Ông D. là trưởng bối được quý mến nhất trong một gia đình đông con, nơi các thành viên đối xử với nhau rất khăng khít. Một đêm nọ, con gái lớn của ông về nhà muộn và thấy ông lão 91 tuổi đã chết trên giường. Cô này gọi cho người em gái, cô em gái gọi cho ông anh trai, rồi ông anh trai gọi cho người em họ, và người đó đã gọi tới một bà dì. Tất cả đều suy sụp vì mất đi người trưởng bối họ rất mực yêu quý, và tin tức cứ thế lan ra. Chẳng mấy chốc, căn hộ nằm ở Grand Concourse[*] ấy đã chật kín 22 người đang thổn thức. Đó không phải là một nơi được trang hoàng bởi nghệ thuật cổ lộng lẫy ở Concourse như người ta vẫn gọi với cái tên “Champs-Élysée[*] của quận Bronx[*]” Những căn hộ rộng rãi và thoáng khí này là nơi cư trú của tầng lớp trung lưu Do Thái, cho tới khi họ rời đi vào cuối những năm 60 tới Long Island, Westchester[*] và Co-op City[*]. Làn sóng di dân tiếp theo đến từ Puerto Rico, các đại gia đình tìm kiếm những căn hộ giá cả phải chăng với phòng ốc rộng rãi. Có thể giá phải chăng như tòa nhà này chẳng hạn, gì cũng có trừ việc có không gian! Một tòa nhà với mặt trước là gạch tồi tàn, được xây dựng rẻ tiền, cửa sổ nằm trên ống thông gió và còn chẳng được trang trí. Những căn phòng nhỏ xíu, còn trần thì thấp tẹt. Trong không gian như thế, tôi thấy ngột ngạt khủng khiếp với tất cả từng đó người, giá như chỉ có mình tôi với cái xác thì tốt!
Căn hộ được giữ gìn sạch sẽ, đồ đạc tiện nghi, với vị trí tốt nhất để xem ti vi là từ chiếc ghế bành ông nội đã sờn vải. Đám con cháu đông đúc của ông được trưng lên đầy tự hào trong những bức hình chụp trường học treo sát trần nhà trước tiền sảnh. Phần không gian còn lại của bức tường được dành cho thánh giá và các khung tranh giấy về Chúa Giêsu đang chảy máu bởi chiếc mão gai đâm vào trán ngài. Trên kệ sách là một bức tượng có đế cao của Đức Mẹ Đồng Trinh với những giọt nước mắt trên má.
Tôi hơi sợ hãi trước sự mộ đạo và lòng tôn kính một cách khác thường ấy. Phong thái thường ngày của tôi, chuyên nghiệp, lịch sự, nhưng khô khan, không còn phù hợp lúc này nữa. Những người này quá tuyệt vọng trước cái chết của người thân, tới độ tôi có phần ái ngại. Cảm giác ra sao khi được yêu thương tới nhường ấy? Ông lão đã sống thế nào để được như vậy? Những thành viên lớn tuổi trong gia đình nắm tay nhau trong bếp và cùng cầu nguyện. Những người phụ nữ mềm mại trong trang phục nội trợ với mái tóc sẫm màu búi chặt thì phiền não dựa vào mấy ông chồng trầm ngâm. Hội trẻ hơn là các cậu trai có vóc dáng mảnh khảnh, săn chắc và những cô bé xinh xắn, anh chị em họ lớn lên cùng nhau, thân thiết như ruột thịt. Ai cũng choáng váng và đầy ngờ vực, họ thì thầm với nhau trong tâm trạng rối bời: “Sao chuyện này có thể xảy ra?”
Cảnh sát cho biết căn hộ đã được đảm bảo an ninh. Có nghĩa là cửa trước đã được đóng lại bởi chìa khóa thay vì chỉ sập cửa, các cửa sổ cũng được đóng kín và khóa lại rồi. Bởi ông D. chết một mình, không có bác sĩ ở bên nên chúng tôi cần đảm bảo chắc chắn điều đó. Thân nhân vội vàng có mặt là lẽ bình thường, họ tới nhanh như mấy gã bạn trai luôn tràn đầy ham muốn trước đám trợ lý hỗ trợ sức khỏe tại nhà vậy. Tôi gửi vài lời chia buồn trước khi bắt tay vào việc – Lo siento por su perdida.
“Được rồi, ai đó có thể nói cho tôi biết tình trạng sức khỏe của ông ấy không?”
Lỗi đầu tiên: hỏi cả gia đình. Cả hội nhao lên trả lời, người nọ nói át người kia và tranh cãi về việc bác sĩ nào thực sự hiểu ông lão, bác sĩ nào gần như giết ông, bệnh viện nào cần phải hầu tòa vì đã vô lễ với ông của họ. Cuối cùng, tôi đến chỗ cô con út, người này cho tôi thông tin bệnh sử của ông D. như sau: “Tiểu đường, cao huyết áp, tim không tốt... Ồ, và thận ông ấy đã ngưng hoạt động rồi. Nhưng ông vừa đi phòng khám tuần trước, và họ nói ông ổn mà! Làm sao ông cứ chết như vậy được?” Tôi thường xuyên phải nhắc nhở mọi người rằng tỷ lệ tử vong là 100% và tuổi già là một nguyên nhân chính đáng. Chúng ta ai rồi cũng phải ra đi. Không có ai ngoại lệ. Nếu chỉ cần tình yêu có thể giữ người ta sống mãi, thì hẳn ông lão này phải bất tử rồi.
Khi tôi giải thích về việc phải khám nghiệm xác ông D. và sẽ cho họ biết mình tìm thấy điều gì, một người đàn ông trạc đôi mươi với chiếc khăn rằn quấn quanh đầu bước tới.
“Được thôi, tôi và các anh trai sẽ đi cùng cô.”
“Xin lỗi anh, tôi không đồng ý. Chỉ sĩ quan cảnh sát mới có thể vào trong với tôi.”
“Tại sao chứ? Ai biết cô sẽ làm gì với ông ấy? Tôi muốn được xem.”
Có một sự kích động phía sau anh ta, sự bảo hộ thù hằn giữa những thân nhân trẻ tuổi. Tôi không thể nói với họ tôi phải đảm bảo rằng đây hoàn toàn là một cái chết tự nhiên, rằng không có kẻ nào đã đẩy nhanh cái chết đến với ông họ. Tôi không biện hộ. Và chắc chắn tôi cũng không trích dẫn “các nguyên tắc” ra làm gì vì điều đó sẽ chỉ chọc tức họ thêm.
Nghĩ nhanh xem nào.
“Chắc hẳn ông D. là một người cao quý và ông chẳng muốn bị thấy như thế này đâu. Đôi khi có những thứ xảy ra trong cái chết, anh hiểu ý tôi chứ? Chúng ta có thể để bên dịch vụ tang lễ làm công việc của họ trước, để giữ phẩm giá cho ông. Anh thấy thế nào?”
Người trẻ tuổi gật đầu, và các anh em của anh ta cũng thả lỏng cơ thể. Tôi hiểu sự thôi thúc, nỗi khát khao muốn làm gì hay sửa chữa điều gì đó của những người này. Thật khó để chỉ ngồi không và tiếc thương như vậy.
Ngay sau đó, cô con gái giữa vẫn luôn trầm tĩnh tiến lên trước và hỏi liệu tôi có thể cho họ biết ông lão mất lúc mấy giờ hay không.
“Chúng tôi muốn tổ chức một Lễ Tạ ơn đặc biệt vào thời điểm ông ấy ra đi.” Cô giải thích.
“Vâng, dĩ nhiên rồi.”
Tôi vào phòng ngủ để tìm một bức tranh giáo hoàng nhìn đầy bao dung xuống người đàn ông gầy gò và già nua. Khuôn mặt ông được cạo nhẵn nhụi, mái tóc bạc lưa thưa được cắt tỉa và chải kĩ. Ai đó đã thoa kem dưỡng lên khắp làn da như giấy bồi của ông. Người đàn ông này được chăm sóc rất tốt. Ông ấy đã được yêu thương. Tôi nhanh chóng kiểm tra qua tình trạng người chết. Thân hình nhỏ nhắn của ông giúp họ dễ dàng lật người ông lại rồi xếp cho ngay ngắn. Không chấn thương, không có gì bất thường cả. Một cái chết dường như yên bình và thật tự nhiên.
Giờ thì tới thời gian tử vong.
Giống như phần lớn công việc của tôi, việc giám định để xác định thời gian tử vong, hay thời điểm chết, là một nghệ thuật, và cũng là một môn khoa học. Chúng tôi tính toán ba yếu tố: co cứng tử thi, hoen tử thi và nguội lạnh tử thi, xác định khoảng thời gian xảy ra cho từng yếu tố và ước tính phạm vi trong vòng vài tiếng đồng hồ quanh thời điểm có khả năng xảy ra cái chết.
Hẳn mọi người đều đã quen với khái niệm co cứng tử thi, hay sự cứng lại của cơ bắp sau khi chết (đồng thời cũng là nguồn gốc của mấy trò bông đùa về “chết cứng” nữa). Khi còn sống, thông qua các phản ứng hóa học sử dụng oxy, cơ bắp của chúng ta được chuyển từ trạng thái co sang trạng thái thư giãn. Các sản phẩm phụ của phản ứng này tích tụ trong cơ và sau đó được giải phóng, quá trình đó diễn ra liên tục và chỉ dừng lại khi ta chết. Ngừng hô hấp hoặc ngưng tim tương ứng với việc oxy không lưu thông trong máu nữa, vì thế phản ứng hóa học dừng lại và các cơ bắp sẽ chậm rãi co cứng.
Co cứng tử thi có thể phát triển theo hướng từ đầu tới chân, nhưng đó là bởi các cơ nhỏ hơn thì trở nên cứng trước. Hiện tượng này bắt đầu ở hàm và ngón tay, sau đó tiến triển tới cổ, các bàn tay, cánh tay và chân. Nơi cuối cùng diễn ra hiện tượng này là những cơ bắp lớn ở chân. Cả quá trình diễn ra trong khoảng 12 giờ đồng hồ trước khi cơ thể bị đông cứng tới mức bạn có thể sử dụng nó như cái mặt bàn để kê trên hai trụ đỡ, chỉ với điểm tựa là cổ và gót chân, dĩ nhiên trong trường hợp bạn muốn làm thế. Cái xác sẽ không võng hay cong đâu. Trên thực tế, nó sẽ giữ nguyên trạng thái như vậy trong 12 tiếng nữa, tùy vào nhiệt độ môi trường và các yếu tố khác như khối lượng cơ, nhiệt độ và các hoạt động của cơ thể ngay trước khi chết. Một vận động viên thể hình hít cocain, chạy bộ khoảng nửa dặm, lên cơn co giật, sau đó ngã chết trên đường bởi chứng phình mạch sẽ rơi vào trạng thái co cứng tử thi ngay tức khắc. Ngược lại, xác của một bệnh nhân cao tuổi nằm liệt giường bởi ung thư có thể gần như không gặp phải tình trạng này.
Do các mô bị vỡ và những phải ứng enzyme khác xảy ra, hiện tượng co cứng tử thi dần biến mất trong 12 tiếng tiếp theo, theo thứ tự mà các cơ đã cứng lại trước đó: từ nhỏ tới lớn, một cách từ từ. Chúng tôi ước lượng tình trạng co cứng bằng cách gấp các chi và cơ thể để kiểm tra độ cong, sau đó chấm điểm trên thang từ 1 tới 4, với 4 điểm tương ứng co cứng hoàn toàn. Nếu cánh tay xác chết có thể được đẩy về vị trí giao bóng quần vợt với một vài nỗ lực nhỏ, thì đó là mức 2. Nếu nó lật nhào với một cú đẩy nhẹ, tức là mức không co cứng. Sau khi kiểm tra tất cả các chi, chúng tôi chỉ định một giá trị thời gian, dựa trên khoảng thời gian cần thiết để đạt được trạng thái đó. Nếu người chết được chấm hơn 3 điểm cho sự co cứng ở hàm, cổ, và cánh tay, và hơn 2 điểm ở chân, với việc nó có thể bẻ gãy, thì chúng tôi biết anh ta đã chết được khoảng 8 tiếng, và quá trình co cứng tử thi vẫn đang bắt đầu. Lưu ý “có thể bẻ gãy” có nghĩa là các cơ có thể uốn cong hoặc kéo giãn được. Đôi khi hàm người chết bị siết chặt đến mức không thể mở được miệng. Khi đó, nếu muốn xem răng để xác định danh tính cái xác, chúng tôi sẽ phải cắt cơ hàm.
Nếu cổ, cánh tay và mắt cá chân của anh ta uốn cong được dễ dàng nhưng cơ bốn đầu (cơ trước bắp đùi) vẫn co cứng ở mức 2+, thì có vẻ người chết đang sắp hết co cứng và đã chết được khá lâu rồi, đâu đó từ 28 tới 30 tiếng trước.
Sau khi xác định xong co cứng tử thi thì tới vết hoen tử thi, hay tình trạng máu lắng ở vùng trũng của tử thi. Một khi cơ thể ngừng tuần hoàn, trọng lực sẽ kéo chất lỏng xuống các mô, làm da chuyển sang màu đỏ tía. Hiện tượng này có thể thấy trong vòng 1 tới 2 giờ đồng hồ sau khi chết và cần từ 6 tới 8 tiếng để tiến triển hoàn toàn. Ấn mạnh xuống da, và vết đổi màu đỏ sẽ chuyển thành trắng cho đến khi máu đông lại hoàn toàn và thấm vào da vĩnh viễn. Vết hoen tử thi cần từ 8 tới 12 tiếng để cố định hoàn toàn.
Co cứng và hoen tử thi cũng được sử dụng để xác định xem thi thể có bị dịch chuyển sau khi chết hay không. “Co cứng/ hoen tử thi không tương thích vị trí” có nghĩa là vị trí của thi thể lúc chết không phù hợp với tình trạng hiện tại của nó. Có lần tôi từng tìm thấy một người đàn ông trong nhà nghỉ, loại 30 đô cho 2 giờ và trả thẳng tiền mặt cho lễ tân. Anh ta chết trong tư thế nằm ngửa trên giường, với tay chân giơ thẳng lên trời. Hầu hết mọi người không chết theo cách đó (trừ kẻ nào may mắn thôi, như tôi vẫn thích nói trong các bài giảng của mình ở Học viện Cảnh sát). Phần thân trước anh ta đỏ tía, trừ những sọc trắng là vết tích từ tấm ga trải giường nhăn nhúm hằn lên da. Hiển nhiên anh ta đã nằm sấp mặt khi chết, với tứ chi bị treo trên các cạnh của chiếc giường hẹp. Chính Đội cứu hộ y tế đã lật người chết lại và mặc anh ta nằm như thế, trái với quy trình thông thường của họ.
Giờ thì tới nguội lạnh tử thi, thứ cho chúng ta một sự đo lường chính xác hơn một chút. Nhiệt độ của thi thể giảm đi khoảng 1,5 độ mỗi một giờ trong căn phòng 72°F, cho tới khi nó bằng với nhiệt độ phòng. Quá trình này có thể được đẩy nhanh bởi nhiệt độ thấp, nước và gió, và có thể bị chậm lại bởi nhiệt độ cao hoặc việc bọc xác. Cách chính xác nhất để đo nhiệt độ cái xác là sử dụng nhiệt kế trực tràng, và dùng cùng nhiệt kế đó để đo nhiệt độ môi trường phòng chứa xác. Việc đó cần chút kỹ thuật riêng.
Từ đó chúng ta có một câu hỏi cho đề thi SAT như sau:
Câu 3:
Nếu một căn phòng có nhiệt độ 73°F, trực tràng của xác chết có nhiệt độ là 83°F, người chết là nam giới nặng khoảng 68 cân và mặc đồ ở nhà, vậy thì thời gian tử vong của anh ta là khi nào? Giả định tất cả các yếu tố khác không đổi kể từ thời điểm phát hiện ra cái xác.
A) 4 tiếng trước
B) 6 tiếng trước
C) 10 tiếng trước
D) 15 tiếng trước
Câu trả lời là C: 10 tiếng trước. Tính từ mức nhiệt độ trung bình của cơ thể là 98°F, ở 83°F tức nhiệt độ cơ thể của anh ta đã mất đi 15 độ rồi. Chia số đó cho 1,5 ta được câu trả lời là khoảng 10 tiếng từ khi chết – câu hỏi đầu tiên dành cho cảnh sát nếu họ ở đủ gần để đóng hoặc mở bất kì cánh cửa nào từ khi phát hiện ra thi thể. Nhiệt độ môi trường thay đổi sẽ ảnh hưởng tốc độ làm mát.
Bây giờ đến phần giải thích các yếu tố này: Nếu nguội lạnh tử thi nói lên rằng người chết đã chết từ khoảng 8 tới 10 tiếng trước, trong khi vết hoen tử thi cho biết thời gian là từ 6 tới 8 tiếng, và co cứng tử thi xác định người này chết được 8 tiếng rồi, chúng tôi sẽ vẽ một đường ở giữa mỗi khoảng thời gian và tính toán một số trung vị, trong trường hợp này là 8 tiếng. Sau đó chúng tôi sẽ gian lận một chút, nói rằng người chết đã chết được khoảng 6 tới 8 tiếng, trong vòng 8 tiếng trước khi khám nghiệm tử thi. Đây rõ ràng là khoa học, nhưng có cả tá yếu tố hoàn cảnh ở mỗi hiện trường khác nhau, và mỗi cái chết lại một khác. Vậy nên thực ra đây là sự tổng hòa của các tình huống.
Tôi khám nghiệm xác ông D. và làm tất cả những tính toán “khoa học” của mình, cuối cùng ra kết quả là đã khoảng 4 tiếng trôi qua từ thời điểm ông chết. Như vậy ông lão mất lúc 3 giờ sáng. Trước mặt gia đình ông, tôi nói đầy hùng hồn: “Ông D. đã ra đi lúc 11 giờ đêm.”
Hai cô con gái rít lên.
Một anh con rể thì ôm lấy ngực.
“Nhưng Celia đã nói chuyện với ông lúc nửa đêm mà! Ôi Chúa ơi, cô có nghĩ...”
Chết tiệt!
Tôi quên biến mất câu hỏi quan trọng nhất trong việc tính toán thời gian tử vong: “Lần cuối cùng người chết nói chuyện với người khác hoặc được nhìn thấy còn sống là khi nào?”
Vội vàng xin lỗi và thú nhận về một tính toán nhầm lẫn đã cứu tôi khỏi sự thất bại hoàn toàn trước gia đình đó. Và tôi đã không bao giờ lặp lại lỗi lầm ấy lần thứ hai.
Trong công việc, rõ ràng tôi bị ám ảnh bởi thời gian tử vong, lý do thì đủ loại. Như trường hợp của ông D. chẳng hạn, thời điểm tử vong của ông có thể khiến cuộc họp gia đình kết thúc. Với rất nhiều người, thời gian tử vong là để tưởng niệm, nó có tính biểu trưng, và thực sự như vậy, đó là thời khắc cuối cùng của người quá cố. Nó cũng có thể giúp tang quyến hiểu được hoàn cảnh dẫn đến cái chết của người thân. Giống như lần theo dấu chân của ai đó, đó có thể là một nỗ lực chấp nhận sự mất mát bằng cách dựng lại câu chuyện, một cách để hiểu về cái chết đó. Đối với tôi, điều này rất ý nghĩa. Không phải những gì tôi đang làm chính là cố gắng nghĩ ra câu chuyện về khoảnh khắc cuối đời của ai đó hay sao?
Tiếp đến là các vụ án dân sự và điều tra hình sự. Thời điểm tử vong có thể rất quan trọng đối với tòa án để chứng thực di chúc về định đoạt tài sản. Giả định rằng cả vợ và chồng cùng chết trong một tai nạn xe hơi, mỗi người có một đứa con riêng từ cuộc hôn nhân trước, và không ai để lại di chúc. Tại rất nhiều bang, người vợ hoặc chồng thoát nạn sẽ nghiễm nhiên nhận được một phần tài sản của người kia, mặc cho người đó cũng sẽ chết chỉ sau một vài phút so với người còn lại. Điều này có nghĩa nếu người vợ chết trước, con của anh chồng sẽ thừa kế phần tài sản của cô ta, và như vậy sẽ có ai đó vô cùng giận dữ. Trong trường hợp có người bị giết, thời gian tử vong giúp cảnh sát khoanh vùng nghi phạm tới những ai phù hợp về mặt thời gian. Nếu nạn nhân được cho biết chết trong khoảng 7 tới 9 giờ tối Chủ nhật, chúng ta sẽ luôn xác định được một phạm vi, nhờ vào đó loại trừ cô bạn gái của người chết đang trên chuyến tàu tới Boston. Ngược lại thì cô vợ đã ly thân của anh ta, người cho lời khai xem ti vi ở nhà một mình khi đó sẽ vào diện tình nghi.
Tôi từng gặp một trường hợp như thế này: sau khi dập xong đám cháy nhỏ trong một căn hộ và khói tan đi, những người tới hiện trường đầu tiên tìm thấy một người đàn ông bị đâm chết, anh ta nằm trên chiếc giường thấm đẫm máu của chính mình. Đó là một căn studio nhỏ, chỉ đủ chỗ cho một giường đôi, một bàn làm việc, một nhà bếp mini và một phòng tắm. Những bức tường được tô vẽ bởi một màu xanh dương kỳ quặc, khiến căn hộ mang tới cảm giác như một cái bể cá. Các ngăn kéo bàn mở toang và đồ đạc bị quăng lung tung khắp nơi. Cả tá những cây nến to được đặt quanh phòng, một vài trong số chúng chính là mồi lửa. Hoen tử thi và co cứng tử thi cho thấy nạn nhân đã chết được một thời gian rồi, nhưng thân nhiệt anh ta cao hơn 98,7°F nhờ đám cháy, và chuyện này làm nhiễu các tính toán của tôi. Bởi theo như lời những người hàng xóm, anh ta từng là “thằng đĩ với cái cửa nhà mở toang”, thời gian tử vong là yếu tố quan trọng nhất để giải quyết được vụ án này. Nó sẽ chỉ cho chúng tôi biết khách hàng nào của nạn nhân giết anh ta, khách hàng nào lợi dụng vụ việc này để cướp tài sản, và khách hàng nào, hoặc những khách hàng nào, vừa thấy cái xác là kinh hồn bạt vía bỏ chạy.
Những cây nến cũng thuộc nhiều kích cỡ: loại 6 giờ, loại 4 giờ, loại thì 2 giờ là cháy hết rồi. Điều đó có giúp ích gì không? Nếu chúng ta biết được một cây nến lớn loại 6 giờ đã được thắp lên bởi thủ phạm, và giờ cháy gần tới chân nến nhưng chưa hết hẳn, chúng ta có thể phỏng đoán cái chết đã xảy ra được năm tiếng rồi. Nhưng bởi không thể biết được đống nến đó đã được sử dụng từ trước hay chưa, nên điều này cũng không giúp ích nhiều. Nếu kẻ giết anh ta sử dụng sức nóng của nến để đánh lạc hướng cuộc điều tra thì sao? Cũng có thể lắm chứ! Một kẻ giết người tinh vi có thể gắng gây ảnh hưởng xấu lên việc tính toán thời gian tử vong bằng cách thay đổi nhiệt độ phòng. Hắn có thể đặt những cây nến một cách có chủ đích ở mép bàn trên một ngăn kéo để mở, với mục đích làm cháy nhà nhiều giờ đồng hồ sau khi hắn rời đi, cho hắn một khoảng thời gian để cao chạy xa bay trước khi đám cháy bùng lên và thiêu đốt tất cả bằng chứng phạm tội. Dĩ nhiên trừ cái xác của người chết. Đây không phải lần đầu tiên một tên sát nhân xảo trá mưu toan đánh lạc hướng chúng tôi. Rốt cuộc, tôi tìm thấy nạn nhân có một vết ngả màu hơi xanh lục ở phía bên phải bụng dưới, nơi ruột gần với da nhất và có thể cho ta thấy sự phân hủy sớm, đồng nghĩa khoảng thời gian tử vong thực tế dài hơn so với phân tích trước đó. Anh ta cũng có vết trợt da dọc theo cẳng chân, phồng rộp và bong tróc là một dấu hiệu khác của sự phân hủy, dù đây cũng có thể do tác động của nhiệt. Cân nhắc tất cả các yếu tố thì có vẻ như anh ta đã chết ít nhất 24 giờ rồi.
Theo lẽ thường tình, những vật dụng thường ngày cũng có thể hữu ích trong việc xác định thời gian tử vong. Nếu một phụ nữ có thói quen lấy một tờ báo từ kệ báo trước nhà vào mỗi 8 giờ sáng, và các tờ phát hành vào Chủ nhật và thứ Hai tuần đó vẫn nằm ngoài cửa khi chúng tôi tới hiện trường, thì có thể cô này đã chết đâu đó trong ngày thứ Bảy. Một cái túi giao đồ ăn kiểu Trung trên bàn bếp thường có biên lại đi kèm, trên đó sẽ đóng dấu ngày giờ. Một cốc bia sẽ cạn dần trong vòng 4 giờ (nhanh hơn nếu nó là bia ấm), vì lẽ đó, nếu bạn nhìn thấy một cốc bia màu vàng đẹp mắt trên bàn trà, còn nguyên bọt và bong bóng li li, thì đồng nghĩa thủ phạm của bạn chỉ vừa rời khỏi đó. Với trường hợp của người đàn ông bị đâm trong căn phòng đầy nến, vấn đề sẽ không bao giờ sáng tỏ theo hướng này. Đã có quá nhiều người ra vào hiện trường, và đáng tiếc ta chẳng biết họ là những ai.
Hầu hết công việc của tôi có liên quan tới thời gian tử vong ngắn, khi xác chết được phát hiện trong vòng một tới hai ngày. Nhưng có nhiều trường hợp liên quan đến thời gian dài hơn, trong đó người quá cố đã không được phát hiện trong nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng. New York có thể là một thành phố cô đơn, có những người chẳng có một ai quan tâm tới. Như Tiến sĩ Hirsch từng nói: “Nếu bạn muốn trở nên vô danh, cứ việc tới New York.”
Trong việc xác định thời gian tử vong dài, tôi học được cách sử dụng hình ảnh nhiễu của quá trình phân rã xác chết để đếm số ngày hoặc số tuần đã trôi qua từ thời điểm tử vong. Vào các tháng có tiết trời ấm áp, nhặng thường đẻ trứng vào vết thương hoặc chỗ hở chảy mủ trên xác chết. Trứng nhặng phát triển thành những đám giòi trắng bẩn ngoe nguẩy trong khoảng 24 giờ, sau đó, chúng tiếp tục trở thành nhộng sau 6 tới 7 ngày đánh chén no nê và trở nên béo nục. Những con nhộng có vỏ nâu tựa bánh cốm gạo Rice Krispie sẽ nở thành một lứa ruồi mới trong vòng 6 ngày. Như vậy chỉ mất tổng cộng hai tuần để sinh vật này hoàn thành vòng đời của chúng. Đếm những khu vực khác nhau của vỏ nhộng còn sót lại, và như vậy bạn có thể tính được đã bao nhiêu tuần trôi qua với xác chết đó rồi. Các nhà côn trùng học pháp y có thể đưa ra đáp án chính xác hơn, tới đơn vị ngày. Tôi đã từng có mặt trong vài căn hộ dày đặc những ruồi, tới độ trông chúng như một cơn bão tuyết đen kịt. Những “bữa tiệc sâu bọ” ấy, nơi xác người chết thiết đãi bữa buffet thịnh soạn cho đủ những gián, dơi, chuột và ruồi nhặng tới đánh chén và sinh sôi, là cách mà Thượng đế trả lại những hợp chất hữu cơ và vô cơ về cho đất mẹ.
Tiếp đến là sáp mỡ tử thi, hay còn gọi là sáp xác chết/sáp mộ/ sáp nhà xác, một quá trình phản ứng hóa học được gọi là “xà phòng hóa”, biến chất béo trong cơ thể thành những lớp sáp nhờn màu trắng bốc mùi, cho biết cái xác đã được chôn cất trong điều kiện ấm áp và ẩm ướt. Sáp mỡ tử thi hình thành sau khoảng ba tháng trong những điều kiện trên, vì thế sự hiện diện của nó chỉ ra rằng cái xác đã chôn dưới đất được một thời gian rồi.
Vài năm trước, trai trẻ từ vùng ngoại ô tới hẹn hò ở Morton Street Pier, một địa điểm tiệc tùng nổi tiếng của hội đồng tính nam dọc đường Christopher. Một vài người trong số họ sẽ uống rượu hoặc chơi thuốc và làm mấy trò dại dột như nhảy xuống sông Hudson hay hành xử khùng điên bằng những “giao dịch thô bạo”, là cách gọi khác của việc hội điếm nam trả phí bằng tình dục và thỉnh thoảng đánh đập bạn tình trong cơn bộc phát của hội chứng sợ đồng tính tự ghét bản thân. Thế là có người chết, một vài do tai nạn, một số khác thì không.
Một thanh niên là con trai một quan chức cảnh sát ở Westchester, đã biến mất trong hoàn cảnh như vậy. Cậu ta có thể đã rơi từ cầu tàu xuống nước. Cuộc tìm kiếm người mất tích huy động toàn bộ thám tử thuộc phân khu Sáu của Greenwich Village[*]. Vì vậy khi một xác nam giới được tìm thấy một tuần sau đó dọc bờ sông Đông[*], phía dưới cầu Brooklyn, thám tử Lee của phân khu Một đã gọi báo cho các đồng nghiệp. Biết đâu đó là chàng trai họ cần, dù thậm chí đó còn chẳng phải dòng sông đang diễn ra cuộc tìm kiếm.
Tôi tới nơi lúc gần rạng đông để chiêm ngưỡng cảnh tượng ngoạn mục khi ánh mặt trời ló rạng thắp sáng màn sương mờ ảo của dòng sông, cây cầu đá sẫm màu in bóng nền trời hồng đào. Dây treo giữa các tòa tháp là những chiếc ren đen được rọi sáng từ phía sau bởi ánh vàng. Khung cảnh tuyệt đẹp, hoàn toàn tương phản với thi thể xấu xí trước mặt tôi. Nó đấy, nửa dưới của một cái xác bán thân nam giới, một cặp mông với đống xương chân. Chúng bốc mùi hôi thối khủng khiếp và bị mắc vào bờ bởi những mảnh giẻ vụn là tàn dư của chiếc quần đùi Jockey. Ngay lập tức tôi chú ý tới lớp sáp mỡ tử thi trắng dày và vón cục phủ đầy phần mông. Không có bằng chứng của cá hay cua ăn xác, vì thế những phần thi thể này không đến từ dưới nước. Thay vào đó, cái xác đã bị chôn dưới đất được một thời gian. Vậy thì tại sao giờ chúng lại ở đây, nằm dài trên cát và đắm mình trong nắng sớm?
Phóng tầm mắt ra phía sông chừng trăm mét, tôi nhìn thấy một cái máy xúc màu vàng và nhận ra công nhân đã nạo vét bờ sông. Có vẻ như cái xác đã bị chôn dọc mép nước trước đây, và sự thay đổi dòng nước đã khiến nó lộ diện. Trở về nhà xác, chúng tôi cố gắng ghép nửa thân dưới này với một vài phần thân trên mà chúng tôi có từ trước. Đáng tiếc không có may mắn nào xảy ra. Đó không thể là cậu thanh niên mất tích ở Westchester. Thời gian tử vong của cái xác không khớp với thời điểm cậu ta mất tích.
Sự phân hủy giúp tính toán thời gian tử vong, nhưng nó cũng gây trở ngại cho chúng tôi bởi hình ảnh nhiễu – một thứ có vẻ là một vết thương do chấn thương trên thực tế có thể là kết quả của quá trình phân hủy hoặc các yếu tố môi trường như sâu bọ ăn xác.
Không có mùi nào trên đời này kinh khủng như mùi xác thối, cũng chẳng có cuộc gọi nào không được chào đón như cuộc gọi từ bộ phận liên lạc kiểu: “Xin chào cô bé ngọt ngào, là Cissy đây. Em có một cái xác phân hủy ở phân khu Ba Hai, và tình trạng nó tệ lắm. Rất tiếc nhưng cưng phải đi thôi.”
Vào mùa hè, một điều tra viên pháp y không bao giờ có kế hoạch đi đâu ngay sau khi tan sở, bởi đó là mùa của xác phân hủy và mùi hôi thối như một cái mền nhớt dính lấy tóc, da, và quần áo của bạn, đặc biệt là những đồ bằng vải sợi tự nhiên. Do đó tôi chỉ mặc đồ bằng vải polyester đi làm trong khoảng thời gian từ tháng Sáu tới hết tháng Tám.
Khi một thân xác chết đi, vi khuẩn bên trong chúng ta được tự do làm bất cứ điều gì chúng muốn. Không còn bị kiểm soát bởi hệ thống miễn dịch và phòng vệ tự nhiên của cơ thể, vi sinh vật lộng hành, sản sinh ra thứ khí ga nặng mùi làm bụng trương phình, mi mắt và bìu căng lên vì áp lực. Enzyme tiêu hóa các mô và tế bào vỡ ra, làm “xổ ruột”, một thứ chất lỏng màu nâu đỏ có mùi hôi thối và đắng ngắt chảy ra từ mọi lỗ hổng của thi thể, đọng lại thành một vũng tởm lợm. Làn da nứt toác thành những vệt như bị dao cắt, nhưng thực tế là kết quả của việc da bị giãn căng do áp suất khí gây nên, sau đó, nó tróc ra từng mảng xám xịt dơ dáy. Thịt trở nên đen bóng và cứng ngắc, mắt lồi lên và lưỡi thì thè ra như tượng linh vật Gargoyle[*]. Miệng cái xác dường như đang chuyển động, cho đến khi bạn tới đủ gần để nhận ra đó là một lớp dày đầy những con giòi đang quằn quại tràn ra khỏi lưỡi. Nhưng cái mùi thì, Chúa ơi, không còn mùi gì có thể tệ hơn được nữa. Hỗn hợp thịt thối, phân của một con chó bệnh tật, trứng ung, cải bắp và tỏi cũ trộn lên bởi máy xay sinh tố vẫn còn vô cùng dễ ngửi nếu đem so với thứ mùi thối ngọt đến phát nôn của một cái xác rữa.
Hoại tử khô thì có mùi đỡ khủng khiếp và thú vị hơn, kiểu mùi mốc và hữu cơ ấy. Có một lần, tôi điều tra thứ có vẻ là một đống lá khô và những mảnh da vụn trên chiếc giường trong một tòa nhà xuống cấp. Lưu trú chui là điều chắc chắn. Nhưng nơi đó cũng không được sưởi ấm, không có điện và chẳng có cả nước sinh hoạt. Ngoại trừ việc “đống lá” đang đi đôi bốt Timberland trông còn mới. Kiểm tra kĩ hơn, chúng tôi tìm thấy một bộ xương có nội tạng đã bị ăn sạch bởi đám chuột cống đang nằm thu mình sau cái lò sưởi rỉ sét. Điều kiện tự nhiên khô ráo và thời tiết ấm áp, thoáng gió đã khiến người chết mất nước và dần dần hoại tử khô. Còn lại rất ít mô, nên khi bị tôi nhấc lên, cánh tay rời luôn khỏi cái xác. Đó chỉ là một lớp vỏ nâu lốm đốm của da, gân và xương khô. Nhưng chết tiệt, tôi bị dọa sợ. Tuy vậy, điều thú vị là có viên đạn rơi lạch cạch trong lồng ngực trống rỗng của người này. Đó có phải nguyên nhân tử vong không? Hay chỉ là viên đạn cũ từ một cuộc chiến khác, hoặc dấu tích chiến tranh còn lưu lại trên cơ thể thì sao? Không ai biết đâu mới là sự thật, bởi bằng chứng đã bị ăn sạch sẽ rồi.
Hình ảnh nhiễu của quá trình phân hủy xác có thể đánh lừa cả những người giỏi nhất. Tôi đã từng có mặt ở một hiện trường mà các cảnh sát bị kích động bởi cái xác của một ông lão bị đánh chết. Họ chỉ trỏ vào những vết thâm tím trên khuôn mặt sưng húp, máu và huyết thanh chảy ra từ mũi, và những vết bỏng bởi xì gà trên cằm của ông.
“Thật đáng ghê tởm khi tra tấn một ông già như vậy!” Họ nói.
“Chúng ta sẽ tìm ra gã nào làm chuyện này và bắt hắn phải trả giá!”
Thế nhưng không điều nào trong số những điều trên là thật. Tình trạng sưng tấy và những điểm đổi màu tím là do máu lắng vào dưới da khi ông lão nằm sấp trên sàn và khí tràn vào các mô trong cơ thể. Chất lỏng chảy từ mũi ông đến từ quá trình phân hủy, và những vết bỏng xì gà thực tế là vết gián cắn mà thôi. Tất cả đều là những hình ảnh nhiễu của khám nghiệm tử thi. Có nhiều phụ huynh từng bị nghi ngờ có hành vi ngược đãi trẻ em khi con họ được tìm thấy đã chết trong nôi với những vết thương nhỏ gây ra bởi gián và chuột.
Tất cả chúng tôi đều có những nỗi sợ liên quan tới công việc, chạm vào một người chết khi anh ta đột nhiên sống dậy có thể xếp ở thứ hạng đầu tiên của danh sách này. Sự việc xảy ra với Darryl ở văn phòng Brooklyn, trong vụ một phụ nữ sử dụng quá liều thuốc an thần Valium để tự tử. Khi Darryl đang lật “cái xác” lại, cô này bỗng dưng mở mắt và rên lên, khiến anh chàng gần như xỉu luôn tại chỗ. Họ phải gọi Đội cứu hộ y tế còn đang bối rối quay trở lại hiện trường, và Darryl tội nghiệp trở về văn phòng trong trạng thái run lẩy bẩy. Nhịp tim và nhịp thở của “người chết” có vẻ đã chậm lại tới mức các kỹ thuật viên cấp cứu (chắc hẳn có chút hấp tấp) đã không thể phát hiện ra.
Tôi cũng quen thuộc với nỗi sợ đó lắm. Có lần tôi một mình trèo lên một chiếc xe thùng, khoang phía sau xe chứa thi thể nam giới đã trương phình và phân hủy. Khi tôi lật người này lại, anh ta la ầm lên khiến tôi cũng thất thanh và nhảy ra khỏi cái xe, lao vào vòng tay của một cảnh sát đang cười lớn. Hóa ra đó chỉ là kết quả của việc khí ga trào ra từ cổ họng, giống như khi ta ấn một cái đàn phong cầm. Thế mà chỉ vài tuần sau tôi lại gặp lại anh cảnh sát này, trong một vụ chúng tôi phải đối mặt với một cái xác lõa thể nằm ngửa.
“Ồ tốt rồi.” Tôi nói. “Giờ thì chúng ta đã có thể dễ dàng nói được thời gian tử vong.”
“Gì cơ, từ từ đã!” Anh ta nhướn mày theo kiểu ngờ vực mà cảnh sát hay làm.
“Anh hãy hình dung dương vật giống như kim giờ trên đồng hồ. Về phía rốn là 12 giờ, hướng chân là 6 giờ, hai bên trái phải là 9 giờ và 3 giờ. Giờ thì anh hãy cho tôi biết dương vật chỉ về hướng nào?”
“Tôi đoán là khoảng 4 giờ.” Anh nói.
“Tốt, nhưng đó là 4 giờ sáng hay 4 giờ chiều nhỉ? Anh thấy đó, nếu bên phải bìu rủ xuống thấp hơn, đó là 4 giờ sáng, và ngược lại với bên trái là 4 giờ chiều. Vì thế người này chết vào khoảng 4 giờ sáng. Giờ tôi sẽ kiểm tra co cứng tử thi để khẳng định kết luận vừa rồi.”
Tôi nói với một vẻ hoàn toàn nghiêm túc... và sau đó phá lên cười. Tôi không thể thoát khỏi anh ta quá nhiều lần được.
Bỏ qua mùi xác thối thì có một điều tốt về phần sình trướng của tử thi: nó cho chúng ta biết khi nào mùa xuân về tới New York. Khi một cái xác bị ném xuống sông hoặc một người chết đuối, họ sẽ chìm xuống đáy. Chừng nào nước còn lạnh, họ sẽ ở mãi dưới đó, và đám cá sẽ rỉa xác từ từ. Nhưng vào mùa xuân, nước ấm lên, đồng thời tất cả những vi khuẩn trong cơ thể đang ngủ đông hồi sinh và làm công việc của chúng. Kết quả là tạo khí trương lên trong các mô và sau đó “BỤP!”, xác chết nổi lên, lềnh phềnh trên mặt nước, hệt như cách hoa cúc đầu xuân đâm chồi... và thế là mùa Xuân đã đến!