đã hơn ngày thường ăn trước khi sau, có đâu mà thiệt! Hộp sữa chắc chắn của cải tạo được hiển thị rõ ràng với chú ý của bộ cạch. Những câu trả lời bắt buộc phải bằng tiếng Việt thông qua việc chuyển đổi thông dịch viên.

By như vậy mới có chuyện cười bò... Một người trả lời phóng khoáng là anh chỉ biết nói tiếng Việt. Hỏi thêm thì được biết anh là giáo sư sinh ngữ quân đội. Phóng viên hỏi người khác: "Từ đó đến trại này có bao nhiêu người được thảnh thơi?" Câu trả lời có kèm theo một ngón tay trỏ chuột lên nhưng được dịch thông trả lời lời khuyên rằng: "Il y en a plusieurs"! Chuyện ấy có điều gì chưa biết nên một phóng viên ghé thăm Kà Tum sau khi vận chuyển máy đi quay những bộ đội thứ không hướng dẫn, trước khi ra về đã tuyên bố: "Tôi từng ở hoàn cảnh như các anh nên rất thông cảm với thái độ phải có của các anh bây giờ. Khả năng tôi có hạn nhưng tôi xin chào các trường hợp hợp các anh sẽ được thế giới giới hay biết." Nhưng với một thế giới chỉ được nhà cầm quyền mới hiểu là "của ta" thì dư dư ở phần thế giới "không phải là của ta" làm sao có thể ảnh hưởng tới được? Nói không phải như "ta" nói thì chỉ toàn là vu cáo, phản động, chống giai cấp mà ra! Chủ nghĩa nhân bản của Tây Phương Vết thâm nhập vào tầng lớp trí thức, giàu có quay quắt mặc cảm về sự sung túc của mình trên đám dân cũ thuộc địa chỉ nên dễ dàng nhảy vào lĩnh vực những cuộc chiến đấu lí tưởng, và tô màu hồng, thật hồng tươi cho những cuộc đấu tranh với sự đưa ra thực sự có ý thức lựa chọn, cho những người bạn đau khổ của mình qua các màn hình đặt la ó mang tính cách bi, khêu nguy hiểm tham khảo các chế độ tốt hơn để giới thiệu. Chỉ những người ở chiến trường đối đầu với thực tế, mà thật sự là hiếm hoi như thành viên giải phóng nọc, mới có ý nghĩ ra thần thoát ra cái vòng vây tưởng tượng pháo hàng triệu triệu người đó, để nói một cách thành thật: " Đúng ra chúng tôi đã thắng lớn ở mặt cuối ngoại giao." Anh chàng này chắc chắn không chịu học bài. Tuy nhiên thật may mắn cho đất nước là còn có những người vẫn giữ được suy nghĩ riêng.

Người làm chính trị có quyền phản diện về thành quả của mình đưa ra biện minh cho phương tiện sử dụng. Kẻ thất bại hơn Viết thì cũng phải có mức độ: "Ai bảo thua làm chi." Người ta có nhận xét rằng trong bảy năm qua người dân Miền Bắc sống rất trẻ. Bao nhiêu năm chiến tranh họ có vẻ không đói. Không phải chỉ vì chế độ ưu việt đã mang lại no ấm cho tất cả mọi người, mà vì viện trợ các nơi cùng phe ngâm lại - không thừa mứa vì bà con cũng còn nghèo, nhưng vừa đủ để người dân đứng từ đầu gối mà chiến đấu. Quá khứ khốn khổ thiên niên kỷ không Hỏi nhiều quá sự mong ước ấm no nên chỉ cần một sự tiếp sức nhỏ cũng giúp người ta chịu đựng. Cuộc sống ấy, dân Tây Phương trong sự xa hoa của mình, không tưởng tượng ra nổi. Khi người ta đã quen với khả năng thành quả thiết kế của nó, người ta không thể hiểu được tại sao kẻ khác có thể sống với ánh trăng sao, với đèn dầu ô mù. Một tòa nhà gây rối loạn thần kinh, gây tai nạn chết người trong khi ở những ngôi nhà tre lá, nhà ngói cũng được, ở thôn dân dân chúng vẫn ung dung hoạt động. Cái bi thống hùng ở đây mà rất nhiều người Tây Phương tô vẽ trong quan điểm nhân bản của mình, thực sự cũng là bình thường để người dân có thề chịu đựng được mà chờ đợi hàng tiêu chuẩn. Không có thịt cá thì cà mắm tương rau, không có xe cột thì lết bộ cũng tới - nhà nước lại nảy cần họ đi xa, đi nhanh vì muốn thấy bóng họ để dễ dàng kiểm soát. Họ nghĩ cần lo nghĩ nhiều vì cái không với tới được thì nghĩ cũng vô ích, còn chuyện bình thường thì đã có nhà nước lo sẵn rồi. Sự cô lập tạo thêm yếu tố khách quan để thoát khỏi phiền muộn của cuộc sống - vô tri bất một mà! Quyền bính ủm sẵn về mặt tích cực, và mối lo cơm áo về mặt tiêu cực giúp chận những ý nghĩ luống riêng tư. Quả thật người ta đã sống rất trẻ.

Ấy thế rồi chiến thắng mở thế giới - không phải thế giới "của chúng ta". Sài Gòn như ngoại quốc đối với Hà Nội, một thứ ngoại quốc có cách biệt hàng trăm năm về phía trước dù bộ máy truyền ra sức khỏe phủ nhận, Người Bắc trở nên rất già. Như chàng Từ Thức mở cái hộp thần kỉ niệm, kem tắm sóng bạc, da nhăn nheo nhăn nheo, eo còng gối lười... ý thức được không gian vô cùng, ý thức thời gian biền đặc, ý thức cuộc sống quay lại. À, thì ra thế giới là thế đó. Cái huênh hoang chiến thắng chưa đủ chiến đấu hạng nặng, chưa từng được kể là hạng mục không xuất hiện nhanh chóng vì khối chiến lợi phẩm lù lù xuống xuống. Thói quen phục tùng hồng chưa đủ sức khơi dậy những biến động có ý thức. Nhưng như mối mọt ruỗng bên trong, nền tảng chính trị phải hạ bệ: Cái trong sạch của thời kháng chiến, cái lý tưởng nhiệt thành chung tan biến, người ta lo xây dựng chủ nghĩa xã hội cho mình mặc dù dù cố gắng hạ cánh, Kìm cương, cái dây cương không còn hiệu quả phải buộc vào hàng hàng khủng con ngựa mất cái cân che Chỉ còn lại những quyền lợi ráng chia nhau mà ảnh hưởng, còn lại lòng tự ái về quá khứ oanh cố gắng níu thời kỳ kì list lù lù trước mắt!

Người trong đó mà người ngoài thì cũng có ý kiến ​​khác. Giấc mơ nhân bản của họ tan biến sau một nhịp đi ngắn. Có bàng hoàng thì họ kêu khóc về thân phận sinh mệnh. Thiếp đi nữa thì họ có thể đi vào một giấc mơ nhân bản mới với thời gian đối tượng. Đó là biểu hiện của những người phản chiến cũ, những nhân vật còn vì bạch nang, hay đúng hơn để từ chứng tỏ mình quay quắt, chính quyền "ta" gọi là "những người nhẹ dạ" trước đường lối tuyên truyền của đám phản động quốc tế... Biện minh là quyền của tất cả, đề là biện minh có tính thuyết phục hay không.

Vào một buổi chạng vạng, có một chiếc xe hàng yêu đi ngang đường vào T6. Xe đầy chỗ ngồi, chạy chậm nên nghe các câu trả lời: "Ở Bắc về, sáu địa phương (đại tá), bốn địa phương..." Không ai qua T5 chúng tôi cả, nhưng do xáo trộn chúng tôi biết họ phần lớn không phải là những người giao diện cùng lúc với chúng tôi mà có những tù binh hồi Tết Mậu thân, Mùa nóng cháy... Mười năm, tám năm... Chúng tôi phải chờ bao lâu? Nhưng có sá kể chuyện gì với anh chàng trung sĩ năm 1955 nghe lời kêu gọi của đất nước - và của loa tuyên truyền, đã bỏ ngũ sắc về quê được tiếp đón nồng nhiệt cho quên tiếng vọng phương Nam, nhưng từ năm 1965 phải đi học tập cả đến năm 1977 này vẫn chưa về? Những người mới ra bị đồng bào xa thoát vì sợ hãi bọn nguỵ moi gan, móc tim ăn như sách báo của Đảng, của nhà nước, của nhân dân đã dạy nhiều lần. Một tổ chức toán được tổ chức cho chuyến thăm Lăng Bác. Những người tội đã quỳ xuống trên đầu gối để đến gần Bác sĩ. Có người đã viết vì ân hận. Than ôi! Một cuộc hiến dâng phù văn minh! Thiếu một nhà điêu khắc để đời sau thấy những ông phung đá, bêtông tù bình Chàm-mới hầu hạ vong linh người khai sinh đất nước mới vĩ đại nhất từ ​​lúc có vua Hùng! Cuộc tiếp đón giam binh dưới tàu lên thật ngoài hoàng, chug tạo ít ra một nước đánh bại phải ganh ghét dù biết được. Nhưng sau đó là những lán rừng vành ngàn, những hầm tối của các mỏ mỏ khai thác để tù binh phải được tắm nắng 15 phút hàng nửa tháng, một tháng.

Nhưng tình người ở đâu cũng vậy, cũng xuyên được bức bức giả dối. Những người đi rừng chở cây gỗ nặng đã được đồng bào giảm thiểu số lượng giả đánh rơi hoặc đặt bên đường bảo vệ gói xô, nắm hoa rồi lảng ra xa. Ngược lại, những kẻ lừa đảo đào thoát thật dễ dàng mà không thể thoát khỏi Quần chúng tôi được tôi luyện lướt nội bộ đã chiến đấu chết tên tù binh nguy hiểm may mắn, không cần báo chính quyền biết. Sự giải thoát của nhân dân là chính đáng mà! Nhưng khi cái vòng quây thù hận tan biến - và điều này không biết là chính đáng hay không, thì người tù bình lại thấy ra ở dân chúng sự ơ ơ, vô trách nhiệm đến ngạc nhiên, sự dửng say truyền thống "cháy nhà hàng xóm bình chân như vại" vẫn còn đó dưới lớp sơn tinh thần tập thể mới đã vay mượn. Anh chàng tù binh đào thoát trầm cần phải lặn theo đường rừng vào Nam mà chỉ kiếm ra chiếc xe thồ (bằng cách nào?) đi buôn lậu ngược, tối cường kiệt ở nhà ga làm đẫy giấc. Anh bị bắt lại chỉ vì cơn nóng giận đã chửi bới đặc biệt Sài Gòn - y như mấy anh đặc công hồi Tết Mậu thân vào quán gọi bánh chưng! Những người ít máu mủ lưu hơn anh chàng này thì khuất thân làm ở các hợp tác xã nông nghiệp, lúc nghỉ ngơi thay vì mắc kẹt Trường Sơn lại Đòn đưa dưới bụi tre già buổi chiều mùa hè của quốc văn giáo khoa thư cũ. Có anh sung sức hơn thì đi cua gái làng, nhưng cố gắng không phục vụ về như anh nội làm cho cô giáo nhân dân anh hùng phải mang bầu mà còn đi cải tạo nữa!

Tin về Nam thật bất ngờ như từ trên trời đưa xuống. Hủy bỏ thì sẽ có gì bị bỏ đi. Có anh lấy lại cả cái võ dúi cho bà mẹ già để bà rưng rưng nước mắt: "Từ thơ bé đến giờ..." Vẫn câu chuyện chỉ ba ngày gửi tạm thời Hóc Môn rồi về nhà. Cái nết có ai đánh ở đâu mà phải lỏng lẻo? Có người sốt sắng đến vài ba tháng. Thôi thì dù sao cũng về.

Còn có thể hơn anh chàng ở T4, cái T đối diện mà chúng tôi thấy mỗi căn binh đi qua đều phải giở mũ nơi trạm gác, nơi vì thói quen đó chúng tôi đặt tên là Miễu âm hồn. Anh chàng này vốn là hạ sĩ phải đi học tập theo sĩ quan. Thích hiểu vì sao nhưng trường hợp đó không rõ. Sau chúng tôi, các cấp hạ sĩ trở lên thuộc ngành báo cáo an ninh phản gián đều bị gọi đi hết. Đã nói có trường hợp vui chơi lỡ bước theo người khác đi "học 10 ngày" nên bị kẹt. Có những học sinh được tài xế xe lam gọi đùa: "Mời đại uý, mời thiếu tá lên xe" được "đồng bào" tố cáo là dân tình tình báo an ninh nên phải lên xe bó. Có người - mà đây là số đông - con nhà giàu, hay dân ăn chơi, vốn ở cấp dưới, giả sĩ quan đi cua gái, lấy vợ, đeo lon lá quanh xóm nhà vợ nên có trở lại bóng thật cũng không ai tin. Chưa kể có người vào lửa rồi mà cứ nằng nặc Kiểm là sĩ quan, gặp lại chỉ huy cũ vẫn lắc đầu sư quậy trước công an: "Ông ấy có lợi cho tôi với ai khác đấy chứ tôi đúng thật là trung uý..." Có người hôi mai rằng nghe nói có độc thông báo trước kia của Mặt cho sĩ quan Cộng điều khiển cấp cũ trong chế độ mới nên anh ta cứ mạnh mẽ gỏi để làm hi làm quan Cách mạng. Lời nguyền mai dựa trên một câu chuyện cho là có thật của một trung uý Không quân trụ là đại uý để được đại uý lái máy bay nhân dân anh hùng. Anh lính kia lâu ngày chờ đợi mòn mỏi đến 5, 6 năm ăn thịt mì, liền đầu hàng, thay đổi chiến thuật xin trở về vị trí quân lính bị dèm cùi bắp cũ. Chiến thuật mới thành công, anh đã từng về thăm tôi ở Trại Gia Trung.

Người hạ sĩ ở T4 Hóc Môn không được may mắn như vậy. Vào buổi tối thứ 9, tôi đang rửa chén chè anh bạn vừa cho thì nghe tiếng sử dụng ục ở nhà bếp hướng dẫn. Tưởng có đám đánh lộn, chạy lại thì thấy bếp lúc nhúc đầy người khám phá nơi mấy cái lò hơn, mấy cái bí. Tiếng người sử dụng, loảng xoảng của xích sắt, người kêu là từ bên kia hàng rào, nơi cổng ra vào của T4. Chỉ có một ngọn đèn chụp quanh vòng sáng dưới đất, phía cổng.. Một vệ binh bận rộn quần xà lỏn, áo may ô, cầm AK tay quay tứ phía. Khoảng cách từ cổng vào nơi cải tạo cũng có người bảo vệ phòng súng hướng dẫn khác. Host cái conex nằm lù lù tối đen, chỉ một cái có đèn chiếu sáng không hết khung cửa, từ đấy có tiếng ục của vật nặng đập vào một vật mềm, xích sắt theo đà xông lực vào thành hình nón kêu koảng xoảng. Và tiếng rên, tiếng hét của một người bị đuổi giẻ hay bịt mồm. Không có tiếng hét của người sử dụng quyền. Không ai có thể sử dụng sức mạnh bạo bạo một cách tĩnh lặng như vậy - một dấu vết cho quá trình của Đảng huấn luyện thanh niên. Không ai có thể quyết định tâm trí kẻ giết người một cách thoải mái như vậy. Mà cũng phải, la hét làm hao năng lượng đáng lẽ phải ngâm vào đôi tay, cùng lắm là chỉ phạm vào đôi mắt rực lửa.

Cả đồng hồ dài chúng tôi theo dõi tiếng vang và tiếng ớ. Xót thương, lo sợ mà bất lực. Bác sĩ Trần Xuân Ninh của những ca bệnh viện Bình Dân, Đường lên tiếng lầu bầu nhỏ khi rời bếp về phòng nằm: "Dã man... Dã man..." Một lúc sau tiếng động dừng lại và lần đầu tiên chúng tôi nghe tiếng kêu của nhân nhân: "Mẹ ơi, trời ơi, tôi kiện tình gì..." Rồi im bặt. Hải vệ binh không được gác nữa. Không ai phải mệt mỏi nữa. Hai ngọn đèn vẫn sáng nhẹ nhàng bóng đêm. Có thêm gì hay giảm bớt trong một khung cảnh vừa có thêm một xác chết.

Buổi sáng hôm sau T4 vẫn có người đi lao động nhưng người bước ra cổng dường như chậm hơn,phong cách tĩnh lặng hơn. Một chút sau một chiếc xe lam mang cái hòm vào. Còn gì để nói thêm. Ngoài câu chuyện rỉ tai về nguyên nhân của tai nạn: Anh hạ sĩ này là bệnh không thuốc nam, trong một cơn sốt mất bình tĩnh, anh đã phun tàn bạo những kẻ anh cho là nguồn đau khổ của anh, "từ cấp cao nhất" như người ta xầm xì mà không nêu đích danh ai là "thằng này thằng khốn". Cái đuôi câu chuyện hơi dài nhưng cũng phải nói là anh khối trưởng ở đó đi báo cáo sự việc với quản lý. Anh tưởng chỉ làm một công việc “hết trách nhiệm thông thường” mà không ngờ tới kết nối bi thảm. Nghe nói anh ta có nỗi buồn vì chuyện đã xảy ra, nhưng cũng mong rằng nỗi buồn không phản ánh hết được phần ân hận để còn lại trong tâm hồn anh.

Người chết được chuyển đến trại lửa. Qua T7. Về đây chúng tôi chỉ thấy T6 đã hết. Nhưng có dòng lệnh T7. Đó là lúc có người nổi tiếng bạn thấy ồn ào, la hoàng, sản xuất đơn giản sáng chiều dài. Anh ta được trả lời: "Mày muốn ra ồn ào thì xin chuyển qua T7 đi. Ở đó yên tĩnh lắm, ít người, chỉ độ vài cơn thôi, mà thằng nào thằng nào yên tại chỗ, không ai nói với ai một lời nào cả, dốc ngày." Cái số ít tuổi đó tôi không biết hết, nhưng nghe nói có một bà - đúng hơn là cô đại uý Hành chánh Quân y đồng nghiệp của Cục Quân y, hoa khôi ở đó, hơi già. Một người nữa, mãi sau này mói biết, đó là anh bạn cùng đi lên Trảng Lớn nhận ra phòng mình đến là nơi mình thiết bị thương vì pháo kích lúc tuần hành. Nhưng cũng có dân T7 lại muốn ở chỗ yên tĩnh hơn nữa. Anh ta nằm nghiêng bên hàng rào T5. Một ngày hôm nay phát quang ở đó, rào lại bờ biển, tôi gặp anh. Mộ chí hẵn hòi: "Thiếu tá (?) Quách... pháo binh." Đó là người của lớp hành vi trước đó, định cư nhưng không thoát ra. Nghe nói khi bị bắn anh ta có hô: "Quân lực Việt Nam Cộng hòa muôn năm!" Cái thế oai hùng lẻ tẻ, sảng khoái, bất ngờ giá như được đoàn thể "có nghề" khai thác thì cũng hay. Anh ta có thể thành tương tự những vị thần của hệ thống trật tự thiên đình ngày nay, đi vào văn học, vào nhà trường, nằm trong kinh nhật tụng để hướng dẫn các thế hệ mai sau. Nhưng ở vào thời điểm tập thể anh đã có tiếng hô "Sauve qui peut!" thì anh phải nằm đấy, có được nhớ chăng chỉ là vào lúc người lặn lặn xin phép xây dựng một bia xong rồi bỏ đấy để lo cho cuộc sống, cái lo không rời thân xác.

Cái ngành nước làm rào chắn cũng chứng kiến ​​một cảnh thương tâm khác. Lựu thùng đầy bẫy dưới đây, tất nhiên rồi. Hải binh nhảy xuống bắt cá cải thiện cũng là điều bình thường của một sinh hoạt rất là thôn quê, điều làm cho người chủ giáp diện vì tính nhân dân của quân đội mình. Nhưng dù biết đến mức độ sinh hoạt thấp gần gũi như thế nào thì họ phải tự điều khiển khi hoàn cảnh đổi khác không mà để lại Quân đội Nhân dân phải kêu gọi đến giao thông mới xác lập nhưng bị tình thế vượt qua gấp, khi nhắc tới những "sai trái" kiểu "ăn quà làm mồi cho bà hàng nước", biểu tượng bê tha, tránh né lao nguy hiểm ra ở doanh... Trở lại người binh và an toàn khi đó chỉ cần đến bung ra. "Thằng... chết rồi!" Người chạy phía sau bom nổ không ai chú ý một mảnh thịt Cánh về phía T6, rơi bên cạnh một người đang băm rau cho vịt. Anh cầm lấy xắt nhỏ để cho bầy con của anh thêm chút prồtít. Một cách an toàn hơn để ẩn một bên trong thù hận đầy đủ. Nước sơn văn minh thật là nhũ mà con người với thú tính hàng vạn năm quả thật dễ dàng bật dậy nhân hồng thù vì lý tưởng, và cá nhân trở thành trần trăng quay về thời gian man dã!

Nói có sáu T nhưng chúng tôi nhìn mãi không thấy T1 đâu hết. Có giải pháp thích hợp nhất là T của nữ quân nhân, nữ cảnh sát. Tạm biệt, như vậy. Lúc chúng tôi đến thì chỉ còn lại một số chiến binh nữ ở một khu riêng bên T6, chưa kịp nhận xét thì họ đã rời chỗ. Chưa kịp ghi chú về một anh chàng lại cái của T6. Anh có phong đi, tướng người, bộ mặt thật là con gái đến nỗi khổ có táo gan tìm cách biết anh thực là con trai. Gọi là táo vì điều này sẽ dẫn anh tò mò vào conex. Anh chàng kia la hét quá xá vì thường không muốn ai nhìn anh lúc tắm, lúc đi việc cần. Anh Yêu tự động làm kinh động mọi người. Một thứ nữ tính đến quá quắt, có lẽ quá quắt vì ở trong tình trạng không bình thường chứ người nữ bây giờ nếu không bạo lực dạng ngổ ngáo thì cũng đủ tự chủ, có kiềm rè nhưng không cần trốn thoát, có giữ nhưng không khêu gợi tò mò đến trình duyệt để phản ứng phản đòn. Toán nữ ra đi vài tháng rồi lại về, nhiều ít hơn trước thì ý biết. Trong đó có cái bà cao cấp nhất của quân lực cũ. Có quản lý đàn bà nhìn coi họ. Không biết sự nhiệt đàn bà có vấn đề lộn xộn giữa đám mây nữ và nam tù bình T6 không chứ đám T5 thì chiều vẫn đứng ngóng qua hàng rào ga chuyện. Như cuộc sống bảo của đàn bà gặp cảnh đảo lộn náo này làm họ càng không còn phản ứng nữa, chịu đựng hơn đám đàn ông một chút để không xảy ra chuyện gì có tiếng đồng ra ngoài mấy lũ thước vuông họ ở. Ngoài ra câu chuyện cô trung uý nghe tin chồng nổi điên cào cấu quản lý. Nhiều thời gian trôi về cũng có họ, lẻ tẻ từng nhóm năm ba người đi ngang trước mặt chúng tôi. Người lớn tuổi sống sót thôi lếch thếch trong những bộ quần áo thùng thình nhưng cũng có cô còn tươi hồng hồng đúng trong quần pat, áo pun hay sơ mi cắt đuôi. Khi chỉ còn lại quân lục sắc thì cũng không có ai về tiếp nữa và chờ đợi sự mệt mỏi như chúng tôi. Khoảng thời gian giữa năm 1978 họ được đưa đi đâu không rõ.

Tin T5 không làm nhà khách riêng nữa cũng không làm cho người thất vọng vì đám đông đi cứ cho phép ra vô như đi chợ. Thời vàng son của dân đi được phép và của chính sách cải cách! Nhiều người được phép đi với lí do tìm địa chỉ cư dân bên ngoài thành phố Sài Gòn. Có vẻ như theo thói quen của người cộng sản, dù đến lúc phải thảnh thơi người ra, họ vẫn mong muốn lợi ích sức lực ép đến giờ phút cuối cùng với người cải tạo để đồng thời thực hiện chính sách cổ dân tộc ra khỏi Sài Gòn. Có người ù lì trả giấy phép với địa chỉ thành phố mà vẫn được kêu thoải mái khi nhiều gia đình bên ngoài nghe phường khóm dẫn ví dụ "đi kinh tế mới thì chồng con mau về", Nữ đật tăng nhà ra đi mà ngóng chờ mãi vẫn không thấy bóng người thân. Anh đã từng khuyên tôi về Gò Công để có duyên đam thời gian qua cổng trại giam - anh chỉ biết tôi là người không có bà con với Cách mạng chưa biết tôi thuộc về dân "nhốt cuộc chưa cạn kiệt" - anh không cần phải phân vân lắm cho trường hợp anh vì anh được bảo trợ bởi một quyền tương đối lớn như bất cứ gia đình quảng giao nào ở Sài Gòn. Anh ra về cư trú nơi cũ địa chỉ. Điều cảm viếng thăm là anh quá bận rộn lo lắng cho tôi. Anh viết thư cho tôi: "Chạy cho anh biết ngay là thất bại từ đầu nhưng cũng cứ cố gắng..." Dù sao tôi mạ bao giờ quên món nợ tinh thần nghĩa nghĩa đó.

Hình như bây giờ anh đã ở ngoại quốc, không biết những tháng ngày tự làm có cho anh đối chiếu lời giải đáp của tôi không: "Sài Gòn là nơi ẩn náu cuối cùng cho những người cố gắng sao chịu đựng được sự đổi thay chế độ mà không muốn hay chưa có cách nào bỏ được đất nước." Sài Gòn là một thành phố lớn có những sinh vật văn minh sáng chói cho người tụ cộng sản áp dụng chính sách Thương mại mở có thể thành công ở thôn quê, tỉnh nhỏ nhưng không đủ khả năng phủ bóng tự do của những người dân ở đây. Tự làm không phải chỉ định bằng một thói quen, một thái độ tinh thần mà còn là từ những tiến bộ kỹ thuật đem lại giải phóng cho con người dù người cầm quyền muốn hay không muốn. Ở quê hương chỉ có một nghề bao - nghề nông - với thời gian biểu tượng, có thời gian rảnh rỗi để luyện tập chính trị chen vào thành phố với sinh hoạt trầm làng mới lý tưởng, xoi mói lưu tâm đến quần chúng tôi đã hay chưa giác giác.

Về đến đây tôi mới biết được một chuyện có tầm vóc vượt xa cá nhân của tôi. Việc các nhà sử học Miền Bắc phê bình sản phẩm của tôi. Thực ra việc cố gắng học hỏi trong bao nhiêu năm, ý thức thầm kín muốn làm một người viết sử của thời đại khoa học - chuyện ở nước người đã từ tối - muốn tách ra thế hệ cũ như Trần Trọng Kim, muốn chuyên môn hóa không theo kiểu anh bàn-sử, cổ-suy-kim, công chức già về... ý muốn xây dựng sản phẩm theo một quan điểm riêng - điều mà Mạc Đường chắc chắn nên gọi một cách học là "lăng Thật sự rộng rãi ấy, hơn ôi "trời chiều chiều người", cả bảy năm trời có hơn chỉ gồm có trong một cuốn sách còn nặng đầy tính chất biên soạn Ngầm rè của học trò. Có ý muốn tìm hiểu cơ sở của xã hội Đàng Trong, trang bị một sự lười biếng lớn trong dòng lịch sử cũ cứ coi như 200 năm mở đất nó chỉ là một phóng ảnh của Đàng Ngoài trên đất mới - Tôi coi quan niệm ấy như là quan niệm lịch sử về vương triều xưa được nối tiếp một cách không có ý thức. Có ước muốn viết cuốn thông tin sử dụng sài gòn bao gồm cả Phù Nam, Champa vào toàn-Việt - biết chắc là khó có người chia xẻ nên định đặt tên là "Bài sử Việt cho người ngoài phố", ước đó chưa được nơi phát tiết trừ vài trang cân, tả pín lù mang tính cách của dân-mới-ra-địa trên đó Sử dụng Địa chỉ 1964. Chỉ có cuốn sách "Lịch sử nội chiến ở Việt Nam" mang dấu vết truân chuyên của đời mình tạo thành một tiếng vang nhỏ với một giải thưởng mà "bên trong (cũng) có lắm điều hay..." Sách ra đời không nghe được một lời phê bình nguy hiểm, có lẽ vì sự cả bạch của một giới quá thu hẹp, vì tình hình thời gian không phải của chuyện quá khứ thưng chac. Chỉ có những lời tán dương vuốt đuôi, ở những bài báo giới thiệu lạng vì tình thân hữu, vì cần người tiêu thụ...

Cho nên có một chiều phê bình khác, thấy thật phấn đấu kể như một phản ứng. Nhưng hoàn cảnh gỡ lỗi không thuận tiện cho việc trao đổi quan điểm

- và sau đó lại thấy rằng dù có trao đổi thì cũng thực sự vô ích. Một chút sau khi nhóm Kà Tum về, một người bạn trẻ nghe nhắc đến tên, ngẫu nhiên nhớ đén một số báo Xuân Đại Đoàn Kết nhà gửi cho: "À, tôi thấy có ông Phạm Huy Thông nói qua về anh một vài câu nặng nền." Cô bé biết câu đó ra sao. Chuyến đi về cha chết, nghe nói có bài phê bình trong hai số Nghiên cứu cứu lịch Sử dụng lại thiết bị anh bạn cũ Mơ Tho hỏi hẹn đến mùa hè sẽ trả lên trả. - Đường sá xa xôi, lưu thông đâu có thuận tiện nữa. Trên đường đi rông ở Sài Gòn tình cờ gặp Nguyễn Mộng Giác nhanh đến bài phê bình. Hỏi về nội dung thì Giác cũng chỉ nói được: "À cái cách loại cả vút vũ em, nói anh viết với tư người bán nước, phục vụ chế độ thực dân kiểu mới..." Lời nói ậm ừ mơ hồ cũng cho thấy đó là cốt cán của bài phê bình, được tìm thấy ngay, nổi và giải trí trong toàn bộ các trang viết. Kì thăm nuôi khoảng tháng 5 chuyện gì đó (1977), ở nhà bảo đã đưa vào nhưng bị quản lý lại để "đọc cho biết".

Trong một buổi giao ban, quản giáo hỏi quan điểm, ý kiến ​​tôi về bài phê bình. Ai biết trả lời sao với người có quyền, với người không có thẩm quyền chuyên môn, tránh tìm kiếm né né: "Tôi chưa được đọc nên không thể bày tỏ ý kiến ​​kiến..." Người quản giáo cũng bỏ qua nhưng không giấu thời điểm phục: "Không ngờ anh cũng là một nhà tư tưởng (!) Nhưng tôi cũng tiếc và không đồng ý về việc anh ca tụng Gia Long..." Làm sao giải thích được bây giờ? khi anh ta nghe hai nhà phê bình nhấn mạnh những đoạn tôi trích dẫn lời ca tụng "tên bán nước, rước voi về giày ma tổ...", điều đó và đến tinh thần yêu nước có hướng dẫn, có tính Đảng của anh ta! Nhưng một câu chuyện khác, mãi về sau này mới cho tôi một cảm giác ấm lòng để thấy, ngoài sự tình ái được vuốt ve, mãn nhãn vẫn thấy có những người đặt trong ranh giới bạn trả thù ánh, trong quan điểm trả thù phân minh, mà vẫn có suy nghĩ riêng tư, không bị thống nhất hoá, không trở thành thành con robot trong hệ thống.

Hôm nay tôi ở trong lao động cho hậu cần trung đoàn. Có kẻ đi "bóp vú mọi", tôi đào. Trong lúc chờ đợi thùng đất đầy để kéo lên thì một tên cải tiến đi ngang nói đùa câu quen thuộc nghe từ hồi rất nhỏ "Tạ Chí vừa-to-vừa-dài". Chốc lát anh trở lại: "Tè thật... Tè thật... Tôi vừa gọi anh thì ông thiếu uý hậu cần hỏi tôi 'Ông đó hả? Tôi có đọc bài phê bình ông đó. Ông viết gì thì tôi không biết, nhưng con người dù phải chịu ảnh hưởng xã hội mình sống nhưng tôi chắc chắn phải dựa vào cái gì ông mới viết được như thế chứ...' Tè thật... Tè thật..."

Tập báo phải đợi đến tháng 11, có một anh bạn về phéøp, được rình dò ​​mãi, không mang theo điều gì hết, ráng đưa các thứ đó cho tôi (có thêm ít khảo Cổ Học nữa mới oai!) Ngoài ra cái ái riêng tư thiết bị động, kết quả thật tôi đã thấy thất vọng với các học Miền Bắc. Trước kia, trong thời gian ẩn giấu tìm kiếm của những người có sách, cộng với sự khoan khoái được tìm thấy thoáng đãng một vài tác phẩm nghiên cứu của bên ngoài, có khi chỉ tìm thấy chủ đề mà không thể biết nội dung, tôi cứ nghĩ rằng "dù sao người ta đã làm việc". Bây giờ thì phải thêm "Làm như thế, không nên làm còn hơn." Cách làm như thế là một bằng cung cấp cho ông già theo Lão Tử chấp nhận bỏ ngôn từ, văn tự... bởi vì quả là làm rối đời, phủ thêm đám mây mù lên quá khứ để cho một khoa học có nền tảng bấp như sử dụng học tụ tập thêm nhiều thành phần chống đối nhau, hoài nghi hay tán thưởng chỉ một mục tiêu là có lợi cho mình, phe mình. Nghiên cứu Cứu Lịch Sử dụng những bài không hơn một lời hô hào trong một cuộc mít tinh, muốn chứng minh cho lời nói của một lãnh tụ hơn là một cách sắp xếp giải thích tình huống một cách thông minh, chứng tỏ khả năng, trình độ của người viết. Tạp chí Khảo sát Cổ Học mang tính chiến đấu cũng không rời mục tiêu hiện đại hoá: Có câu chuyện nói chuyện nhau về cái sọ thuộc giống ai mà ông Phạm Huy Thông phân công cho người bác sĩ nghiên cứu là "vẽ đường cho nguỵ chạy"! Và sau đó tôi được biết vì nhu cầu chống Trung Quốc mà ông Viện trưởng Nguyễn Khánh Toàn đã dẫn dắt cả tiểu thuyết kiếm hiệp! Cái phong cách sâu sắc của chuyên môn không được lấp đầy sơ khai, cẩu thả không ngờ: Kết quả C14 nêu con số 1940 trước năm 1950 được giải thích là năm

+10, một bảng tổng hợp các kết quả phân tích C14 tương tự như lấy từ sổ công văn Đi và Đến chép ra, có những năm thuộc thế kỷ VII mà thuộc về Văn minh Lí Trần, Đinh Lê gì đấy!

Không biết cái "cơ sở" nào đã tạo cho tôi viết bài trả lời. Có lẽ tại thói quen hay-cãi không có ở những người chim hòa vi quý (quý cái sinh mạng). Có người bĩu môi chê cái thói hay cãi ấy: "Lí của kẻ mạnh, đó là chuyện thường tình, việc gì phải đi tranh hơn thua?" Có người tưởng tìm ra một ý tưởng không lo ngại để ngăn cản tôi bỏ ý định: "Hiện giờ anh ở trong tay họ, làm việc rừng chỉ tổ thiệt thân. Sao không mong họ thảnh thơi ngoài kia rồi hãy tìm cách tranh luận?" Cứ kể ra cái thói hay cãi của tôi cũng nghĩ hay ho gì nhưng lý lẽ đưa ra chưa đủ thuyết phục. Chuyện ngụ ngôn được dạy chỉ là một điều phi bình thường mà cuộc sống có giá trị đòi hỏi phải vượt lên. Trong thư tôi có dẫn đến nơi cung cấp: Dù biết bài trả lời không được phổ biến, tôi vẫn phải viết vì trước đó là "làm tròn hoàn thành đối với chính mình". Lời công kích chỉ đích danh một cá nhân thì sao cá nhân đó không có phản hồi nếu thấy mình cũng còn có một ít sản phẩm giá - đã bị nhồi giập? Cái ta không phải là tư nhân riêng biệt, mà dù không phải là một chế độ nào đó, cũng phải là một tập tin, một thành phần thế hệ, một tập tin tự động quan trọng. Không phải cứng rắn, không phải làm theo kích hoạt nhất thời, anh hùng rơm, quân tử tử, làm vì thấy có phận phải làm... Mà cũng không nên chờ đợi, lần lữa. Hiện tại đã không làm thì mai nhẹ sao lại không có hứng thú khác để chần chừ? Ngầm khuyên nên có ý tốt tìm giúp cho tôi một thứ "hoãn binh chi kế", nhưng có lẽ vẫn tưởng như ở chế độ cũ, bước ra khỏi nhà tù là có phương tiện tiện ích rộng rãi để tranh đấu cho ý tưởng của mình mà không biết rằng ở cái nhà tù lớn ngoài kia như ở cái nhà tù trong này không bao giờ có thể có kiểu cách tranh luận như anh thường thấy trước kia. Đành phải làm cái hành động cô đơn vậy.

Thực tình lúc đầu tôi vẫn coi bài phê bình như là phản ứng riêng lẻ của một vài cá nhân "say men chiến thắng" thôi. Trong hoàn cảnh bưng bít của trại tập trung, tôi không ngờ mình đã bị đề cao quá trình - dưới khía cạnh xấu, cố nhiên. Khi lên Gia Trung tôi được đọc tập Kỉ yếu của hội nghị Tây Sơn tổ chức tại Quy Nhơn, cũng thấy có bài công kích nhưng chỉ là rút gọn từ bước nghiên cứu lịch sử và chỉ một trong hai tác giả trước ký tên. Lời văn, nội dung thảnh thơi hơn nhiều, phải dũng cảm của một phương thức thủ đô đối với địa phương không thể giữ được.

Nhưng đấy chỉ là bài lặp lại, tôi không biết gì hơn nữa. Chỉ đến khi về, thấy em cháu ùa đi xem mặt ông anh, ông chú bác được thiết bị ngay từ lớp 12, ở trường Sư Phạm, ở các cuộc nghị luận cải tạo giáo viên cũ, cả ở các "bài nói" về văn hoá trộn hỗn hợp chính trị, lịch sử tả pín lù của các địa phương, thủ trưởng... tôi không thể bị nổi giận pha nguy hiểm. Đành rằng người ta không chỉ ngọc vào cá nhân mà cốt yếu là đả phá một chế độ, và mặt trận văn hoá tư tưởng cũng là một mặt trận lớn, càng quan trọng hơn khi cuộc chiến đấu bằng vũ khí đã kết thúc nhưng ồn ào xung quanh một cá nhân như thế sao không chứng tỏ là một chú ý? Thêm nữa, cái hào ồn ào cũng chứng tỏ một tinh thần ba hoa phù hợp của một quá khứ nhà nho che lác từ chương còn ăn thật sâu nhiều vào tầng lớp cầm quyền, vào đám trí thức mới. Dù sao người Việt cũng vẫn là người Việt. Xứng đáng là điều đáng mừng hay đáng buồn.

Thư trả lời được viết trên trang giấy học trò, giữa hàng gạch nhỏ. Từ lâu lắm, kể về mấy năm rồi tôi mới lại viết chữ chen vào giữa hàng dành cho cậu học trò. Nhưng lúc ở Bồng Sơn năm 1950 viết như vậy vì tiếc rẻ giấy, tưng tiu cái phần thưởng cuối năm chỉ được mỗi cái tập tin trang giấy trắng có hàng, quá sang trọng so với các trang giấy đen dùng hàng ngày, làm bằng sợi chuối, bông (cây) gòn còn khó khăn vào đầu ngọn lá tre làm nhoè mực bát tung. Bây giờ viết vào hàng nhỏ là để thu gọn các trang giấy, tiện lợi ẩn thông tin gửi đi. Nhưng cũng thật là đa số khó khăn. Không phải ở những người quản lý mới đáng tiếc. Sự phóng thích ồ càng làm tăng thói quen ơ hờ của những người quản lý ở đây việc làm kiểm soát người về hầu như chỉ làm lệ. Thế mà đi tìm một người chịu việc "vác ngà voi" cũng thật như người xưa cầm đèn ban ngày. "Xắc tôi không có chỗ giấu... Tôi cho anh em hết cả đồ dùng, chỉ về tay không..." Những người có lúc tự nguyện làm hộ cho tôi!

Cũng không cần phải giải trí. Việc tôi giúp bảo hàm một mối nguy hiểm lớn cho lao cho họ. Đừng quen mỗi người về bao giờ cũng được người quen, người không quen gửi hàng tá thư mà họ vẫn chịu đựng mang đi. Có thiết bị giác giác thì lí do viện cũng có vẻ như vô tội. Đằng sau này...

Tôi tưởng tượng đã không còn hi vọng thực hiện ý định của mình nữa. Cho đến lúc bất ngờ hỏi nhờ một anh bạn "giặc lái" không quen gì lắm, tôi biết mình chỉ có thái độ lười cầu có thể thôi. Nhưng anh ta lại nhận được lời. Suốt nửa năm trời tôi không biết mình đã nhận được kết quả bức thư giấu trong căn phòng kín đáo đã đi về đâu. Cũng thế anh ta tiền vào cầu tiêu hay lắm là ngoài sân khám xét - như khi ở Long Khánh nhờ gia đình một anh bạn đem mảnh giấy nhỏ về nhà xin món tiền nhỏ trả cho nhu cầu bất khả kháng thuộc loại nhà nước và nhân dân (tù) cùng làm, vợ anh ta nhận lời rồi gửi lại hàng giúp gió đưa về Sài Gòn! Tên giặc lái vẫn còn chút hào hùng rụng lĩnh vực! Lại sợ gia đình kháng tôi sẽ gặp khó khăn nên không gửi đi - dù rằng tôi đã sẵn sàng anh ta nhắn rất cương quyết. Tôi có nghe tin nhắn rằng việc làm đã xong, và kiểm tra chứng chỉ lúc về nghe anh bạn nói Lê Văn Sáu đã hào hứng trong một buổi hội thảo: "Có những người như Tạ Chí Đại Trường đến giờ này mà vẫn chọn mình đúng!"

Giờ này hay giờ nào thì cần quan tâm lắm. Mục đích tôi đã đạt được. Và lại còn có một bất ngờ hơi "bậy bạ": Tôi cứ tưởng tượng những con người chiến thắng vững chắc tin ở chân lí của mình đó - vì đã nói một mình - đang cào tay vuốt nền móng, nhoè mồ hôi, phấn mắt vào đọc những dòng chữ li ti, không phải chỉ đoán nghĩa chữ mà còn phải kỳ vọng!

Trong khi đó thì cuộc "xổ số" vẫn còn tiếp tục, trong nửa năm sau 1977 là một tháng, một tháng một nửa lần. Từ đó người ta cũng thấy rõ ra cái tinh ranh dòng lọt vào của những người cũ, sau một hồi phục khựng lại, lại có cơ hội bình giảng. Tất nhiên cũng có những người thất vọng chờ đợi, nhưng phần lớn có cảm giác chắc chắn về ngày của mình. Người xốc nổi huênh hoang sẽ khoe khoang cùng khắp trong các buổi trà dư, cà phê chè đường hậu. Người kín thì ung dung phóng hoa chờ ù trong lúc quản lý kêu tên, bảo người gọi đi làm giấy. "Tao biết từ cả tháng nay rồi..." Tôi vốn không mong đợi điều gì ở mình hết nên cũng buồn rungg theo các bạn cùng T ra về. Nhưng cái đám T6 ồn ào xách xô mang đi ngang trước mặt không thể khiến mình không lưu ý. Thực tế cũng có những điều chưa biết. Đang xách nước tiền hàng bầu mướp hay xối một vài cho nóng bức bức, tôi chỉ có thể góp vài câu, đại loại: " thôi, thôi về đừng quay lại nữa nghen!" hay "Ê, về hả? Mạnh giỏi!" Còn cái gì để nói ở đâu vì tiếng nói không phải để tạo ra sự thông cảm mà chỉ là một cách xua đuổi sự cô đơn thất vọng của mình.

Cái bi quan của người còn lại càng tăng khi thấy kỷ luật càng cứng chắc. Những việc ra vào khám nghiệm càng sâu hơn. Những người ra nhà thăm nuôi theo kỳ hạn không phải chỉ khám phá túi xách hay hỏi qua loa: "Có mang thư ra ngoài không?" mà còn bị lục tung lên, có khi phải hết chỉ còn độc có cái quần xà lỏn -một việc làm trước kia không bao giờ có. Muốn gửi bản thảo thứ hai trả lời theo dõi Nghiên Cứu Lịch Sử, tôi phải bỏ cả hai buổi ngồi nhìn qua hàng rào xem cách ta khám phá để tìm sơ sơ lòn về lần ghé thăm của mình đến.

Gạo, bột mì đã bắt đầu rồi. Thay vào đó là mạch thứ lúa mà không biết từ đâu dân cải tạo gọi chết cái tên "bo bo" dù rằng ít nhất mỗi người đã từng ăn một li chiến bổ trong đời rồi. Có người cán bộ không biết nghệ ở đâu đã nói trên hội trường một cách thành thật: "Chúng ta xin về để ăn, nhưng sợ mất mặt phải nói là cho chất ăn đấy chứ!" Có thể đó cũng là một cách tưởng tượng để tăng cường sức khỏe khi anh thấy chúng tôi ngứa không trôi, thay đổi mướp đầy góc rào, sân hè làm trò chơi cho chim cút mà anh đồng hương của tôi lấy bao nilong vòng quanh dây kẽm giúp chụp bắt nuôi ngựa con lớn trông thấy. Cả tháng trời không thấy hột gạo mà khi bình về thì một lon có thể ra được một nắm bông cỏ! Cũng có thể hạt bông cỏ ấy nấu cũng nở ra trắng và cũng ăn được. Chắc chắn rằng trong thời kỳ ăn lông ở lỗ nếu người ta khôn hóa được loại bông cỏ này để trồng trồng thì ngày nay chúng ta có thể là một loại lúa mới rồi. Lúa gì nhỉ? Hoàn toàn có thể trở thành cộng sản thủy điện?

Có bo bo cũng còn là may. Mùa thu năm chúng tôi phải chịu đựng một cơn khát khao. Chỉ có 300g Gạo cho mỗi đầu người, nghĩa là mỗi tháng 9kg. Cái bánh mì buổi chiều bình thường 200g nay chỉ còn 100g - đã teo lại như cái đói mà chắc cũng không đủ cân lượng. Buổi chiều chỉ có một chén đá cơm hay bo bo - cái chén phải được xới ít nhất 5 lần cho mỗi bữa ăn! Nhịp sống ồn ào trong ngày sảng khoái. Người ta không cho rau muốn rau lang được còn non. Củ chuối đào lên, không phải chuối non mà là cả chuối ăn leo rồi nữa. Dãy mì trồng mé đường T6 bên kia hàng rào, có thể cân bộ bên đó cho ra rút để bồi dưỡng. Tôi gọi với qua: "Anh ném những gốc mì qua để trồng cho kỳ sau, gốc còn nguyên đọc càng tốt." Tên đồng phạm tranh đấu: " Thôi đừng thải nữa. Đọt mì không đủ no, đủ thay cho thịt bò như ông bác học nói đâu. Để ta ném cho vài củ." Anh nhìn trước rồi phóng nguyên cả gốc vào, nhưng nhắc thêm những người lấy hộp thư ú té chạy: " Rất tiếc, chia cho anh em với!" Thứ rau cạn cũng cạn và trong một buổi giao ban tôi phải nói với quản lý: "Ở dưới đó anh em đã có người ăn cỏ." Tôi chưa phải ăn nhưng vốn đã gầy còm sẵn với cái quần mặc sít sao ngày thường, nay nó trượt luôn qua xương hông. Và mỗi buổi chiều giao ban, dù chỉ vài bước thứ sáu nhưng đều là một cực hình. Quản giáo hỏi: "Anh hết hả?" Tôi lắc đầu. Could not say. Nói lại cũng được gì. Tôi chỉ khát, đói khát phiền muộn ngay cả khi khúc khúc bánh mì hay và miếng cơm của ngày hôm nay.

Và tôi cũng phải có cảm giác đó. Chỉ về khả năng bảo trì thì có tuyệt đối hơn. Đêm hôm đó trong giấc ngủ chập chờn của buổi gà gáy đã tiêu hết những món ăn cơm manh của cái dày dạ chỉ còn vị dịch cào cấu, tôi nghe loáng thoáng tiếng nói về một người chết. Rồi đi đi. Nhưng mọi người ồn ào hơn lúc bình thường, đã kể lọt vào tai chuyện kể lại của anh bạn bên đội 3: "Trăng sáng mờ mờ, tao nhìn qua cửa sổ thấy đứng giữa hai cột chống cây đu nó. Tao bạc mắt lại nhưng thấy bàng hoàng xốn xang lại mở mắt ra. Cái anh đi tiểu lâu quá lâu. Mà... sao cái thế không bình thường. Nó hơi đu đưa. Chết rồi! Tao ra sợi dây treo!" Lại cũng là một cái chết. Nhưng sao chỉ một bước hành động từ sự sống qua sự lãng quên mà có đủ thiên hình vạn trạng của cảm xúc cùng cách thế đối phó của người còn lại?

Cái xác treo xà ngang cho đến khi nhà chức trách trung đoàn đến cắt dây. Phich. Có những thân hình nhìn vào một thân hình không trả lại nữa. Rồi vang đi. Về T7. Lại có buổi lên lớp để mình giải quyết thích hợp. Có điều không có người chết tên là trốn cải tạo. Chỉ có lời trần là anh chết không phải vì không chịu nổi cơn đói. Người chết thật sự khá bình tĩnh. Anh vốn là một sĩ quan công binh, người khỏe mạnh, chiều hôm trước còn ghép các ống nước định bắt làm đường ống cho T. Anh cũng đói như nhiều người khác. Có vẻ anh không buồn chuyện gia đình - nhưng ai lại không thế? Chuyện thế nào, kết nối ai đó đã biết. Bởi vậy đừng phân trần, giải thích, vô ích. Anh đã chết vì không chịu được khao khát quan hệ gì đến người sống. Người sống muốn có một cái chi, từ một cái chết để giải toả ngâm ép, để kiến ​​tạo rè trình bày bày tỏ thân phận mình - với chính mình chứ không phân nói với quyền bính. Cho nên phân trần cũng vẫn vô ích.. Mà biết có ai tin hay không ở phân trần? “Chó (người) chết là hết chuyện”. Ảnh tác động chỉ kéo dài thêm vài đêm với bước đi nhẹ nhàng để giảm bớt hao mòn mà sống lâu hơn.

Có điều bất ngờ không ai có ý tưởng tới. Trung tâm báo cáo rằng mức độ

9kg/tháng là một phép tính toán cộng (?!). "Ở trên: nghe báo cáo nói rằng trung đoàn đã tự túc được phần lương thực trong 8 tháng nên không cung cấp nữa, nay tính lại thấy sai nên sẽ cung cấp 15kg/tháng như cũ. Tiêu chuẩn của bạn là từ nhà nước cung cấp, tự do là quân của trung đoàn à? Dễ hiểu, phải nghe sao hay vậy! Cái hay của chế độ này là tìm ra một cách trí, tạo ra những con người một cách được phép nữa, để biện hộ cho những hành động đẹp có phong cách văn minh tí nào cả.

Chúng tôi được đọc báo thường xuyên hơn. Về sách thì sách mới xuất bản được đón tiếp nồng nhiệt lắm. Có một số chính trị thứ yếu, tiểu thuyết của nhà xuất bản Văn học... nhưng cũ mèm, đuôi chạy vào nõ thuốc lào, loại sách có vẻ như được dự phòng xin gửi vào năm đầu tiên, vì tò mò chắc chắn hơn là vì sợ hãi. Ngược lại với lịch sử lưu trữ thực sự rộng rãi. Không có của "con" Kim Dung nhưng có sách "thằng" Quỳnh Dao. Và có cả Z.28 chiến đấu với Guepeou. Soljenitsyne không tìm thấy nhưng tôi đã được đọc lại sau 20 năm cuốn La vingt-cinquième heure, chưa đọc nhưng nghe nói có Le Zéro et l'Infini. Hãy biết chúng bằng bất kỳ cách nào.

Báo thì nhiên thường xuyên là Nhân dân và Quân Đội Nhân Dân. Hãy nói thêm về tính chất căn bản của các loại báo cáo thuộc loại này, loại để chúng ta "học và làm theo". Chỉ cần nói về một số chi tiết được nhận thấy. Và có lẽ tất nhiên là không bằng lòng người điều khiển. Bạt Nhân Dân đăng hàng loạt về những máy móc dưới tiêu đề "Hàng sản xuất của ta". Nhìn lại kỹ thì thấy đó là những sản phẩm gắn đá, từng cái một, chỉ có một đơn vị. Thật tức cười khi báo Đảng khen một người chế tạo sản phẩm đã lấy bộ phận từ món đồ của một du học sinh mang từ nước ngoài về, bỏ trong xó tối chưa biết để làm gì! Vì vậy, hãy tin rằng những người lớn tuổi còn chơi diều giấy, súng liên thanh lon sữa bò có vòng dây thun xoắn mảnh tre được thoải mái ra gõ liên hồi... Cái cách mỗi người làm theo phong cách của cô ấy được gọi là có sáng tạo. Thuật toán của từ đó. Khoa học kỹ thuật. Phó tiến sĩ. Tiến sĩ. Khoa bảng về làng, không, về nước. By vì đó là các bằng cấp từ nước ngoài. Các mục nói về rừng vàng biển bạc hàng tuần vòng móng đuôi cũng bao nhiêu chuyện đó của mấy đê ngàn loại tôm cá, mấy ngàn loại gỗ quý... Nói hết rồi thì phải nói chuyện thành quả thế giới như là mục tiêu hướng tới trong tương lai gần. Đúng như lời một người bạn: "Về vật chất chúng ta sống bằng tiềm năng, về tinh thần chúng ta sống bằng hi vọng." Phải sử dụng thêm các thuật toán bổ sung của các số đó. Cuba có sản lượng đường tăng (từ khi kiến ​​trúc thiết kế xã hội xã hội), có diện tích trồng chu không giảm, có năng suất tăng, cái gì cũng tăng hết, ưu việt thật. Phiền một nỗi khổ là trong mười mấy năm của chế độ mới, tổng khối lượng tài sản có sâu hơn thời xưa nhỏ ít trong khi năng suất tăng gấp ba lần, có trời mà hiểu! Ngăn chặn thì cũng có thể tìm thấy một số điều chưa biết. Có bài báo khen một cô thợ rèn vốn là du học sinh Đông Đức về điều khiển vô tuyến! Chuyện bạn đọc phản ánh việc mất hơn đá, hàng nhà nước còn rình rập hơn chuyện nhảy lên convoi Mê trống thùng xuống xưa kia. Chuyện xa hơn: Cái ông Kim Nhật Thành xa lạ, cứ tưởng như không được hình ảnh giản dị của ông Hồ thì cũng như ông Castro oai hùng, ai ngờ qua lời chúc tụng của ông đại sứ Triều Tiên viết lên báo lại là một ông thiên tử có tôi bầy quỳ câu lạc giữa thế kỷ XX - trừ xứ của "buổi sáng bình an"!

Trong các tạp chí mới được đưa vào tình cờ lại có số Đứng Daäy xác nhận một điều thảo luận kì thú của chúng tôi. Nguyên, trên các bài học tập - và sau này chúng tôi biết có trên cả các bài "nghiên cứu" nữa - chúng tôi vẫn nghe thảo luận về thành phố Sài Gòn có 600 ngàn gái điếm. Có người đã thử thực hiện một phép toán đơn giản. Thống kê TP. HCM năm 1976 cho biết có khoảng ba triệu tinh người. Xin tạm trừ mấy trăm ngàn dân là tỉnh Gia Định, Hậu Nghĩa Sáp nhập, để lấy số dân Sài Gòn cũ chia hai làm thành phần nam mữ. Hãy chọn rằng còn hơn một triệu người nữ, trong đó những người bán thân chỉ nằm trong giới hạn tuổi - cho số tròn là một triệu. Con số đó làm cho mỗi người dân quê khác đến Sài Gòn phải nghĩ rằng cứ hai người đàn bà con gái mình gặp ngoài đường thì có thể khiến một người đi vào hẻm tối. Và dân Sài Gòn có mẹ, có chị, có em phải phân vân tự hỏi: "Mẹ mình, hay em mình làm đĩ? Hay chị mình?" Nghĩ Đứng Day không tính theo số dân mà tính theo số hộ thì cũng đến kết luận như vậy. Thực ra người học giả, trí thức xã hội chủ nghĩa quá tài ba về phương tiện hấp tấp: Họ lấy con số của hệ thống thông tin thế giới tự làm - " tàn là của các anh, bạn bè các anh nói không phải chúng tôi tôi vu đâu đấy nhé! - rằng Sài Gòn có nửa triệu người là đĩ mà không ngạc nhiên người ta không chỉ thành phố thủ đô, chỉ lấy tên thủ đô để nói cả nước. Có như thế mới có người bị-húa, tẽn. Và phải chỉ một câu đó, Đứng nói trên phải dẫn đến cả Đảng hồi phục trong bí mật - xưa rồi! để cho các em học võ trống rỗng mà không muốn để trống không (2004: không nhớ chuyện báo kia nói là những gì.)

Ngoài ra, cách nói ngẫu nhiên mà chúng tôi có một bữa ăn nôn nôn. Một bữa tối, anh coi tivi về gọi giật giọng: "Mày ra kia coi tàn dư của mày, tội ác của mày được nhắc nhở!" Thì ra hôm nay phóng sự sự về một nhà nuôi trẻ mồ côi vốn là "con hoàng của Mạc nguỵ để lại". Anh bình luận cứ thao thao bất tuyệt về vòng tâm, vô địch trách nhiệm của cả bọn quyền tay sai cũ để lại cả gánh nặng cho chế độ mới đầy tình thương, không hận thù, nuôi dưỡng những đứa trẻ bé sinh ra vì phút sảng khoái sinh lí của những tên chiến lược, những kẻ tay sai phè phèn, khiêu dật, chỉ biết yêu sống sót cuộc sống là trên hết. Tội nặng là thế mà cả đám thính thính giả ôn ngồi trước màn hình lại cười ồ lên khi ống kính ngưỡnga vào những đứa trẻ bụ bẫm nằm trên nôi, tay chỉ vừa đủ sức khỏe ôm bình sữa nút... nút... những đứa trẻ chỉ mới đủ mấy tháng trong khi "giải phóng" đã gần ba năm rồi!

Cái tivi dùng để học tập cũng cho chúng tôi biết về tinh thần dân nguỵ bên ngoài, một tinh thần phe phía, lạ lùng thay không mất tính chất vô tư hồn nhiên. Có ai không cười hiểu ý khi nghe một anh trầm cải lương trả lời câu hỏi: "Anh vắng nhà bao lâu rồi?" - "Dạ, được hai năm... mấy tháng" (được từ hạ tuần tháng sáu 1975.) Các trận đá bóng đụng độ với Trung Quốc (trước hồi vũ trứng) và Liên Xô có trò chơi xấu của phe "bạn" thì tiếng la ó nơi đất trống yên tĩnh này cũng như tiếng ồn ào cầu trường từ màn hình nhỏ đi ra. Cũng được dịp nói thêm rằng các trận chiến đấu giữa các trung đoàn với địa phương Hóc Môn vào các ngày lễ có phép đi xem thì thế nào chúng tôi cũng gặp một hai cầu thủ Hóc Môn thì thầm một cách đồng loã: " Các anh xem tôi diệt bọn nó." Và khi phe địa phương xâm chiếm sân tấn công thì tiếng la hét như muốn vượt qua cả trái cầu: "Giết! Giết!" Căm thù có thể có đấy, nhưng từ đầu sói MIền Nam này, nó đã biến thành một thứ trò chơi hơi thơ thơ mà nguy hiểm - những con người quen "nghiêm túc" và ở cái thế phải đề phòng cung cấp giải pháp thích hợp sự kiện không cơn hợt tí nào. Nhưng mặc kệ, các anh có chính quyền thì các anh bận tâm đề phòng, quay quắt với sự phản bội, chống trả, còn tôi, cơm đã có các anh lo, đồ ăn thêm đã có gia đình chu cấp, việc không đùa bỡn, la hét dù rằng có đến mức độ nguy hiểm?

Nhưng mùa lạnh đến thì ngẫu hứng cũng yếu theo. Những người dân địa phương xin được bảo lãnh một cách sau đó đã có thể thấy được mức độ giảm dần của những tờ giấy nhẹ tênh ấy. Quản lý không sốt sắng nhận nữa, ban đầu còn bảo vệ cho nhiều người đưa ra một lần, rồi lười biếng nhận từng bước một, cuối cùng bật mí: " Bây giờ thì không cần nữa." Nhưng phút thành thật vô ý hôm nay lại thật ngắn ngủn theo thói quen sử dụng "chính sách" nên vài ngày sau anh ta lại tỏ ra lưu ý, xả thải bảo quản "để ghi vào hồ sơ."

Cho đến bây giờ nghĩ lại tôi vẫn không nhớ Tết năm ấy (1978) đã trôi qua như thế nào, mình đã được chọn ăn gì, vui ra làm sao. Tất cả các môn học đầu càng già thì càng mục, càng dễ quên. Nhưng chắc chắn là tôi đã quên chỉ vì không có gì để ghi nhớ. Tết Trôi qua trong sự thất vọng chung của mọi người còn lại, trong sự buồn bã của mỗi chúng ta. Tôi cũng bị cuốn vào sự chìm lắng ấy. Tuy bị chiến đấu giữa ý muốn được thảnh thơi và nỗi thất vọng "Tao sẽ là người đóng cửa trại", phần sau mang ý vị chát vẫn là cân nặng hơn. Dù sao cũng nên coi là tự nhiên, trả công một chút cho những người có công của họ. Còn tôi, người ta đã không hỏi tội, hay chưa đáp hỏi tội gia đình cũng là Phúc ba đời rồi. Cho nên, cộng với thói quen bảo vệ hoàn cảnh võ khe, võ nhẫn làm tuổi tác đem lại đã khiến cho tôi thực sự bình tĩnh đến mức như thờ ơ với chính bản thân.

Unknown bên ngoài tình trạng xấu được tìm thấy. Báo chí làm nhiệm vụ hướng dẫn dư luận chắc chắn là cứ tưởng phải khó khăn mà vẫn thành công khi phải biện minh cho sự thay đổi lập trường trong tương quan song phương Miên - Việt. Nhưng con với đã quá lớn so với cái thúng thì để thúng đấy hay cửa hàng thúng đi nào có gì làm đổi ý người quan sát, dù là trong tù? Săn rút đại sứ về rồi đưa lên màn ảnh nhỏ những người lính, sĩ quan Miên tù binh tố tội ác của Campuchia Dân chủ với lời hứa trả thù, ai lại tối dạ đến nỗi lo không nghĩ ra một mặt trận Nam Vang sắp thành lập. Thấy các cuộc nổi dậy phát khởi ở vùng sát Tây Nguyên rồi chính phủ Kampuchea mới thành lập có mấy ngày thì Nam Vang đã lắng xuống, ai có thể phản đối trả lời BBC: "Quân đội Bắc Việt sử dụng Nam Vang."? Lời này cho vay truyền tải trong chúng tôi ngay buổi sáng trước khi treo tờ Nhân Dân báo tin Pol Pot, Ieng Sary hạ bệ, chắc chắn được nghe từ vài cái radio của bộ đội.

Có điều thật là đau khổ cho chúng tôi khi mất những trang bạn đọc phản hồi một phần xã hội mình phải sống mà chưa biết nhiều, mất một vài stub tin thế giới khác bất đắc dĩ, một vài câu chuyện khoa học kỹ thuật, để phải "nghe" vang vang từ trong bài báo những lời bình luận, bài viết thư Pol Pot, Ieng Sary hay tô vẽ cho những nhân vật mới ra một sớm một chiều. Trong những món nạn nhân móc ra từ lò sát sinh Nam Vang, tôi nhận xét tên Sơn Ngọc Minh thực sự Khiêm tốn trong bảng danh sách. Với tôi, tôi vẫn nhớ câu chuyện cuối năm 1954 trên lề đường chợ Đập Đá (Bình Định) bày bán các tập sách cô nàng bằng bàn tay - chuyện dư thừa sách thật lạ trong 9 năm kháng Pháp - trong đó có một cuốn sách với tiêu đề dề: "Chính phủ Sơn Ngọc Minh của chúng ta". Cái "Chính phủ... của chúng ta" ấy không có trong văn bản Genève "chúng ta" đã ký.

Cái điều khó bảo giờ cũng là việc trả lời với chính mình, tuy điều này hình như không quan trọng mấy trên bình diện xã hội, chính trị. Với sự khác biệt văn hoá, cung cách sinh hoạt, bọn bạch quỷ, tư bản có thể được công kích, chửi ở nửa sau thế kỷ XX hay từ thế kỷ XVIII nhưng còn lại được chấp nhận vì sự khác biệt nói trên. Cái khó là làm sao trả lời được về sự bội bội của phe ta. Một anh bạn - được mọi người rỉ tai nhau: "ăng ten" - có vẻ ngưỡng mộ khi nghe một tên khác nhung mai: "À, thì ra cũng có Cách mạng thật, Cách mạng giả, Cách mạng Phản động, Cách mạng không phản động, biết đằng sau mà mạt?" Nhưng anh ta cũng yên lặng trả lời thật sự đau khổ, đáng ngạc nhiên vì chính sách quá thấm nhuần: "Thì cộng sản đường lối là chân chính, còn lại trái là phản động!" Ai đó mó vào ổ kiến ​​trúc để hỏi thêm: "Thế thì ai xác định được chân chính? Có phải cũng là những người trên tờ Hoạ báo Việt Nam được khen là sáng suốt trong chính sách đưa ra dân Nam Vang về thôn quê thì đúng là người Cách mạng chân chính, trong khi năm 1978 trở lại thành phản động bởi vì đã có thời gian được khen ngợi, từng công việc bằng cách báng người ra thành phố để về quê hương làm phân?" Đã nói là trả lời với chính mình bao giờ cũng khó mà!

Cái mình, cái ta không phải là tập tập về phía nhỏ mà còn là một văn hoá chung đụng lâu dài, cùng một trình độ phát triển không chênh lệch nhau lắm để cùng phải tranh luận những vấn đề gần như nhau. Trong trường hợp đó thì công kích nhau tức là công kích chính mình -một vấn đề lại Đòi hỏi khó trả lời, và có khi cũng không tự ý thức được nữa. Một buổi chiều, anh đồng hương đọc trước khai báo về nói với tôi: "Ra kia coi tờ báo, có một bài chỉ cần đổi một chữ là có thể viết được bài khác, đăng ở nơi khác, nói về một nơi cũng khác với bài kia." Bài báo có tựa đề "Sự thật ở Campuchia". Nội dung phân tích dân quân chiến thắng và dân đầu hàng, về chế độ diệt côn trùng, phân biệt hạng dân quân chiến thắng và dân đầu hàng, về kiểm kiểm soát côn của Angka đến tận sống riêng của những người chỉ là một thành phần vô dụng trong công cộng được dựng lên... Tranh cãi thật kinh nghiệm nhưng nếu bạn cho rằng có thể thay chữ chữ "Việt Nam" thì cũng thở oái cho người cộng sản Việt Nam. Tất nhiên phải tô đậm, bôi lọ theo kiểu "thương thì trái chiều cũng tròn..." Sự liên tưởng dễ dàng khi người ta đọc được những chữ bày tỏ đường lối, chính sách giống nhau cũng từ một lò, một: Angka / Tổ chức, cải tạo, nhân dân... Các điều kiện dẫn đến Kampuchea cũng có thể tìm thấy rải rác ở Nam với sự hung bạo hung bạo ở một bên và kinh hoàng nguy hiểm khác mà người ta nhẹ nhu cầu: " Tại địa phương hòa...", còn khi bươi móc thì cũng có thể cuốn ra các hộp sọ, các nhân chứng... Lùi lại 30 năm trước thì tìm thấy ở Quảng Ngãi hạn, những sự thực tại Kampuchea sau 1975: Mồ thát tập thể của những người phải tự đào mà sau khi vũ đất còn nghe tiếng la hét hay trắng đuôi từ sâu, kẻ lừa đảo người đến đó rựa rồi phát bị dẫn hướng đi mà chết chỉ vì "thông Bình Định biết võ thuật có thể dạy mình chút chơi...", nhờ đó ông leo lên đến Công viên giải trí Tòa nhà Mặt trận Miền Nam Trung Bộ. Con đường mình đã sao lại quên để kết nối người khác? "Sơ đốt" của mình sẽ được dẫn đến sự cần thiết để tăng cường, sao anh hùng hổ hổ buộc tội - không rút một chữ nào xấu xa cho người bạn đồng minh cũ của mình, mình có chính mình tạo dựng nên không? Sao người ta có thể tự trả lời mà không mắc bệnh với lời khuyên của người xưa: "Thử chậm lên gáy...?

Cũng có người lai rai về, nhưng có thời gian cuối tháng 4-78 là cuối cùng. Đám "giá gian" về trong này, phần lớn là những người gặp ở Long Khánh. Người về thưa thớt. Thế mà lại có thêm những chuyện và tin không mấy phấn khởi, chưa kể buồn cười. Một anh có địa chỉ về thành phố, đến nơi địa phương không nhận vì chủ tài khoản mui nguỵ - ui dân hơi thì khó vì dân có thể ù lì, ui nguỵ dễ dàng hơn. Bởi vậy anh ta lò mò về xứ, cứ tưởng lá rụng về cội không ngờ gặp những mặt sắt thép ra chính sách hộ khẩu để xua đuổi anh khỏi nơi từ đời cha ông anh vẫn ở. Người ta lại ngọt ngào mở đường cho anh: "Anh lên lại trại anh ở, bảo người ta sửa địa chỉ về quê hương của anh rồi den đây chúng tôi sẽ nhận." Lêu bêu thất vọng giữa khung cảnh hoang mang tột cùng của kẻ về trần, anh theo lời chỉ dẫn mà không nghi ngờ gì cả vì yên lặng lắng víu vào đâu. Đến nơi, lại cũng vẫn những câu ngọt ngào: "Ừ, thì anh vào tạm trong đó đi chờ chúng tôi sửa lại." Thật khó tin rằng anh bạn nghe đến đó mà không có ý cắm đầu chạy ngược trở ra nếu người ta không thu cái giấy phóng thích rồi, và nếu anh ta không sợ binh súng nổ! Và anh ở đấy đến vài ba tháng sau. khai báo địa chỉ ở vùng kinh tế mới. Ngày làm giấy phóng to anh lại đổi ý. Ác hại thay mỗi loại giấy ghi địa chỉ ra về số lượng đã có sẵn. Anh được hiển thị. Tỉnh bơ, anh vẫn thường trả lời các bạn tối đa và không mong đợi ngoài việc sử dụng gian: "Ăn gian không được thì bỏ!" Nhưng người đốt lửa không bỏ qua, và anh ấy vẫn ở lại đến ngày chúng tôi đi.

Cả hai trường hợp đều cho chúng tôi hiểu thêm cách cai trị mới với quyền hành động rộng rãi dành cho cấp dưới - theo hướng không có hại cho quyền bính, cho người trên. Cơm Tràng thì thật dễ dàng rồi. Nói theo "truyền thống": chỉ cần thêm bát bổ sung. Bát đũa nước nước phải mua sắm! Còn giảm bớt cơm thì không ai thẳng phản đối. Nhưng vấn đề thực sự là không có một loại luật hành động chấp nhận nào như quyền hành động tối cao ở người dân cộng đồng. Nói lòng vòng rối rắm loanh quanh cái gì đi nữa thì xác nhận "Đảng lãnh đạo" cũng là điều cốt lõi yếu. Đảng không đề ra luật pháp, chỉ quyết định. Luật pháp chỉ định những điều khoản, được phép làm (ngầm ý nơi điều không)... có tính chất xác định nhếch nhác trong khi đề nghị quyết quyết chỉ ra một đường lối, một hướng dẫn... Từ đó tầm mức tự do giải thích cho hành động thật là vô cùng cho dưới, cho những người được phnh nịnh, cố gắng "sáng tạo" để giảm bớt việc khó chịu của người trên, và trước sự khó chịu của địa phương - có khi chỉ là một, tự an ủi: "Chúc an ủi: " được vếu thì má đã có ích". Đối với nguỵ quân nguỵ quyền - và cả nguỵ dân nữa, thì phải tự động: "Coi bạch có ngay cả khi xuống đấy!"

Đến tháng 9, sau thời hạn ba năm, người được tổ chức cho chúng tôi học tập về bản án tập thể đã hành động này. Tất nhiên đề tài không phải như vậy mà nội dung và mục tiêu đã nổi bật với các bài học đại loại: "Tăng gia sản xuất, xây dựng tổ quốc giàu mạnh" hay "Nghiêm chỉnh chấp hành chính sách cải tạo khoan hồng tốc độ của Đảng, Nhà nước xã hội chủ nghĩa"...

Ngay từ buổi đầu học tập về chính sách cho người cải cách đi sản xuất, chúng tôi đã thấy hiệu quả uy hiếp trên hai loại tù rồi. Trong lúc chúng tôi ngồi ngay ngắn thảo luận hay nhìn nhau nhưng vẫn im lặng, loay nhọn vào sổ ghi chép trên tay thì dân Hóc Môn bình tĩnh kéo nhau đi mỏng, đi ỉa, nấu bếp... Một anh kêu nhỏ chỉ qua cửa sổ cho thấy một tên cải cách bên đội 3 mặc quần xà lỏ đi ở trần, chịu đựng thun sút chim! Họ không trốn trại hay nổi loạn nhưng cũng phải chịu đựng đau khổ. Quản lý bộ canh giữ lâu dài cũng hiểu tính chất nguy hiểm ăn chơi Bốc láo chứ ý tưởng có trí tưởng tượng chết chóc bất cứ lúc nào nên coi việc thảnh thơi cũng là một chính sách trợ giúp. Chiến lại chính họ còn phải dành thì giờ học đòi ăn chơi, ngủ nghỉ cho bõ những ngày cực hưng, cho bù những ngày thiếu cơ đui chứ mù!

Nhưng không được bỏ qua bên ngoài mà không ghi bên trong. Tốp Hóc Môn đi Kà Tum tháng 3-77, được giới thiệu trước ở nơi họ đến: "Đây là một đám đại uý tối nguy hiểm, tối phản động..." Tự nhiên chúng tôi như lôi nhau đi hết, Thu hút cả những người "học tập tốt" tại phòng đã được thăm dò "chớ giao với chúng mà có cho quá trình học tập". Có người bị bắt lại. Có người mờ hai lần hận thù, để qua Thái Lan? Còn chuyện gì nữa, nếu trong cõi đời này không ai được tin tức về họ nữa, gia đình có cúng giỗ thì tạm thời lấy ngày đốt lửa làm ngày chết vậy.

Mà thực tế phản hồi. Nói gì họ cũng cười. Tiếng ồn ào của tiếng cười tập thể có vẻ như làm nhẹ đi sự khinh miệt nhưng cũng phải trả tiền, nặng nề như một sự phản đối tiền bạc. Giống như rút kinh nghiệm của các năm qua, các giáo viên không đưa ra những ví dụ về sinh hoạt ở Miền Nam, của Mạc mà vốn họ chỉ nghe và Phán đoán - may mắn lắm! qua lời nói lại và báo Nhân Dân. Không còn các câu chống chế: "Các anh còn được 5 lạng mỗi ngày chứ mỗi người dân Mộc chỉ có một lạng thì sao?" Chuyện nhân dân ta kháng chiến anh hùng đến nỗi trâu ta đã rượt húc tan một tiểu vương mộc đến giành được nước uống trâu đầm... Giáo viên lúc này cố gắng sức giới hạn trong bài. Ác hại thay, chính nơi các bài học đã có những thảo luận cứ không cười được: "Ba năm không phải là thời gian của 36 tháng, của ba lần

365 ngày... nói ba năm là nói thời gian thử thách..." Đã nói, nội dung "Đảng lãnh đạo" họ không thể có một quan niệm sơ đẳng về pháp luật mà! Rồi cái nói nói-một-mình, nói-lấy-được họ không chuẩn bị - không cần chuẩn bị câu trả lới phản đối. Như khi Thủ Phạm Văn Đồng tuyên bố ngày 2-9: "Rất lớn được... Những người ở lại toàn là có tiền đã không thể tha được..." ông ta lãnh đạo đạo không phải gánh trách nhiệm của "nội các" Huỳnh Tấn Phát, kế tục mà người ta cố dàn bày bằng cái cảnh chiến đấu dai đủ bộ: hội nghị hiệp thương hai miền Nam Bắc, tổng tuyển cử... Như trong lúc đó ông ta quên những điều hứa hẹn ngon ngọt trong phấn khởi 1975. Chưa kể tên võ sĩ ra giữa những người "đã được tha" và những người "ở lại" bằng sự có thể tha" và "không thể tha thứ" được", if đối chiếu với các trường hợp cụ thể thì thực sự là vui. Hồi ấy mọi người đều thất vọng với câu trả lời của ông Thủ tướng cũng như đã cười câu nói của bình luận gia trên tờ Quân Đội Nhân Daân: "Bọn chúng nếu tòa ra tòa xét xử thì không tên nào thoát khỏi án tử hình!" Giận mất không, té ra họ Hối tiếc đã không tắm máu Miền Nam!

Gặp người nói ngay trước mặt chuyện vô lí mà không nói được, không mở miệng nói được thì chỉ mở miệng cười. Cười bò. Quát ồn ào thì cũng im nhưng vẫn cười. Không phải phản ứng kích thích mà là sự hiện diện vô cực của đao búa đã phản ứng.

Phản ứng rõ ràng như thế nào mà thủ tục lên lớp, thảo luận, viết mục tiêu cũng vẫn hoàn thành quá trình đau khổ. Tổ tôi cũng dành đặc quyền cho anh giáo viên làm phát ngôn thông suốt mấy tiếng đồng hồ thao thao bất tuyệt về tội ác của chúng tôi không thể thứ được, về lượng hồng của Đảng và Nhà nước, về chính sách cải cách quy định ba năm mà không phải là ba năm... Bản thu ngân cũng vậy. Ai ai cũng muốn nợ để đi rảnh rau, nuôi gà, đào trùn cho vịt... thu hoạch không đầy trang giấy học trò mà ra ngoài khổ thông thường. Câu hỏi là một câu sáo: "Anh có nhận thức được gì sâu sắc nhất sau khi học bài?" Câu trả lời đại từ của tôi: "Điều nhận thức sâu sắc nhất ở bài giảng là ý tưởng nhấn mạnh về việc trên lập trường yêu nước, yêu dân tộc để đánh giá vấn đề. Tôi yên lắng nghe lời khuyên bảo hiểm để khỏi thắc mắc về cách giải giải pháp lệnh của Thủ Phạm Văn Đồng, thủ thuật Huỳnh Tấn Phát bây giờ, cách giải quyết có trái tim cảm ứng theo quan điểm pháp luật được chấp nhận ở đâu. xem xét sâu trường hợp những người ở lại có tội ác hơn người đã về như thế nào để rút ra kết luận là 'không thể thứ được'". Đọc kế hoạch như khối học tập có người một lúc rồi cho người khác. Mau mau cho xong rồi còn đi nấu nước, lò than kéo ra đã đỏ ngoài kia! Khi mọi người bảo vệ dậy dậy thì có tiếng anh bạn list chân của tôi: " Hết, này, về sửa soạn đưa tham chiếu lên conex đi thì vừa!" Một người khác trầm tĩnh hơn, đến bên cạnh thì thầm: "Dẹp cái bản thu chiến ấy đi, đừng có cương vô ích!"

Nhiều ngày qua nhiều người chờ tôi vào conex nhưng không tìm thấy gì. Chỉ thấy người quản lý thường ngày vồn vã với tôi đã làm mờ mặt lì. Cầu trời cho tôi nhận xét sai sót để thoát khỏi thái độ quá. Bức thư gửi cho Nghiên Cứu Lịch Sử dụng tuy không tránh va chạm đến chính quyền nhưng dù sao cũng chỉ động tới các cá nhân, một trí thức dù sao cũng có thể mang chút riêng tư. Bây giờ là một bản văn chính thức bình yên tĩnh lặng luôn cả người cầm quyền thất tín, không tôn trọng luật pháp, nói không kể lí tưởng bất cứ điều gì hết... Nếu đừng chê sự cứng rắn nhiệt cá nhân là tác phong tiểu tư sản thì tôi có thể bằng lòng với mình, và dẫn đến hai sự việc đó để cầu xin tha thứ cho những phút mỏng manh sau.

Đã nói, từ tháng 5 trở đi người về khẳng định tuy nhiên ngày 2-9 năm đó Tôi có thêm một người. Những trận mưa đầu mùa đã thu hẹp phạm vi hoạt động của tù nhân lại mà bầu trời xám xịt hình như cũng làm lảng quên một chút sự chờ đợi vốn đã thấy chắc chắn đã đi vào ngõ cụt. Người bạn đồng hương của tôi đã ra về thật bất ngờ sau đêm trước còn lầu bầu ăn chiên.

Công việc còn lại là tiếp tục trồng rau, nuôi gà, nuôi vịt. Ngọn rau quốc dã quỳ mang giá trị từ Miền Bắc vào - đã có người trong này tự phụ: trước kia rau muống dưới đồng chỉ dùng cho heo ăn - ngọn rau muốn gợi chúng tôi trồng kiếm phân móc ngay trong hầm công cộng, tha hồ mà phát triển mơn mở. Dọc hàng rào gai theo mái concertina, tôi nháma vào đấy thứ sáu gốc mì, ăn đã hai mùa mà chưa thấy khó khăn. Ở đấy những dây bầu mướp của tôi cũng vươn lên vừa đủ cho mỗi bữa trưa một cánh canh qua ngày. Đất đai trồng mãu đám gia cầm phá phách: vịt rúc dồi dào xác, gà thưởng thức cả gốc chơ chơ. Ở một góc tí ti vô cùng của các nhân loại cũng thấy được sự độc lập thiên niên của hai sinh hoạt: nông nghiệp và chăn nuôi. Có điều trừ một vài trường hợp lẻ tẻ, ai cũng cố gắng giữ để giảm nhẹ nhau. nhà nước đang tràn quýt. Lại được dịp cho nhiều anh tôn giáo quá kích động chứng minh: "Đã cố chõi trời thì trời ra oai cho biết tay!" Thuốc quen thuộc với mê tín thống kê mới lại có thể gây ra những thiệt hại nhiều phần trăm tổn hại ở nơi này. Thực ra sự cường hóa và tai hại có phần đến từ điều kiện hành động kinh tế, sản phẩm sản xuất hơn là từ thiên tai. Năm nào lại nổi lên, có đến hơn một chút cũng tiếc nuối gì cho lắm. Có điều sự thay đổi quy trình canh tác ở Nam Bộ được đưa ra mà thiếu yếu tố giao kết với ông Trời: Mương đào lung tung thì đất canh tác theo quy trình cũ đã thu hẹp mà đường nước lại chưa đủ tác dụng cho hai mùa trong khi nắng nôi hay mưa lũ còn là yếu tố quyết định tích tích sản phẩm sản xuất của châu thổ. Bộ đội nhờ có học câu: "Nước sông, công cải tạo" mà sử dụng người từng bước nước thấm lúa mạch nông dân chúng bùi tai nghe lời Đảng mạ hai vụ thì có mà "đổ thóc giống ra..." gieo mạ cho lúa lúa! Lúa trồng lại chưa vững cây thì chịu sao nổi tắm nước bạc? Người ta sinh hoạt nhiều ngành nghề, mất cái này còn cái khác bốc vào miệng, mình chỉ độc một món lúa mì của cái quan niệm mới cũ biện hộ cho nhau: "Dĩ nông vi bản", "Nông thôn là thành trì của Cách mạng", thì bảo sao lũ lụt, hạn hán không làm cho tràn lan!

Ỷ sao. Đó là câu chuyện của người mới. Chúng tôi có nhiều chuyện khác phải làm hơn. Sáng ra tôi ngâm xuống nhà bếp lãnh phần bột của mình trong buổi chiều, cung cấp nhào sẵn. Tôi đi dọc bờ biển chặn bắt nhiều chú thích nước. Nhưng cũng khó khăn được chú thích. Lại cũng không nhiều lắm. Ngang qua vũng nước tìm thấy cặp ễnhou uềnh uệch một cách trang béo, tôi hương túm lấy mang về. Sao chúng mày lại có ý nghĩ ngu ngốc là loài không ăn thịt mày. Không chịu trốn trốn? Phải phân biệt có những "người" chứa! Nhưng Đòi hỏi như thế thật quá đáng với lũ ảohuống thực. Chính chúng tôi muốn phân biệt mà cũng đành nói hùa theo, không để bố trí công việc mà chỉ để đánh phản ứng: phản động, cách mạng, tư bản, tay sai... Dù sao thì cái ngu vì tự thị của hai con ễnh cũng giúp cho mấy món bánh bao nhỏ của tôi hôm nay có thêm phần thịt nhưn.

Thế rồi những loại giải pháp trừ những sinh hoạt ngoại khóa cứ từng đưa xuống. Lệnh đầu tiên là phá các giàn bầu mướp chung qunh trại, xung quanh các căn nhà. Hiểu để làm gì. Hơi thở lạ là yếu tố mạnh mẽ mang lại sự hưng phấn cho chúng tôi tăng gia, và bổ sung ý nghĩa cho "cải thiện" để cho sinh hoạt thoải mái dễ chịu hơn. Điều không đáng nói thêm nếu không có Kiến thức về "phát ngôn nhân" của chúng tôi. Anh có thể đưa ra vấn đề làm khối trưởng (đội có ba khối). Với tính toán nhiệt thành thái quá, vừa nghe lệnh xong là anh đã tự mình ra khỏi các khoáng cốt, dứt khoát các dây leo không những ở khối mình mà còn làm trò đùa qua các khối khác nữa. Tất nhiên, nếu anh ta không tự động lấy thì còn lâu các giàn khoan mới hạ xuống. Anh thi hành lệnh một cách nhanh chóng phải vì tận tuỵ, sốt sắng với công việc mà vì... sợ quá. Rõ ràng điều chỉnh. Bởi vì theo kinh nghiệm, một lệnh theo loại đó có thể từ từ mà làm, và trong lúc giao ban nếu có chận hỏi thì cũng có thể dùng nhiều lời khuyên xung quanh co, đằng dai cho tới khi quản lý nổi giận thực sự hay bỏ yêu chung quanh thì chắc chắn chưa đủ cung cấp anh. Phải nói đến thói quen tập luyện phục tùng cả đời anh. Anh là một giáo viên (cấp 1), và cũng phải là giáo viên lớp mà là nhân viên kế toán hành chánh của một ti tiểu học, một mẫu công chức cấp thấp trong một tập thể cầu một xuất xứ tốt nhất.

Tôi cảm thấy khó chịu vì anh khi có người chê bai bằng câu hỏi: "Sao nhà cửa bạn có nhiều bèh thế?" Phải mở dấu ngoặc mà cải chính rằng tôi cứ bị mất tiếng là thầy giáo, vì trong đời chỉ ăn lương giáo chức có hai năm cân thôi. Tuy nhiên tôi cũng phải chống chế độ có mực độ: "Có thể thử nghĩ xem giáo dục nó sống dư luận bao vây giải quyết như thế nào? Dân thư lại lười nhác ở các ngành khác còn được buông để họ có thể rửa vào một số hành động ngoài đau khổ. Có những điều người khác làm được mà nhà giáo không được làm. Tao là một chỉ huy hiệu như vậy ngay lúc đó tao chỉ ăn lương Vỏ đã tê nghe sẵn vì nhịp sống đều hàng ngày. Con mày hoang rồi, lưu manh du không bao giờ mày tự quyết mà câu đầu làn sóng con là: 'Thầy, cô mày dạy thế hả?' Phải chịu ẩn náu trong vòng chữ nghĩa bất lực không đủ bảo vệ cho nhà giáo thoát khỏi thực tế hàng ngày - tất nhiên không nói đến cái câu "Ở đâu cũng có anh hùng..." phải sống như một thứ thiên thần bụng được cung cấp tế nhưng chỉ hấp được hương, được hoa không ăn được đồ mà nước Gặp lúc đảo lộn bất ngờ, lũ nhà kiếm đâu ra cơm Bình từ trong ngôi nhà ọp đẹp, tìm đâu ra công việc làm từ một thân xác trống trơn thực tế từ lâu? Thế mà trong cuộc cách mạng này vốn từ lý thuyết là một sự đảo lộn xã hội có căn bản ở sự phát triển kinh tế, chuyển nghịch thường qua một sự cố công cùng sức mạnh sút tư tưởng, anh nhà giáo dục thành một nguyên nhân tác hại đào tạo 'con người cũ', 'con người phản động, nô lệ, tay sai...' Cái tội không nước biển Đông nào chạy sạch, chạy vào chỗ nào, trốn vào chỗ nào? Thói quen, quá khứ mùi nặng, sự bất an của con vật bị săn đuổi... không cho phép số đông nhà cào có chút phản ứng Ai mà chỉ biết dồn theo, sợ trước cái điều sợ phải xảy ra - hay có thể không xảy ra, trong lúc những người thuộc quản khác hoặc đơn giản phản kháng thoát khỏi hoặc tỉnh bơn hì hì im lặng' để cho mọi sự rồi qua!" Bào lành như thế nhưng đã tìm thấy trạng thái chú ý của anh, và cũng cảm thấy khó chịu ít lần sự thật đáng chú ý, tôi cũng phải thư giãn với những người khác: "Thì bạn có thể coi là bình thường, đừng làm người sợ hãi nhất thế giới!"

Lệnh thứ hai là giết gà vịt. Điều này thì quá khả năng thực hiện của khối trưởng dù anh nhánh quýt đến tội nghiệp. Anh chỉ có thể dọn rác thải ngoài sân, ngoài hàng rào nhưng không thể vứt hộp, lồng bên trong phòng, trong mùa hè và nhất là không thể bắt gà ra lông lông! Lệnh được hoàn thành khá lâu. Nó trở thành một game bắn súng được quản lý của một đám nguỵ đang quá miễn phí. Tất cả những thứ ngu ngốc gan lo lắng trước hết. Nhưng phần lớn được tìm kiếm. Công việc cũng khá dễ dàng khi người ta làm việc theo cách cục bộ. Cùng ở một L mà T này cấm T kia không cấm - hay chưa cấm. Nên gà vịt bên này hàng rào sợ hãi thì ở bên kia chúng đua nhau quang quác như cảm tức "chính quyền". Cũng có thể ẩn ngay trong T bằng cách bỏ chúng vào các chuông xe cũ đang ở một khu riêng. Khám phá kích thước lớn thì "xù". Ăn gian không được thì bỏ. Có anh cột gà bỏ vào thùng rác để ngay lập tức đứng đầu ở ngoài sân có kiểm tra, quản lý và bảo vệ nguy hiểm, chú gà chắc chắn bị ngộp quá nứt vùng lên la! Cứ đi rồi sẽ được giải quyết! Chủ nhà đã quá nguy hiểm ngay lập tức. Có cả một bầy gà con bỏ vào thùng thùng đại liên khóa kín lại, xong việc mở ra thì thấy im lìm...

Quản giáo nhắn: "Cái thời các anh nuôi gà vịt bán lấy lời đã qua rồi. Mau thịt chúng đi!" Thực tế từng có điều đó. Nhiều người dư tiền - nhất là tiền từ đánh bạc, nên lùng kiếm mua gà vịt với giá cao để nấu cháo muộn. Thông thường thì giá trung bình chênh lệch ngoài 10, 15 đồng cũng có người bắt ngay. Gà không được phép nuôi thì chuyển từ bên ngoài vào qua các vợ bộ đội bán cho tù nhân làm phức tạp xung quanh đấy. Nhưng cũng có người mát tay nuôi hết hoang này đến hoang khác, bán gửi tiền về nhà và gửi luôn cả con gà mái già hoa lông nữa! Cơn càn... gà qua đi, gà tản cư trở về lớn lên, giá còn cao hơn nữa để những kẻ tàn gan tiếc hụi. Cũng có người làm giá quá, lại khao khát quyết định cuối cùng, trong một ngày xuống giá vài ba lần cũng không thể tìm được khách được cho ra làm thịt.

Trận càn cuối cùng đã xảy ra vào khoảng tháng 10 khi có lời đồn về việc chuyển giao càng rõ ràng. Đã nói tin tức di chuyển tiết lộ từ những quản lý có đệ tử ôm vali, vật dụng riêng. Hãy nên trú qua đêm, tìm mặt tên cần thiết mang dụng cụ giấu, cột cả đám nội dung sớm thả lỏng xuống dốc là chúng tôi biết hôm nay sau khi kiểm tra, có bố nhanh. Tôi chuyển nói rằng chúng tôi sẽ dành cho một huấn luyện viên trung tâm, một nền tảng bảo vệ Sài Gòn. Chúng tôi sẽ được giao cho Công an quản lý để bộ đội miễn phí tay chiến đấu. Một thợ đào nổi thân cận với quản lý về rỉ tai anh em: quản lý cho biết có dự phóng rời đi. "Đất của huyện Hóc Môn Đòi thì phải trả, nhưng cũng có trả còn lâu!" Chúng tôi cho rằng đó là một cách bắn tin để đánh tan những lời đồng tình mà chúng tôi đã mong muốn lên tới họ.

Dù có ẩn giấu thì công việc chỉnh sửa của chính họ cũng không tránh được việc tiết lộ ý định. Ở với nhau ba năm quen quá nhiều rồi mà! Đang chia đất từng khu để trồng rau theo đội, tổ mộc nhiên có lệnh cuốc hết lên vun trồng khoai lang. Dây ngang ngang từ các giồng tư, thiếu thì mua từ bên ngoài vào. Nghe nói tiền tương tự mắc bệnh. Thôi rồi, đây là cách sử dụng đất không cần người chăm sóc thường xuyên nữa. Hãy chuẩn bị mà thôi!

Các luồng dữ liệu tràn, thứ được phát hiện, thứ tự tạo, thứ mua từ ngoài vào bỏ đến cung cấp đèn này hoặc trả lại, độc dây thành đôi. Các bao cát người ra, các loại bột mì từ đâu đưa về đổi nhau được bán tung, đánh sợi làm rở. Sân bóng bóng bên rìa hội trường được thể hiện ra cảnh vui mắt: Người xe dây bằng xa-quạt năm, ba lúc một lúc, hiên ngang ồ at với kẻ tấn công người kéo, kẻ xe từng sợi một với cái vòng cọ từ một bộ phận cơ khí nào đó, từng sợi khiêm tốn, thấp sát đất, chậm một mình... Chuẩn bị lên mà rừng rừng!

Ngày đi gần cũng được nghe đồn đãi. Một buổi sáng thượng tuần tháng 10 có tập lệnh có đủ đồ mang theo. Trời kêu ai ai dạ, Bên kêu ai ai "có mặt!" Nơi nằm của người đi chưa ai buồn Chia sẻ mảnh của mình sâu ra một chút. Như đàn gà quáng lúc cạch vạng đã tìm thấy mình tự nhiên.

Dầu ai chơi bóng ngoài sân. Và sẽ không ai ra tập tin giáo dục. Ngay lập tức, bạc cũng có nhiều tác động. Chỉ còn độc cái món domino và sa mạc như tiêu biểu cho hai xu hướng ồn ào dồn dập và trịnh trọng từ giá rẻ, co rút được trong căn phòng chật hẹp.

Những người quản lý vẫn tìm cách ngọt ngào bình tĩnh để trấn an nhưng chính sách thay đổi đã rõ rồi. Cái thế phản kháng có tính chất tập thể trong những ngày rộn ràng người về đã đi hiện nay nổi lên trở lại. Tất nhiên ở đám người yếu thế thì nó chỉ có tính cách tiêu cực. Có "ban nhạc" lưu động thành lập để đàn hát theo ý thích - Tất nhiên là không có bài "Như có Bác Hồ..." Hình như ban đầu chỉ là một trong những nhóm họp tập đêm uống cà phê, chè cháo rồi câu qua hát. Nhưng sau nhóm lớn dần, chắc chắn hơn nên được các khối, đội mời biểu diễn uống trà, ăn bánh. Nổi bật và gặp phòng hơi xa trung tập một chút thì cũng có nhóm nhảy, đầm đìa. Tất cả nhiên liệu ồn ào như vậy sẽ bị dập tắt không mấy chốc. Hăm he, ruồng đuổi liên tiếp thì xong ngay!

Đặng dai hơn là các ban vọng cổ. Có vẻ như mật "dân tộc" của vọng cổ cũng là lá bùa hiệu nghiệm, không thể bắn cho nó cái mũ ngoại lai, đồi truỵ được. Nhưng ảo giọng không bi của nó thì cũng có thể bị kết thúc vào tội tiêu cực, bạc nhược làm suy yếu tinh thần dân tộc, cản trở bước đường tươi vui thẳng tiến phải có của tương lai xã hội chủ nghĩa. Đó là điều người dẫn đường để không công nhận vị trí cải cách lương trong dân tộc trong một cuộc trưng bày văn nghệ đại hội ở Việt Bắc, có nghĩa là một nơi rất xa xứ sở cải lương để Phán đoán trở thành quyết định. Thế nhưng cũng có thể nhờ cái bùa-chữ "dân tộc" mà cải thiện - thêm tinh thần tồn địa phương hỗ trợ, lại tìm được ngang trong chế độ mới, được nhà nước hỗ trợ, cho lập tuồng bản, tạo thành thành thói quen lương xa ở một khung cảnh được theo kiến ​​thức, tình huống: Anh bộ đội mang cái cải đầu tiên trong đời, cám dỗ để bài bạc cầu: "Anh ai biết vọng cổ, ca chơi!" Cái ủy mị sướt mượt mang lốt dân tộc nên trở thành thành một thứ được ham thích không sợ một cuộc truy quét văn hoá đồi truỵ nào hết. Ca nhạc kể chuyện chiến đấu lao động chỉ có cái vỏ lao động chứ vẫn là con đẻ của câu trả lời như sau kéo dài từ một bản nhạc tân thời của thời xưa. Nhưng chính vì sự hòa hợp hợp nhất của cổ mới mà nó vẫn được nguỵ vốn khi hát "Vàm Cỏ Đông" tân nhạc - trừ khi biểu diễn ở hội trường, lại có thể ngân nga chuyện cô giao liên bằng thuốc vọng là trà tàu kéo dài đến tận giờ ngủ ngủ, hay có khi nán lại với một vài người riết khe nhẹ nhàng đến trăng lặn!

Kíngu, long long than de phản phản kháng thế continue on is a workshop of group tôn giáo. Thật ra là Thiên Chúa Giáo - với Công Giáo đóng vai trò chính. Trong trại cũng có một số nhà sư. Tôi vốn có tình cảm với sư tăng, có lẽ là thái độ ngôn ngữ đạt thành tích của Công giáo thời xưa, nhưng phần lớn lại có vẻ như kỷ niệm thời tuổi thơ đánh cờ với ông sư chùa làng, được thua gì cũng có chén chè cúng Phật thưởng công giải buồn cho người trụ tiến cô đơn thời gian đạo giáo bị bao vây. Nhưng những nhà sư trong trại không được hiển thị tín hiệu cho lắm vì phần lớn họ là những thanh niên trốn quân dịch áo nâu bài hát làm tuyên uý. Có thể do tính chất của đạo mà họ không có quần chúng thúc đẩy, họ phải kín đáo, không bộc lộ chút phản kháng nào để giữ đạo. Những Thiên Chúa thì lại khác. Bề ngoài hình như sự phân biệt Tin Lành, Công Giáo lúc này không trở thành thành quan trọng nữa. Tân ước phổ biến trong trại có nhiều loại Tin Lành. Và tôi đã tìm thấy Tháp Canh (The Tower) tạp chí trong danh sách của một Giáo dục. (Anh dạy lý thuyết về Cộng sản ở trường Đại học Chiến tranh Chính trị nên có người nói đùa: "rủ ta sẽ hoàn thành luận luận về phần thực nghiệm còn thiếu trước kia.") Thiên Chúa Giáo quyến rũ được cả người không đạo. Lễ Noel đầm ấm, trang béo và có tính cách bi thống nữa, từ bên ngoài đã thành cuộc thế tục của người dân Sài Gòn - với người nghèo, trung lưu là một lễ hội, với người giàu là một sức khỏe, bây giờ ở trong trại lửa trở thành một nhu cầu, cùng một mục đích mời gọi giải thoát. Nghe nói có người đã nhận được thuốc rửa.

Họ tập trung đọc kinh nghiệm ở nơi lưu động. Ban đầu cũng chỉ là những nhóm lẻ tẻ, sau càng về đêm càng đông trong đó không thiếu tò mò trái phép. Tất cả đều không được tiết lộ. Vệ binh quản lý chụp được một hai chân chậm, bắt họ làm kiểm tra. Tất nhiên họ chỉ nhận là những người tham gia vì tò mò. Cuộc thi đọc kinh nghiệm ít ngày rồi lại tiếp tục với chiến thuật thu gọn nhanh chóng.

Nói chung về tình trạng trầm trọng xảy ra trong trại nhưng những người đi hôm nay tháng 10 đã được chứng minh ở nơi mới một cuộc nổi loạn và đàn áp thực sự. Năm trại tập trung của họ được tổ chức Noel Quan Thể - Chuyện khó có thể được cấp dưới quyền công nghiệp theo kinh nghiệm chúng tôi sau này. Illegal command nhưng không được. Có đêm Noel đầu tiên không có giới hạn 3 năm làm mối tình hi vọng tạo ra họ trong rừng tuyệt vọng đã trở nên cứng cỏi rải lĩnh vực hơn. Công cụ mang súng đến giải nén không được phép bắt người đi. Thế là có cuộc tranh đấu tập thể thực sự: la ó, đập thùng, gõ cây, tác động ở các chiến trường khác... Súng bắn vèo vèo trên đầu... Tù binh đòi thư giãn các bạn, công an dẫn giải giãn rồi sẽ thư giãn sau. Cung cấp thì không thể hạ cấp. Cuối cùng là sự thư giãn cho những người bị bắt trở về, tù bình thoát khỏi mục tiêu tranh dấu cũng giải tán. từng tên chủ động - thường là bất ngờ tại chỗ, của cuộc tranh đấu đó. Độ một số người về nghiên cứu Chí Hòa chen tươi sáng trên chiều ngang bằng tấc vuông. Những người đốt lửa khác nhau, rời đi. Câu chuyện rồi rơi vào lãng quên, với tôi còn là chuyện một anh bạn được mệnh danh "trưởng lưới", bị cái mũ sắt đập vào đầu, tất nhiên là không biết của ai!

Một khía cạnh khác nổi lên, chuyện khá dễ dàng mà ít ai nghĩ đến trong thời gian còn hi vọng mang túi xách đi thẳng ra cổng chính: chuyện trốn lửa. Hình như từ trốn trại 1975 cho đến hai năm sau không có bất kỳ nhiệm vụ nào khác - ít ra là của T5. Người từ Long Khánh về đây trú ẩn là một bác sĩ quan Thuỷ quân Lục chiến, còn trẻ và vì thành phần bình chủ xuất thân nên khá hung hăng, xốc nổi và ít chịu tải. Ở Long Khánh anh đánh lộn với một người bạn, bị phạt mang hai tấm PSP bắt cầu qua mương nên đặc biệt là "X. Cầu Mương". Về Hóc Môn, một lúc thiếu củi nhiều người hùa nhau Những khúc gỗ làm kệ ngồi ở hội trường về chụm, anh tham lam, lì lợm khuân nhiều nên chậm chân bị bắt. Phải kiểm tra một ngày, buổi tối và thảnh thơi để chờ chuyến đi. Một anh bạn khác thuộc loại tiếng đồng ăngten, tối nào cũng uống nhi cà phê, trốn vào một lúc gần sáng, sau này nghe có người thăm nuôi vào nói: "Thấy thằng X đứng chợ trời Huỳnh Thúc Kháng!"

Thực ra, như tên gọi Thành Ông Năm, khu đất thật sát với nhà dân. Dấu tích Bộ chỉ huy của viên trung tá thời Tây là những ngôi nhà gạch hiện thuộc Bộ chỉ huy L19. Phần của Liên đoàn 5 Công binh cũ còn dấu vết ở T5 chúng tôi ở. Chung quanh là một bức tường đất thấp có hàng rào dây kẽm gai thưa, bên trong nhìn ra được đường đi, vườn, nhà đất. Từ phòng bếp của chúng tôi, quan sát động tĩnh, nhiệm vụ ra đến bậc thứ bảy là có thể lẩn đến mô đất, chạy san cũng bước thứ chín chui vào vườn khoai mì nước sen, men theo dãy tầm vông ra quốc gia đón xe xuôi ngược là tha hồ...

Thực tế là việc di chuyển ban đêm trong trại cũng từng có lệnh cấm. Nghe nói ở T2 bắt lực ai đi tiêu tiểu đều phải lên tiếng: "Báo cáo anh gác, tôi đi thiểu... tôi đi iả!" Câu trên được hành động đúng nguyên văn, chỉ khác có cách ngắt quãng: "Báo cáo anh, gác tôi đi thiểu... gác tôi đi ỉa!" Nhưng trong thời gian chúng tôi ở T5, việc đi cầu - ở một khu vực riêng tư hàng rào, không cần phải báo động thôi thúc cả. Ngược lại vẫn có tiếng ồn ào phản đi xa, phẹt ngay góc hè cho tiện! Vì vậy, việc đốt lửa có thể được cho là tương đối dễ dàng. Cái giữ chúng tôi lại chính là bản tính kháng khó từ trước, khả năng lười biếng của cuộc sống thung dung trong trại - cuộc sống vừa đủ no để thoát khỏi bất mãn, nổi loạn, cuộc sống cho hé mở thấy sự khó khăn bên ngoài để giương bước thỏa lưu. Cái giữ chúng tôi lại là niềm tin hi vọng được mang túi xách ra về, tuy nhiên niềm tin uể oải, trượt dốc nhưng vẫn là tin được tự làm, thoát khỏi trốn trốn trốn.

Niềm vui hi vọng ấy dứt đi sau ba năm, sau những chuyến chuyển đổi. Sự lười biếng đã thành thói quen nên phản hồi tích cực thật không nhiều - tuy không nói là ít. Nhưng lẻ loi những nơi trú ẩn hoang tàn cũng mang lại cho những người canh giữ chúng tôi phải tìm cách đề phòng. Đầu tiên là việc chuyển tiêu điểm đến sát khu trại ở, không đặt hàng rào ngoài rào cản như trước nữa. Các thùng phuy được cắt đôi, để trong hình nón có đà gác lên trên. Lúc thùng đầy thì hai người được cắt, đấm vào quai sắt làm sẵn. Chúng tôi gọi là "đi Apollo".

Câu chuyện tìm ngôn ngữ thật là lí thú. Từ "bo bo" soán Tiền địa vị của kiều mạch, không phải vì ý thức khôi phục hài mà chắc chắn vì người ta hô hào trồng bo bo, nói nhiều đến bo bo như một thứ thực lương thay cho gạo. Các lon nhôm có tên một hiệu sữa, vì gọn gàng, kín đáo và sạch sẽ nữa nên trở thành thông tin để chuyển gửi và giữ đồ ăn ướt khô đủ cả. Chữ Guigoz được nói rút gọn là "go" lại tổng hợp hóa thành xi lanh hình trụ kim khí khí thứ thứ, có sản phẩm hay không. Bây giờ lại tới "apollo". Một chuyến đổi thùng được ví von nên thơ là một "phi vụ". Nhưng chất thơ chắc không đánh được mùi hôi nồng nặc, không che lấp được nhóm dòi loi nhoi, lúc nhúc lan ra bên ngoài thành thùng, rớt lộp độp dưới đất. Nhưng dù sao sự đùa bỡn - trước và sau lúc “bay”, cũng tạo ra người ta mạnh dạng thi hành công tác để rồi sau vài lần sẽ thấy là tự nhiên. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là lựa chọn cái tên cho chương trình, kế hoạch dài ngày này. Ghét hay là thánh thì cũng bảo đấy là vết tích của quá khứ tip lại một thời có cuộc chạy đua lên mặt trăng. Nhưng những người "luyến tiếc quá khứ" ấy có điều thiện diện là không chọn Lunakhốt, Xoidu. Xa lạ quá, không biết đã chán. Apollo gần gũi, thân mật, dễ trêu trêu và nằm trong tuyền thống không sợ bị yêu huý, chứ không như ông bạn mới vĩ đại béo đến sấm sét.

Cầu vào nhà gần thì càng nhiều. Không có gì bất ngờ. Có anh bạn đi cầu, ngồi quan sát thật lâu cái thái độ của con chuột bông từng người... ném vào miệng, rung rung sợi quang đắc chí. Về phòng anh ta la lên là từ nhanh về sau không cọ chuột để ăn nữa. Không gây bất cứ điều gì, ít thầy đầy đủ. Con chuột đó không chui vào bẫy anh thì vào bẫy bạn, cũng xong thôi! Muốn giảm thì phải diệt trừ tận gốc, nghĩa là diệt dòi. Hãy làm cái lưới phục vụ vào thùng cầu, đưa ra lắc lắc ở các vũng nước để còn lại tuyền là dòi rồi cho gà, cho vịt ăn, nhất cử tam tứ tiện. Qua cái máy lọc của bao tử gà vịt, cũng như qua bộ rễ rau muống, cứt trở thành món ăn cho người, có dòi nhoi lên tận mắt gà hay có chút gì vàng vàng bám vào hẻm lá rau cũng tiếc nuối gì. Còn lại là tiêu trực tiếp như con chuột kia.

Phần đất dọc hàng rào được đào thành hào rộng cả hàng thứ mười kích thước, sâu kín đầu. Ngọc sao, cái vòng di chuyển có thu hẹp thêm vài bước cũng còn rộng chán. Nhưng cái tức cười nằm ở việc suy đoán của người thiết kế kế hoạch vượt ngục: Chắc chắn anh ta tưởng tượng tên lửa trốn trại rơi xuống hào sảng s sẽ không nơi bám víu rồi xà leo xuống như con cóc con ếch trong chờ anh vệ binh sáng mai đến ném về bỏ vào conex? Hào đào được một khoảng thời gian khá dài thì có tên trò chơi hoang dã: Phiêu lưu trú ẩn. Vượt qua ngay góc T5 và T6, các bạn ta đã tỏ ra am hiểu chiến thuật truyền thống, tận dụng đúng vị trí biên khu cắm trại giữa hai khu vực trách nhiệm để thành công! Báo hiệu một điều khác, là người được biết sẽ ra đi trong chúng tôi.