Khi thực hiện ca khám nghiệm tử thi đầu tiên trong đời, tôi đã gần ba mươi tuổi, là chân chạy vặt cho đúng trình tự ở hầu hết các khoa khác từ giải phẫu cho đến phụ khoa, da liễu đến tâm thần. Sau khi kinh qua hết tất cả các nhiệm vụ đó vào cuối thập niên 80, tôi mới tập trung thật sự vào mục tiêu của mình. Đã hơn mười năm tôi theo đuổi sự nghiệp này, vậy mà thậm chí còn chưa kịp đặt ngón chân lên nấc đầu tiên của chiếc thang để trở thành bác sĩ pháp y (và cũng cùng lúc đạt đủ điều kiện làm bác sĩ bệnh học của bệnh viện).
Nói dễ hiểu, bệnh học là môn khoa học cho phép chúng ta hiểu về các căn bệnh thông qua việc nghiên cứu nó thật tỉ mỉ: gọi tên nó, tìm ra các nguyên nhân gây ra nó, xem nó tiến triển theo hướng nào. Mọi sinh viên y khoa đều có tiếp xúc theo một cách nào đó với phòng thí nghiệm bệnh học nhưng hiếm ai để ý: các mẫu nước tiểu và mẫu máu đều được gửi đến đó, ví dụ vậy. Dĩ nhiên cứ phải nhìn hàng giờ liên tục ở cự ly gần các mẫu thử thì chẳng sang chảnh gì, thành thử Khoa Bệnh học bao giờ cũng được xếp vị trí phía sau bệnh viện, tránh xa khu vực các bệnh nhân.
Để đủ tư cách hành nghề, nhà nghiên cứu bệnh học ở bệnh viện phải dành rất nhiều thời gian “soi” những miếng kính chứa mẫu dưới kính hiển vi, nghiên cứu về cả tế bào khỏe mạnh lẫn bệnh tật. Thú thật tôi chẳng còn màng đến việc thử tính xem đã mất bao nhiêu ngày tháng ngồi “ngắm mẫu”.
Tôi biết cả quá trình này cực kỳ nhàm chán và tôi cũng biết khi tôi đạt được ước mơ trở thành bác sĩ pháp y, tôi sẽ đẩy hết các mẫu bệnh đó cho chuyên viên và hiếm khi phải giao du với chúng nữa. Nhưng giờ thì tôi vẫn phải làm việc đó. Có rất nhiều bác sĩ bệnh học phải khám nghiệm tử thi, trong trường hợp ca tử vong đó xảy ra tự nhiên. Còn để tìm được nguyên nhân cái chết lại là phần tiếp theo trong quá trình đào tạo của tôi, bởi sao tôi có thể tìm ra nguyên nhân tử vong pháp y của những cái chết bí ẩn nếu tôi còn không hiểu nguyên nhân tử vong tự nhiên.
Thành thử, chẳng có màu sắc tội phạm nào trong ca khám nghiệm tử thi đầu tiên của tôi cả. Bệnh nhân qua đời tại Bệnh viện St George’s ở Tooting và ca này được chọn cho tôi đơn giản vì nó không có gì phức tạp.
Tôi biết sẽ có những đồng nghiệp kỳ cựu và nhân viên nhà xác sát cánh nhưng bụng dạ tôi vẫn sôi lên òng ọc vì lo lắng y như ngày đầu đến trường. Từng đợt mưa quăng rào rào vào kính cửa sổ xe buýt rồi biến thành những vệt dài thẳng tắp, xóa nhòa thế giới bên ngoài, tôi ao ước sớm có ngày đủ tiền mua một đôi giày giữ cho đôi chân khô ráo và một cái áo ấm đúng nghĩa giúp tôi thấy ấm áp hơn. Tôi ngồi lọt thỏm trong mớ bùng nhùng quanh mình, chiếc xe lảo đảo rồi lướt hướng Tooting Broadway. Tôi cố đọc lại nội dung mấy tờ ghi chú y khoa về người đã khuất. Tôi nhận tập hồ sơ này hôm qua, thảo luận với vài đồng nghiệp kỳ cựu hơn và gần thuộc lòng hết cả nội dung của nó rồi.
Trước đó tôi đã ngồi lơ ngơ thỉnh giáo vài ca phẫu thuật tử thi, nửa mong mỏi nhấp nhổm, nửa kinh hãi khi nghĩ đến cảnh mình là người cầm con dao mổ. Cũng giống lớp Giải phẫu ngày nào, đây là một bài kiểm tra không được ngất, không được tái xanh, không được ói mửa. Cũng không hẳn đó sẽ là dấu chấm hết cho sự nghiệp của tôi, mà vì các đồng nghiệp yêu quý sẽ không đời nào cho phép tôi quên điều đó. Cũng tương tự đối với các lỗi lầm. Mọi người sẽ giúp tôi sửa lỗi, rồi chọc tới khi tôi xuống mồ mới thôi. Tôi thật sự muốn làm tốt lần này. Không rạch nhầm tay mình thay vì tay bệnh nhân, không đâm thủng mấy bộ phận nội tạng quan trọng, không cắt nhầm ruột người ta. Tôi muốn các đường dao gọn ghẽ, trình bày rõ ràng các bộ phận cần thiết, ghi chép chuẩn xác, chẩn đoán không sai lệch. Cộng thêm chút may mắn và, à, rất rất nhiều lòng dũng cảm.
Đa phần người ta nhũn ra khi ngửi thấy mùi nhà xác. Đối với tôi bây giờ, hầu hết các nhà xác không có mùi, nhưng cũng có thể vì tôi quá quen với nó rồi. Hiển nhiên vào thời điểm đó, tôi có cảm tưởng mũi mình bị formalin đột kích. Một mùi hương hăng hăng như mùi cành gãy, hoặc giông giống mùi cây nhựa ruồi vào đông hoặc mấy cành cây già gãy vì sức nóng mùa hè. Tất cả những thứ đó, nhưng đặc quánh.
Âm thanh đầu tiên khi bước vào nhà xác là những tiếng nói quen thuộc, thân thiện. Tin hay không thì tùy, đa phần họ đang cười, tựa hồ như bao nơi làm việc bình thường khác trên đời. Thật, mỗi khi dịch vụ lễ tang đến và đi, mọi người còn giễu với nhau nhiều hơn và dĩ nhiên, chưa bao giờ chủ đề là về người vừa nằm xuống. Theo kinh nghiệm của tôi, họ luôn được trọng đãi với niềm tôn kính lớn nhất.
Lối vào tới người quá cố khuất nẻo so với lối đi công cộng. Nó thường ở cạnh một văn phòng ghi chép cẩn thận, nói chính xác hơn là ghi chép cực kỳ tỉ mỉ những ai ra vào, sau đó tiến tới một hành lang dài sáng trưng dẫn đến một kho lạnh gồm chừng mười hoặc mười lăm cái tủ lạnh xếp hàng thẳng tắp.
Những cái tủ lạnh cao tầm vài mét. Bên trong là các ngăn chứa chừng sáu xác. Những xác người trượt từ các khay riêng đỡ họ trên xe đẩy, trượt lên kệ – Keng! Cánh cửa sầm lại – Rừm! Xe đẩy được khóa cho yên vị, sẵn sàng cho lần dùng tới – Tách! Đó là các thanh âm của nhà xác. Keng! Rừm! Tách!
Tôi đã quá rành mùi hương và các thanh âm đó. Thật, mấy nhà xác giờ tôi thấy cứ như nhà mình, nhưng tôi chẳng thể đóng kịch rằng sự quen thuộc đó khiến tôi cảm thấy dễ chịu hơn.
“Làm tách trà không, Dick (*) ?” Một trợ lý tốt bụng hỏi thăm. Tôi còn chẳng có tí hơi sức trả lời, huống hồ là ăn uống.
Một nhân viên nhà xác khác nhất quyết xem “nghi lễ” của tôi như trò hề.
“Ê Dick, mổ đúng xác nha.”
Vân vân và mây mây. Tôi cố nặn ra nụ cười nhưng là nụ cười đau khổ khi bị hạ độc thì đúng hơn.
Tôi bước ra từ phòng thay đồ với bộ đồ xanh đặc trưng, tìm đôi ủng mang trong nhà xác. Chúng trắng bợt bạt, thật hợp với màu da tôi hôm đó. Tôi đeo một đôi găng tay vàng hoa cúc và mang tạp dề. Bộ đồng phục này đã thay đổi rất nhiều theo thời gian nhưng cái tạp dề nhìn vẫn y như cái đeo đầy trong lò sát sinh và tiệm thịt. Đôi găng tay rõ là rẻ tiền, dùng rửa bát thì không gì bằng, bảo vệ tay tôi khỏi vi khuẩn còn may ra chứ dao thì thôi, quên đi.
“Nhớ nha Dick, đôi bao tay cho anh thấy ngón tay anh đang ở vị trí nào...” Lời khuyên sau cùng của đồng nghiệp khi tôi đi qua họ tiến vào phòng giải phẫu.
Người vừa qua đời là một phụ nữ trung niên, nhập viện vài ngày trước sau cơn đau tim dữ dội và mất ở khu chăm sóc động mạch vành chỉ vài ngày sau đó. Nhân viên nhà xác đặt bà ấy nằm sẵn trên chiếc bàn sứ, chờ tôi đến. Trên người bà ấy vẫn còn quấn khăn liệm. Quấn thi thể gọn ghẽ bằng những đoạn vải trắng từng là một kỹ năng tuyệt vời của nghề y tá, tương tự như trải ga giường với nếp gấp chéo góc kiểu bệnh viện. Giờ thì tôi hiếm khi thấy. Tôi tôn trọng người đã khuất nhưng cáu tiết với mấy y tá: phải tốn cả tiếng để liệm kiểu quấn khăn thủ công chỉ để chúng tôi vào và kéo tấm vải ra rồi tiến hành khám nghiệm. Chẳng lạ gì mà các nhân viên bệnh viện trăm công nghìn việc “lướt” hết mấy phong cách quấn tử thi kiểu origami (*) đó và dùng giấy liệm đơn giản.
Nhân viên nhà xác tháo bỏ khăn liệm, cơ thể hiện ra.
Tôi chăm chăm nhìn bà ấy. Khi thực hành lớp Giải phẫu, cơ thể tử thi đã được ướp quá lâu khiến màu da trở nên xam xám, người ta dễ tự phỉnh rằng đây không phải người từng sống. Nhưng bây giờ thì khác. Trước mắt tôi là một thi thể còn mới. Trước mắt tôi là một người phụ nữ, chỉ trong vòng hai mươi bốn giờ trước vẫn còn sống, vẫn còn thở, vẫn còn nói chuyện với gia đình và các bác sĩ. Theo hồ sơ, bà ấy nói bà ấy quyết tâm khỏe lại để dự đám cưới đứa cháu gái tháng tới. Ai ngờ một giờ sau bà ấy qua đời.
Thật, bà ấy trông vẫn khỏe mạnh và chẳng giống người chết chút nào. Tôi có cảm giác kỳ kỳ rằng bà ấy có thể ngồi dậy bất cứ lúc nào. Tôi sẽ rạch vào da thịt bà ấy sao? Chạy mũi dao dọc xuống ức bà ấy và lật mở phần thân trên. Các bác sĩ phẫu thuật cũng làm y như vậy nhưng ít ra họ còn cố cứu mạng người hoặc cải thiện chất lượng của nó. Tôi không dùng lý lẽ đó cho mình được nữa. Vào thời khắc đó tôi tự vấn, công việc của mình có khác gì một thằng khùng giết người đâu.
Mấy đồng nghiệp lớn tuổi ngưng bỡn cợt, quan sát tôi kỹ lưỡng, dõi theo cách tôi khám nghiệm bên ngoài, tìm các dấu vết và biểu thị của nguyên nhân tử vong.
Lúc nào tôi cũng muốn được làm điều này. Tôi mất bao nhiêu công sức mới đến được điểm này của cuộc đời. Nhưng sao trong thời khắc đó, mọi giấc mơ trở thành Giáo sư Keith Simpson làm bác sĩ pháp y phá án của tôi lại giống trò tưởng tượng của thằng oắt con? Người phụ nữ trước mắt tôi là thực tại. Tôi bị bùa mê thuốc lú gì vậy? Tôi điên rồi nên mới chọn theo cái nghiệp này.
“Ổn không?” Một giọng nói vang lên. Sự hài hước đã bị thay thế bằng nỗi lo âu.
Tôi hít một hơi dài, xốc lại mình, nhặt con dao mổ lên, đặt vào cái hõm nhỏ giữa đáy cổ bà ấy. Da bà ấy không phản ứng khi tôi ấn mũi dao. Tôi kéo dao xuống đoạn giữa ngực, chắc nịch, tôi muốn kiềm chế đôi bàn tay run rẩy. Rạch xuống tiếp, tiếp dọc cơ thể cho đến khi đụng xương mu.
Nhát rạch thứ hai của tôi chạy theo cùng đường rạch ban đầu, chạm vào một lớp mỡ màu vàng sáng. Bệnh nhân bị thừa cân. Lớp mỡ đông lại và dần dính vào da khi cơ thể lạnh đi, nên đơn giản là có thể lấy tay bóc nó ra. Ẩn dưới là lớp cơ, dưới nữa là khung xương sườn của cơ thể thanh mảnh mà tất cả chúng ta đều có nhưng bị che giấu đi.
Nhát rạch tiếp theo của tôi không khó khăn, cắt qua cơ. Khó mà tin nổi thi thể con người lại giống những cái xác treo trong tiệm thịt như vậy, nhất là khi bị cắt tới xương, thịt người trông chẳng khác nào miếng bít-tết.
Giờ tôi có thể xếp phần da vừa cắt dạt sang hai bên, như thể mở một cuốn sách. Ngay cả khi kèm theo một cái vú mỗi bên, chuyện này vẫn chẳng có gì khó khăn. Cái chính là cố gắng để mũi dao không cắt vào phần da mỏng dính quanh cổ thi thể, trông sẽ y như vết đâm khi thân nhân vào thăm bà ấy lần cuối. Thật ra các chuyên gia kỹ nghệ cao cường trong nhà xác luôn có cách “sửa chữa sai lầm” cho mấy bác sĩ còn non tay, nhưng điều đó đồng nghĩa với thù lao một chai whisky, mà tôi thì làm gì có tiền.
Khi lớp da, mỡ và cơ được lọc đi, thật dễ dàng để cắt xuyên qua, dỡ mặt trên của khung sườn. Xong bước này nghĩa là toàn bộ nội tạng của bà ấy đã được bày ra trước mắt tôi.
Hai lá phổi bà ấy tim tím và sưng. Chúng trông như bị nám.
“Hmm, trông như có hút thuốc.” Các đồng nghiệp lão làng của tôi lên tiếng, lắc lắc đầu trong khi đang cố giấu những đầu ngón tay ám mùi nicotine.
“Nhưng màu tím cũng có thể là phù nề.” Một người khác thêm vào.
“Sưng phổi...” Tôi nói theo, lo lo. Nó có nghĩa là phổi đã bị tràn dịch. Điều này có thể xảy ra khi tim hoạt động kém do một căn bệnh nào đó, nhưng tôi cũng biết trong khá nhiều trường hợp, khi bệnh nhân chết đi thì tim mới dần hỏng. Cũng bởi tử vong có thể xảy ra do cả vạn nguyên nhân, phổi úng nước thường không thật sự hữu ích cho mục đích chẩn đoán.
Tôi mở cái túi bé nơi quả tim nương náu. Nó nằm ngay phía bên trái ngực.
“Không có máu lẫn dịch thừa. Nhưng xem ra bà ấy đã trải qua một trận nhồi máu không vừa.” Tôi nói nhanh trước khi có người kịp nhảy vào. Khoảng một phần ba lượng cơ ở chính diện quả tim tái hơn phần còn lại, chứng tỏ nó đã thiếu oxy và lượng máu cần thiết. Nhồi máu cơ tim, hay còn gọi là trụy tim. Nó là ngày cuối cùng của các cơ tim, nếu bệnh nhân vượt qua một cơn trụy tim, các cơ ở đó thường trở thành “sẹo”, nhưng đợt trụy tim này của bà ấy xảy ra quá gần đây để có thể kịp tạo sẹo.
“Huyết áp bệnh nhân lần cuối cùng đo là bao nhiêu?” Họ hỏi tôi.
“Cao. 180/100”
“Cao huyết áp... Hơn nữa bà ấy còn là người phụ nữ có trái tim ‘rộng lượng”’. Một người khác đế thêm vào.
Tim bà ấy trông bình thường theo ý tôi.
“Có bị phình đại không?”
“Vách tâm thất trái có vẻ dày đấy... cân thử nhé.”
Trái tim bà ấy nặng 510g. Dữ!
“Anh nghĩ sao?” Họ hỏi.
“À... Phổi đầy dịch. Cao huyết áp, tâm thất trái phình đại và một cơn nhồi máu cơ tim. Một trong những động mạch vành có thể bị nghẽn.”
“Ờ. Nhưng cái nào mới được?”
Trở về lớp Giải phẫu. Giải phẫu tim người. Vì lý do tuyệt đối cá nhân, tôi dành rất nhiều thời gian tìm hiểu chỉ riêng bộ phận này. Cấu trúc của nó, bệnh lý của nó, những nguyên lý đổ bệnh, động mạch, các van, đặc biệt van hai lá. Đúng thế, tôi hiểu về những trái tim.
“Xem thử... mặt trước trái của động mạch đứng?”
Họ gật đầu. “Xem nào!”
Tôi làm theo, và nó kìa. Một cục huyết ứ to, đỏ, cứng đã cắt đứt mạch chảy của máu dọc theo động mạch, khiến tim thiếu oxy và lượng máu cần thiết. Và chỉ có thế, nó chết.
Cỗ máy cơ thể người kỳ diệu làm sao! Ngày hôm đó nỗi sợ hãi của tôi tan biến khi tôi một lần nữa bị công việc cuốn vào. Vậy mà tôi vẫn có thời gian ngưỡng vọng sự huyền nhiệm của cơ thể con người: những hệ thống phức tạp, những sắc màu, và vâng, vẻ đẹp của nó. Máu không chỉ là màu đỏ, máu đỏ tươi. Túi mật không chỉ màu xanh lá, túi mật xanh màu xanh huyễn hoặc của hoa cỏ trong những cánh rừng già. Bộ não màu xám và trắng, không phải màu xám của bầu trời tháng mười một mà là màu xám bạc phản chiếu trên da một chú cá đang uốn lượn. Lá gan không phải màu nâu héo úa của đồng phục học sinh mà là màu nâu đỏ màu mỡ của một cánh đồng vừa qua lượt cày xới.
Sau khi tôi xong phần mổ giám định, các bộ phận cơ thể được lắp trả vào vị trí cũ, nhân viên nhà xác bắt đầu công đoạn kỳ diệu là phục dựng cơ thể.
“Làm tốt lắm.” Một trong những đồng nghiệp lớn hơn nói với tôi. “Đâu quá tệ hả?”
Xong việc, nhưng tôi làm hơi chậm, đã quá giờ nghỉ trưa, dù vậy tôi hoàn thành nhiệm vụ suôn sẻ hết. Tôi đã tạm gác cảm xúc của mình về những người phụ nữ lớn tuổi gặp vấn đề tim mạch qua một bên, thay vào đó là những kiến thức được đào tạo. Tôi thao tác vô cùng tỉnh táo. Tôi thở hắt ra khi đứng trước bồn rửa tay. Tôi như con ngựa chiến được huấn luyện bao nhiêu lâu để rồi chùn vó trước một hàng rào gỗ tạm, nhưng cuối cùng cũng dễ dàng vượt qua.
Khám nghiệm tử thi vẫn chưa phải nhiệm vụ nặng nề nhất hôm đó mà là gặp mặt thân nhân người quá cố. Được trao quyền lựa chọn, tôi có thể chọn không gặp. Tuy nhiên dễ hiểu được là họ muốn gặp bác sĩ giám định để có thể hiểu nguyên nhân tử vong. Bác sĩ ấy còn ai khác ngoài tôi.
Đời tôi được đồng nghiệp cứu vớt, họ nói hết giùm tôi! Tôi đơn giản là không thể làm được điều này, nhìn thân nhân người quá cố đau buồn mà tôi không chịu nổi. Thật sự, tôi cảm thấy vô dụng tột độ trước cảm xúc của họ. Nỗi thống khổ của họ như truyền sang tôi, sang tâm trí, cơ thể tôi, như thể chúng tôi được nối vào nhau bởi những mối dây siêu hình. Tôi chẳng còn nhớ nổi mình mở miệng không. Nếu có nói được gì đó, chắc tôi chỉ biết nói tôi lấy làm tiếc đến thế nào cho mất mát của họ. Còn lại tôi chỉ ngồi gật đầu khi các đồng nghiệp khác lên tiếng.
Cuộc gặp mặt hôm đó dẫn dắt tôi – chính xác hơn cũng chẳng phải dẫn dắt, đến với cuộc chạm trán vĩ đại giữa sự thinh lặng trường cửu của cái chết và sự miên viễn của đủ cung bậc cảm xúc họ đặt vào những người ở lại. Tôi rời phòng, thở phào, tự nhủ thầm bằng mọi giá sẽ tránh xa những ai vừa trải qua mất mát, và trung thành với phần thế giới đầy an toàn của người chết với những sự việc, những con số, những gì chắc chắn. Vũ trụ của họ tuyệt nhiên không có hình tướng cảm xúc, nói chi cái bóng xấu xí của nó: nỗi đau.